അഗ്നിപുരാണമ്

വീര്യ്യോഷ്ണാഃ കഫവാതഘ്നാഃ ശീതാഃ പിത്തവിനാശനാഃ । പ്രഭാവതസ്തഥാ കര്മ്മ തേ കുര്വന്തി ച സുശ്രുത ।। ൨൮൦.

ചൂടുള്ള ഗുണമുള്ളവ കഫവും കാറ്റും നശിപ്പിക്കും; തണുത്തവ പിത്തം കുറയ്ക്കും. സ്വഭാവത്താലും പ്രവർത്തിയാലും ഇവ ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സുശ്രുതാ.

ശിശിരേ ച വസന്തേ ച നിദാഘേ ച തഥാ ക്രമാത് । ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ കഫസ്യ തു പ്രകീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൮൦.

ശിശിരം, വസന്തം, ഉഷ്ണകാലം എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ, കഫത്തിന്റെ ശേഖരണം, വർദ്ധനം, ശമനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

നിദാഘവര്ഷാരാത്രൌ ച തഥാ ശരദി സുശ്രുത । ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പവനസ്യ പ്രകീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൮൦.

ഉഷ്ണകാലം, മഴക്കാലം, രാത്രി, ശരത്കാലം എന്നിവയിൽ കാറ്റിന്റെ ശേഖരണം, വർദ്ധനം, ശമനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു, സുശ്രുതാ.

മേഘകാലേ ച ശരദി ഹേമന്തേ ച യഥാക്രമാത് । ചയപ്രകോപപ്രശമാസ്തഥാ പിത്തസ്യ കീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൮൦.

മഴക്കാലം, ശരത്കാലം, ഹേമന്തം എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ, പിത്തത്തിന്റെ ശേഖരണം, വർദ്ധനം, ശമനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

വര്ഷാദയോ വിസര്ഗാസ്തു ഹേമന്താദ്യാസ്തഥാ ത്രയഃ । ശിശിരാദ്യാസ്തഥാദാനം ഗ്രീഷ്മാന്താ ഋതവസ്ത്രയഃ ।। ൨൮൦.

മഴക്കാലം തുടങ്ങിയ ঋതുക്കൾ വിടുതലിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; ഹേമന്തം തുടങ്ങിയ മൂന്നും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്; ശിശിരം മുതൽ ഉഷ്ണകാലം വരെ മൂന്നും ആഗ്രഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്.

സൌമ്യോ വിസര്ഗസ്ത്വാദാനമാഗ്നേയം പരികീര്ത്തിതമ് । വര്ഷാദീസ്ത്രീനൃതൂന് സോമശ്ചരന് പര്യ്യായശോ രസാന് ।। ൨൮൦.

ചന്ദ്രൻ വിടുതലാണ്, സൂര്യൻ ആഗ്രഹം എന്നാണ് പറയുന്നത്. മഴക്കാലം തുടങ്ങിയ മൂന്ന് ঋതുക്കളിൽ ചന്ദ്രൻ പര്യായമായി രുചികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ജനയത്യമ്ലലവണമധുരാംസ്ത്രീന് യഥാക്രമമ് । ശിശിരാദീനൃതൂനര്കശ്ചരന് പര്യ്യായശോ രസാന് ।। ൨൮൦.

അവൻ ക്രമത്തിൽ പുളി, ഉപ്പു, മധുരം എന്നീ മൂന്നു രുചികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ശിശിരം തുടങ്ങിയ ঋതുക്കളിൽ സൂര്യൻ പര്യായമായി രുചികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

വിവര്ദ്ധയേത്തഥാ തിക്തകഷായകടുകാന് ക്രമാത് । യഥാ രജന്യോ വര്ദ്ധന്തേ ബലമേകം ഹി വര്ദ്ധതേ ।। ൨൮൦.

കയ്പും കഷായവും കട്ടുവും ക്രമമായി കൂട്ടേണ്ടതാണ്, രക്തം മുതലായവ വളരുന്നത് പോലെ. കാരണം, ഒരൊറ്റ ശക്തിയാണ് വളരുന്നത്.

