അഗ്നിപുരാണമ്

ജ്ഞാത്വാ ചികിത്സിതം കുര്യ്യാദ്‌ഭേഷജസ്യ തഥാ ബലമ് । തിഥിം രിക്താന്ത്യജേദ് ഭൌമം മന്ദ്ഭന്ദാരുണോഗ്രകമ് ।। ൨൮൦.

ഔഷധത്തിന്റെ ശക്തിയും പരിഗണിച്ച്, രോഗം മനസ്സിലാക്കി ചികിത്സ ആരംഭിക്കണം. രിക്തം എന്ന ചന്ദ്രദിനവും, ചൊവ്വാഴ്ചയും, മൂലം, ഭാരണി, കൃതിക എന്ന നക്ഷത്രങ്ങളും ഒഴിവാക്കണം.

ഹരിഗോദ്വിജചന്ദ്രാര്ക്കസുരാദീന് പ്രതിപൂജ്യ ച । ശ്രൃണു മന്ത്രമിമം വിദ്വന് ഭേഷജാരമ്ഭമാചരേത് ।। ൨൮൦.

ഹരിയെ, പശുക്കളെ, ദ്വിജന്മാരെ, ചന്ദ്രനെ, സൂര്യനെ, ദേവന്മാരെ ആദരപൂർവ്വം വന്ദിച്ച്, ജ്ഞാനമുള്ളവനേ, ഈ മന്ത്രം കേട്ട് ഔഷധം നൽകാൻ തുടങ്ങണം.

ബ്രഹ്മദക്ഷാശ്വിരുദ്രേന്ദ്രഭൂചന്ദ്രാര്ക്കാഽനിലാനലാഃ । ഋഷയശ്ചൌഷധിഗ്രാമാ ഭൂതസകങ്ഘാശ്ച പാന്തു തേ ।। ൨൮൦.

ബ്രഹ്മാവും, ദക്ഷനും, അശ്വിനികളും, രുദ്രനും, ഇന്ദ്രനും, ഭൂമി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, വായു, അഗ്നി, ഋഷിമാർ, ഔഷധികൾ, ഭൂതങ്ങൾ, രക്ഷകർ ഇവർ നിന്നെ കാത്തിരിക്കാൻ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ.

രസായനമിവര്ഷീണാം ദേവാനാമമൃതം യഥാ । സുധേവോത്തമനാഗാനാം ഭൈഷജ്യമിദമസ്തു തേ ।। ൨൮൦.

മഹർഷിമാർക്ക് രസായനം എങ്ങനെയോ, ദേവന്മാർക്ക് അമൃതം എങ്ങനെയോ, ഉത്തമനാഗങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും നല്ല ഔഷധം എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെ ഈ ഔഷധം നിനക്കായിരിക്കട്ടെ.

ബാതശ്ലേഷ്മാതകോ ദേശോ വഹുവൃക്ഷോ വഹൂദകഃ । അനൂപഇതിവിഖ്യാതോ ജാങ്ഗലസ്തദ്വിവര്ജ്ജിതഃ ।। ൨൮൦.

കാറ്റും കഫവും അധികം, മരങ്ങളും വെള്ളവും കൂടുതലുള്ള പ്രദേശം ചെളിക്കാടായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇതിന് വിപരീതമായി ഇവയൊന്നുമില്ലാത്തത് ഉണക്കപ്രദേശമാണ്.

കിഞ്ചിദ്വൃക്ഷോദകോ ദേശസ്തഥാ സാധാരണഃ സ്മൃതഃ । ജാങ്ഗലഃ പിത്തബഹുലോ മധ്യഃ സാധാരണഃ സ്മൃതഃ ।। ൨൮൦.

കുറച്ച് മരവും വെള്ളവും ഉള്ള പ്രദേശം മിശ്രമായ പ്രദേശമായി കണക്കാക്കുന്നു. ഉണക്കപ്രദേശത്ത് പിത്തം കൂടുതലാണ്; മിശ്രപ്രദേശം സമതുലിതമായതാണ്.

സൂക്ഷ്മഃ ശീതശ്ചലോ വായുഃ പിത്തമുഷ്ണം കടുത്രയമ് । സ്ഥിരാമ്ലസ്നിഗ്ധമധുരം ബലാശഞ്ച പ്രചക്ഷതേ ।। ൨൮൦.