ക്രമശോഽഥ മനുഷ്യാണാം ഹീയമാനാസു ഹീയതേ । രാത്രിഭുക്തദിനാനാഞ്ച വയസശ്ച തഥൈവ ച ।। ൨൮൦.

അതു പോലെ, മനുഷ്യരിൽ രക്തം മുതലായവ കുറയുമ്പോൾ, അവ രാത്രി, പകൽ, വയസ്സു എന്നിവയോടൊപ്പം ക്രമമായി കുറയുന്നു.

ആദിമധ്യാവസാനേഷു കഫപിത്തസമീരണാഃ । പ്രകോപം യാന്തി കോപാദൌ കാലേ തേഷാഞ്ചയഃ സ്മൃതഃ ।। ൨൮൦.

ആദിയിൽ, നടുവിൽ, അവസാനം ഇവിടെയൊക്കെയും കഫം, പിത്തം, വായു എന്നിവ ഉന്തലിൽ എത്തുന്നു; അവയുടെ വളർച്ച ഉന്തൽ തുടങ്ങുമ്പോഴാണ് സംഭവിക്കുന്നത് എന്നാണ് ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നത്.

പ്രകോപോത്തരകേ കാലേ രാമസ്തേഷാം പ്രകീര്ത്തിതഃ । അതിഭോജനതോ വിപ്ര തഥാ ചാഭോജനേന ച ।। ൨൮൦.

ഉന്തലിന് ശേഷമുള്ള സമയമാണ് ശമനം എന്ന് പറയുന്നത്; അതാണ് ഇവർക്കു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്, അത്തിരി ഭക്ഷണത്താൽപോലും, ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കുന്നതിനാലും.

രോഗാ ഹി സര്വേ ജായന്തേ വേഗോദീരണധാരണൈഃ । അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശാവേകം പാനേന പൂരയേത് ।। ൨൮൦.

എല്ലാ രോഗങ്ങളും ആവശ്യം പിടിച്ചു വയ്ക്കുന്നതിലും അതിരുകടന്ന് വിട്ടുവിടുന്നതിലും നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; വയറ്റിന്റെ രണ്ട് ഭാഗം ഭക്ഷണത്താൽ നിറയ്ക്കണം, ഒരു ഭാഗം വെള്ളംകൊണ്ട്.

ആശ്രയം പവനാദീനാം തഥൈകമവശേഷയേത് । വ്യാധേര്ന്നിദാനസ്യ തഥാ വിപരീതമഥൌഷധമ് ।। ൨൮൦.

വായു മുതലായവയ്ക്കായി ഒരു ഭാഗം ഒഴിവാക്കണം; രോഗത്തിന്റെ കാരണത്തിന് വിപരീതമായതാണ് ഔഷധം നൽകേണ്ടത്.

കര്തവ്യമേതദേവാത്ര മയാ സാരം പ്രകീര്ത്തിതമ് । നാഭേരുദ്‌ര്ധ്വമധശ്ചൈവ ഗുദശ്രോണ്യോസ്തഥൈവ ച ।। ൨൮൦.

ഇവിടെ ഇതാണ് ചെയ്യേണ്ടത്; ഞാൻ ഇതിന്റെ സാരം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: നാഭിക്കു മുകളിൽ, താഴെ, കൂടയും ചുണ്ടും ഭാഗങ്ങളിലും അതുപോലെ.

ബലാശപിത്തവാതാനാം ദേഹേ സ്ഥാനം പ്രകീര്ത്തിതം । തഥാപി സര്വഗാശ്ചൈതേ ദേഹേ വായുര്വിശേഷതഃ ।। ൨൮൦.

ശക്തി, രക്തം, പിത്തം, വായു എന്നിവയുടെ സ്ഥാനം ശരീരത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എന്നിരുന്നാലും, ഇവ എല്ലാം ശരീരത്തിലുടനീളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് വായു.

ദേഹസ്യ മധ്യേ ഹൃദയം സ്ഥാനം തന്മനസഃ സ്മൃതമ് । കൃശോഽല്പകേശശ്ചപലോ ബഹുവാഗ്വിഷമാനലഃ ।। ൨൮൦.

ശരീരത്തിന്റെ നടുവിലാണ് ഹൃദയം മനസ്സിന്റെ ഇരിപ്പിടം എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നത്; ദേഹത്ത് കുറവുള്ളവൻ, കുറച്ച് മുടിയുള്ളവൻ, ചഞ്ചലൻ, അധികം സംസാരിക്കുന്നവൻ, അശുദ്ധമായ അഗ്നിയുള്ളവൻ.

വ്യോമഗശ്ച തഥാ സ്വപ്നേ വാതപ്രകൃതിരുച്യതേ । അകാലപലിതഃ ക്രോധീ പ്രസ്വേദീ മധുരപ്രിയഃ ।। ൨൮൦.

ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലും സ്വപ്നത്തിൽ അങ്ങനെ കാണുന്നതും വായു സ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; കാലത്തിന് മുമ്പേ ചാരമുടിയുള്ളവൻ, കോപം വേഗം വരുന്നവൻ, അധികം വിയർക്കുന്നവൻ, മധുരം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവൻ.

സ്വപ്നേ ച ദീപ്തിമത്പ്രേക്ഷീ പിത്തപ്രകൃതികോ നരഃ । താമസാ രാജസാശ്ചൈവ സാത്വികാശ്ച തതാ സ്മൃതാ ।। ൨൮൦.

സ്വപ്നത്തിൽ ദീപ്തിയുള്ളത് കാണുന്നവൻ പിത്തസ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; താമസികൻ, രാജസികൻ, സാത്വികൻ എന്നിവരും അങ്ങനെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

ശുദ്ധാമ്ബുദര്ശീ സ്വപ്നേ ച കഫപ്രകൃതികോ നരഃ । താമസാ രാജസാശ്ചൈവ സാത്വികാശ്ച തഥാ സ്മൃതാഃ ।। ൨൮൦.൩൯ മനുഷ്യാ മുനിശാര്ദൂല വാതപിത്തകഫാത്മകാഃ । രക്തപിത്തം വ്യവായാച്ച ഗുരുകര്മ്മപ്രവര്ത്തനൈഃ ।। ൨൮൦.

സ്വപ്നത്തിൽ ശുദ്ധമായ മേഘങ്ങൾ കാണുന്നവൻ കഫസ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; താമസികൻ, രാജസികൻ, സാത്വികൻ എന്നിവരും അങ്ങനെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

പിത്തം പ്രകോപമായാതി ഭയേന ച തഥാ കദ്വിജ । അത്യമ്ബുപാനഗുര്വ്വന്നഭോജിനാം ഭുക്തശായിനാമ ।। ൨൮൦.

ഭയത്താൽ, അതികം വെള്ളം കുടിക്കുന്നതാൽ, ഭാരമുള്ള ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതാൽ, ഭക്ഷണം കഴിച്ചിട്ട് ഉടൻ കിടക്കുന്നതാൽ പിത്തം ഉന്തലിൽ എത്തുന്നു, മഹർഷേ.

ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമായാതി തഥാ യേ ചാലസാ ജനാഃ । വാതാദ്യുത്ഥാനി രോഗാണി ജ്ഞാത്വാ ശാമ്യാനി ലക്ഷ്ണൈഃ ।। ൨൮൦.

മന്ദമായവർക്കും കഫം ഉന്തലിൽ എത്തുന്നു; വായു മുതലായവയിൽ നിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നോക്കി ശമിപ്പിക്കണം.

അസ്ഥിഭങ്ഗഃ കഷായത്വമാസ്യേ ശുഷ്കാസ്യതാ തഥാ । ജൃമ്ഭണം ലോമഹര്ഷശ്ച വാതികവ്യാധിലക്ഷണമ് ।। ൨൮൦.

എല്ലു പൊട്ടൽ, വായിൽ കഷായം, വായ് ഉണങ്ങൽ, ചുമ്മൽ, രോമാഞ്ചം എന്നിവ വായു രോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

നഖനേത്രശിരാണാന്തു പീതത്വം കടുതാ മുഖേ । തൃഷ്ണാ ദാഹോഷ്ണതാ ചൈവ പിത്തവ്യാധിനിദര്ശനമ് ।। ൨൮൦.