കാറ്റ് സൂക്ഷ്മവും തണുത്തതും ചലനമുള്ളതുമാണ്. പിത്തം ചൂടും മൂന്നു വിധത്തിൽ കഠിനതയും ആണ്. കഫം സ്ഥിരതയും പുളിപ്പും എണ്ണയുമുള്ളതും മധുരവും, ബലം നൽകുന്നതുമാണ്.

വൃദ്ധിഃ സമാനൈരേതേഷാം വിപരീതൈര്വിപര്യ്യയഃ । രസാഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ ശ്ലേഷ്മലാ വായുനാശനാഃ ।। ൨൮൦.

സമാനഗുണങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പിക്കും, വിപരീതങ്ങൾ കുറയ്ക്കും. മധുരം, പുളി, ഉപ്പു ഇവ കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും, കാറ്റ് കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

കടുതിക്തകഷായാശ്യ വാതലാഃ ശ്ലേഷ്മനാശനാഃ । കട്‌വമ്‌ലലവണാ ജ്ഞേയാസ്തഥാ പിത്തവിവര്ദ്ധനാഃ ।। ൨൮൦.

കഠിനം, കയ്പ്, കഷായം എന്നിവ കാറ്റ് വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും കഫം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കഠിനം, പുളി, ഉപ്പു ഇവ പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവയാണ്.

തിക്തസ്വാദുകഷായാശ്ച തഥാ പിത്തവിനാശനാഃ । രസസ്യൈതദ്‌ഗുണം നാസ്തി വിപാകസ്യൈതദിഷ്യതേ ।। ൨൮൦.

കയ്പ്, മധുരം, കഷായം ഇവയും പിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു. ഈ ഗുണങ്ങൾ നേരത്തെ രുചിക്കല്ല, ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ ദഹനശേഷിയായാണ് ഇവയെ കണക്കാക്കുന്നത്.

വീര്യ്യോഷ്ണാഃ കഫവാതഘ്നാഃ ശീതാഃ പിത്തവിനാശനാഃ । പ്രഭാവതസ്തഥാ കര്മ്മ തേ കുര്വന്തി ച സുശ്രുത ।। ൨൮൦.

ചൂടുള്ള ഗുണമുള്ളവ കഫവും കാറ്റും നശിപ്പിക്കും; തണുത്തവ പിത്തം കുറയ്ക്കും. സ്വഭാവത്താലും പ്രവർത്തിയാലും ഇവ ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സുശ്രുതാ.

ശിശിരേ ച വസന്തേ ച നിദാഘേ ച തഥാ ക്രമാത് । ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ കഫസ്യ തു പ്രകീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൮൦.

ശിശിരം, വസന്തം, ഉഷ്ണകാലം എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ, കഫത്തിന്റെ ശേഖരണം, വർദ്ധനം, ശമനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

നിദാഘവര്ഷാരാത്രൌ ച തഥാ ശരദി സുശ്രുത । ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പവനസ്യ പ്രകീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൮൦.

ഉഷ്ണകാലം, മഴക്കാലം, രാത്രി, ശരത്കാലം എന്നിവയിൽ കാറ്റിന്റെ ശേഖരണം, വർദ്ധനം, ശമനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു, സുശ്രുതാ.

മേഘകാലേ ച ശരദി ഹേമന്തേ ച യഥാക്രമാത് । ചയപ്രകോപപ്രശമാസ്തഥാ പിത്തസ്യ കീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൮൦.

മഴക്കാലം, ശരത്കാലം, ഹേമന്തം എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ, പിത്തത്തിന്റെ ശേഖരണം, വർദ്ധനം, ശമനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

വര്ഷാദയോ വിസര്ഗാസ്തു ഹേമന്താദ്യാസ്തഥാ ത്രയഃ । ശിശിരാദ്യാസ്തഥാദാനം ഗ്രീഷ്മാന്താ ഋതവസ്ത്രയഃ ।। ൨൮൦.

മഴക്കാലം തുടങ്ങിയ ঋതുക്കൾ വിടുതലിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; ഹേമന്തം തുടങ്ങിയ മൂന്നും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്; ശിശിരം മുതൽ ഉഷ്ണകാലം വരെ മൂന്നും ആഗ്രഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്.

സൌമ്യോ വിസര്ഗസ്ത്വാദാനമാഗ്നേയം പരികീര്ത്തിതമ് । വര്ഷാദീസ്ത്രീനൃതൂന് സോമശ്ചരന് പര്യ്യായശോ രസാന് ।। ൨൮൦.

ചന്ദ്രൻ വിടുതലാണ്, സൂര്യൻ ആഗ്രഹം എന്നാണ് പറയുന്നത്. മഴക്കാലം തുടങ്ങിയ മൂന്ന് ঋതുക്കളിൽ ചന്ദ്രൻ പര്യായമായി രുചികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ജനയത്യമ്ലലവണമധുരാംസ്ത്രീന് യഥാക്രമമ് । ശിശിരാദീനൃതൂനര്കശ്ചരന് പര്യ്യായശോ രസാന് ।। ൨൮൦.

അവൻ ക്രമത്തിൽ പുളി, ഉപ്പു, മധുരം എന്നീ മൂന്നു രുചികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ശിശിരം തുടങ്ങിയ ঋതുക്കളിൽ സൂര്യൻ പര്യായമായി രുചികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

വിവര്ദ്ധയേത്തഥാ തിക്തകഷായകടുകാന് ക്രമാത് । യഥാ രജന്യോ വര്ദ്ധന്തേ ബലമേകം ഹി വര്ദ്ധതേ ।। ൨൮൦.

കയ്പും കഷായവും കട്ടുവും ക്രമമായി കൂട്ടേണ്ടതാണ്, രക്തം മുതലായവ വളരുന്നത് പോലെ. കാരണം, ഒരൊറ്റ ശക്തിയാണ് വളരുന്നത്.

ക്രമശോഽഥ മനുഷ്യാണാം ഹീയമാനാസു ഹീയതേ । രാത്രിഭുക്തദിനാനാഞ്ച വയസശ്ച തഥൈവ ച ।। ൨൮൦.

അതു പോലെ, മനുഷ്യരിൽ രക്തം മുതലായവ കുറയുമ്പോൾ, അവ രാത്രി, പകൽ, വയസ്സു എന്നിവയോടൊപ്പം ക്രമമായി കുറയുന്നു.

ആദിമധ്യാവസാനേഷു കഫപിത്തസമീരണാഃ । പ്രകോപം യാന്തി കോപാദൌ കാലേ തേഷാഞ്ചയഃ സ്മൃതഃ ।। ൨൮൦.

ആദിയിൽ, നടുവിൽ, അവസാനം ഇവിടെയൊക്കെയും കഫം, പിത്തം, വായു എന്നിവ ഉന്തലിൽ എത്തുന്നു; അവയുടെ വളർച്ച ഉന്തൽ തുടങ്ങുമ്പോഴാണ് സംഭവിക്കുന്നത് എന്നാണ് ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നത്.

പ്രകോപോത്തരകേ കാലേ രാമസ്തേഷാം പ്രകീര്ത്തിതഃ । അതിഭോജനതോ വിപ്ര തഥാ ചാഭോജനേന ച ।। ൨൮൦.

ഉന്തലിന് ശേഷമുള്ള സമയമാണ് ശമനം എന്ന് പറയുന്നത്; അതാണ് ഇവർക്കു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്, അത്തിരി ഭക്ഷണത്താൽപോലും, ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കുന്നതിനാലും.

രോഗാ ഹി സര്വേ ജായന്തേ വേഗോദീരണധാരണൈഃ । അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശാവേകം പാനേന പൂരയേത് ।। ൨൮൦.

എല്ലാ രോഗങ്ങളും ആവശ്യം പിടിച്ചു വയ്ക്കുന്നതിലും അതിരുകടന്ന് വിട്ടുവിടുന്നതിലും നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; വയറ്റിന്റെ രണ്ട് ഭാഗം ഭക്ഷണത്താൽ നിറയ്ക്കണം, ഒരു ഭാഗം വെള്ളംകൊണ്ട്.