നഖം, കണ്ണ്, ശിരകൾ മഞ്ഞനിറം ആകുന്നത്, വായിൽ കട്ടു, ദാഹം, ദഹനം, ചൂട് എന്നിവ പിത്തരോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

ആലസ്യഞ്ച പ്രസേകശ്ച ഗുരുതാ മധുരാസ്യതാ । ഉഷ്ണാഭിലാഷിതാ ചേതി ശ്ലേഷ്മികവ്യാധിലക്ഷണമ് ।। ൨൮൦.

മന്ദത, അധികം തുപ്പൽ, ഭാരത്വം, വായിൽ മധുരം, ചൂട് ആഗ്രഹിക്കൽ എന്നിവ കഫരോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

സ്നിഗ്ധോഷ്ണമന്നമഭ്യങ്ഗസ്തൈലപാനാദി വാതനുത് । ആജ്യം ക്ഷീരാംസിതാദ്യം ച ചന്ദ്രരശ്മ്യാദി പിത്തനുത് ।। ൨൮൦.

എണ്ണയുള്ള ചൂടുള്ള ഭക്ഷണം, അഭ്യംഗം, എണ്ണ കുടിയ്ക്കൽ മുതലായവ വായുവിനെ ശമിപ്പിക്കും; നെയ്യ്, പാൽ, ചന്ദ്രന്റെ കിരണത്തിൽ തണുത്തവ എന്നിവ പിത്തത്തെ ശമിപ്പിക്കും.

സക്ഷൌദ്രം ത്രിഫലാതൈലം വ്യായാമാദി കഫാപഹമ് । സര്വരോഗപ്രശാന്ത്യൈ സ്യാദ്വിഷ്ണോര്ധ്യാനഞ്ച ചപൂജനമ് ।। ൨൮൦.

തേന്‍, ത്രിഫലയുടെ എണ്ണ, വ്യായാമം മുതലായവ കഫം കുറയ്ക്കുന്നു. എല്ലാ രോഗങ്ങളും ശമിപ്പിക്കാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ധ്യാനവും പൂജയും ഫലപ്രദമാണ്.

ധന്വന്തരിരുവാച രസാദിലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ഭേഷജാനാം ഗുണം ശ്രൃണു । രസവീര്യ്യവിപാകജ്ഞോ നൃപാദീന്രക്ഷയേന്നരഃ ।। ൨൮൧.

ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: ഔഷധങ്ങളുടെ രസം തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങളും ഗുണങ്ങളും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. രസം, ശക്തി, പാചനശേഷം ഉണ്ടാകുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്നിവ അറിയുന്നവൻ രാജാവിനെയും മറ്റുള്ളവരെയും സംരക്ഷിക്കാം.

രസാഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ സോമജാഃ പരികീര്ത്തിതാഃ । കടുതിക്തകഷായാനി തഥാഗ്നേയാ മഹാഭുജ ।। ൨൮൧.

മധുരം, പുളി, ഉപ്പ് എന്നിവ സോമയിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്നതായി പറയുന്നു; കയ്പ്, കട്ടു, കഷായം എന്നിവ അഗ്നിയിൽ നിന്നാണെന്ന് മഹാബാഹുവേ, പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

ത്രിധാ വിപാകോ ദ്രവ്യസ്യ കട്‌വമ്ല്ലവണആത്മകഃ । ദ്വിധാ വീയ്യ സമുദ്ദിഷ്ടമുഷ്ണം ശീതം തഥൈവ ച ।। ൨൮൧.

ഒരു വസ്തുവിന്റെ പാചനശേഷം ഉണ്ടാകുന്ന ഫലം മൂന്നു വിധമാണ്: കട്ടു, പുളി, ഉപ്പ്. ശക്തി രണ്ടുവിധമാണ്: ചൂട് അല്ലെങ്കിൽ തണുപ്പ്.