ആശ്രയം പവനാദീനാം തഥൈകമവശേഷയേത് । വ്യാധേര്ന്നിദാനസ്യ തഥാ വിപരീതമഥൌഷധമ് ।। ൨൮൦.

വായു മുതലായവയ്ക്കായി ഒരു ഭാഗം ഒഴിവാക്കണം; രോഗത്തിന്റെ കാരണത്തിന് വിപരീതമായതാണ് ഔഷധം നൽകേണ്ടത്.

കര്തവ്യമേതദേവാത്ര മയാ സാരം പ്രകീര്ത്തിതമ് । നാഭേരുദ്‌ര്ധ്വമധശ്ചൈവ ഗുദശ്രോണ്യോസ്തഥൈവ ച ।। ൨൮൦.

ഇവിടെ ഇതാണ് ചെയ്യേണ്ടത്; ഞാൻ ഇതിന്റെ സാരം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: നാഭിക്കു മുകളിൽ, താഴെ, കൂടയും ചുണ്ടും ഭാഗങ്ങളിലും അതുപോലെ.

ബലാശപിത്തവാതാനാം ദേഹേ സ്ഥാനം പ്രകീര്ത്തിതം । തഥാപി സര്വഗാശ്ചൈതേ ദേഹേ വായുര്വിശേഷതഃ ।। ൨൮൦.

ശക്തി, രക്തം, പിത്തം, വായു എന്നിവയുടെ സ്ഥാനം ശരീരത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എന്നിരുന്നാലും, ഇവ എല്ലാം ശരീരത്തിലുടനീളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് വായു.

ദേഹസ്യ മധ്യേ ഹൃദയം സ്ഥാനം തന്മനസഃ സ്മൃതമ് । കൃശോഽല്പകേശശ്ചപലോ ബഹുവാഗ്വിഷമാനലഃ ।। ൨൮൦.

ശരീരത്തിന്റെ നടുവിലാണ് ഹൃദയം മനസ്സിന്റെ ഇരിപ്പിടം എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നത്; ദേഹത്ത് കുറവുള്ളവൻ, കുറച്ച് മുടിയുള്ളവൻ, ചഞ്ചലൻ, അധികം സംസാരിക്കുന്നവൻ, അശുദ്ധമായ അഗ്നിയുള്ളവൻ.

വ്യോമഗശ്ച തഥാ സ്വപ്നേ വാതപ്രകൃതിരുച്യതേ । അകാലപലിതഃ ക്രോധീ പ്രസ്വേദീ മധുരപ്രിയഃ ।। ൨൮൦.

ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലും സ്വപ്നത്തിൽ അങ്ങനെ കാണുന്നതും വായു സ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; കാലത്തിന് മുമ്പേ ചാരമുടിയുള്ളവൻ, കോപം വേഗം വരുന്നവൻ, അധികം വിയർക്കുന്നവൻ, മധുരം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവൻ.

സ്വപ്നേ ച ദീപ്തിമത്പ്രേക്ഷീ പിത്തപ്രകൃതികോ നരഃ । താമസാ രാജസാശ്ചൈവ സാത്വികാശ്ച തതാ സ്മൃതാ ।। ൨൮൦.

സ്വപ്നത്തിൽ ദീപ്തിയുള്ളത് കാണുന്നവൻ പിത്തസ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; താമസികൻ, രാജസികൻ, സാത്വികൻ എന്നിവരും അങ്ങനെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

ശുദ്ധാമ്ബുദര്ശീ സ്വപ്നേ ച കഫപ്രകൃതികോ നരഃ । താമസാ രാജസാശ്ചൈവ സാത്വികാശ്ച തഥാ സ്മൃതാഃ ।। ൨൮൦.൩൯ മനുഷ്യാ മുനിശാര്ദൂല വാതപിത്തകഫാത്മകാഃ । രക്തപിത്തം വ്യവായാച്ച ഗുരുകര്മ്മപ്രവര്ത്തനൈഃ ।। ൨൮൦.

സ്വപ്നത്തിൽ ശുദ്ധമായ മേഘങ്ങൾ കാണുന്നവൻ കഫസ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; താമസികൻ, രാജസികൻ, സാത്വികൻ എന്നിവരും അങ്ങനെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.