അഗ്നിപുരാണമ്

ധന്വന്തരിരുവാച ശാരീരമാനസാഗന്തുസഹജാ വ്യാധയോ മതാഃ । ശാരീരാ ജ്വരകുഷ്ഠാദ്യാഃ ക്രോധാദ്യാ മാനസാ മതാഃ ।। ൨൮൦.

ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: ശരീരത്തിൽ നിന്നുള്ളതും മനസ്സിൽ നിന്നുള്ളതും പുറം കാരണവും ജന്മസിദ്ധമായതുമായ രോഗങ്ങൾ ഉണ്ട്. ശരീര രോഗങ്ങളിൽ ജ്വരം, ചർമ്മരോഗം തുടങ്ങിയവയും, ക്രോധം മുതലായവയിൽ നിന്നുള്ളത് മാനസിക രോഗങ്ങളുമാണ്.

ആഗന്തവോ വിഘാതോത്ഥാഃ സഹജാഃ ക്ഷുജ്ജരാദയഃ । ശാരീരാഗന്തുനാശായ സൂര്യ്യവാരേ ഘൃതം ഗുड़മ് ।। ൨൮൦.

പുറത്തുനിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ പരുക്കിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്; ജന്മസിദ്ധം വിശപ്പ്, വയസ്സായിത്തീരുക എന്നിവയാണ്. ശരീരരോഗവും പുറംരോഗവും മാറ്റാൻ ഞായറാഴ്ച നെയ്യും ശർക്കരയും അർപ്പിക്കണം.

ലവണം സഹിരണ്യഞ്ച വിപ്രായാപൂപമര്പയേത് । ചന്ദ്രേ ചാഭ്യങ്ഗദോ വിപ്രേ സര്വരോഗൈഃ പ്രമുച്യതേ ।। ൨൮൦.

ഉപ്പും പൊന്നും ചേർത്ത അപ്പം ഒരു ബ്രാഹ്മണന് അർപ്പിക്കണം; ചന്ദ്രനുദിനത്തിൽ ബ്രാഹ്മണനെ അഭ്യംഗം ചെയ്താൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളും മാറും.

തൈലം ശനൈശ്ചരേ ദദ്യാദാശ്വിനേ ഗോരസാന്നദഃ । ഘൃതേന പയസാ ലിങ്ഗം സംസ്നാപ്യ സ്യാദ്രുഗുജ്ഝിതഃ ।। ൨൮൦.

ശനിദിനത്തിൽ എണ്ണ നൽകണം; അശ്വിനി നക്ഷത്രത്തിൽ പശുവിന്റെ പാൽ, അന്നം അർപ്പിക്കണം. നെയ്യിലും പാലിലും പ്രതിമയെ കുളിപ്പിച്ചാൽ രോഗം മാറും.

ഗായത്ര്യാ ഹാവയേദ്വഹ്നൌ ദൂര്വാന്ത്രിമധുരാപ്ലുതാമ് । യസ്മിന് ഭേ വ്യാധിമാപ്നോതി തസ്മിന് സ്നാനം ബലിഃ ശുഭേ ।। ൨൮൦.

ഗായത്രി ജപിച്ച് മൂന്നു മധുരദ്രവ്യങ്ങളിൽ നനച്ച ദർഭാഗ്രാസ് അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കണം; രോഗം വന്ന സ്ഥലത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത് ബലി അർപ്പിക്കണം.

മാനസാനാം രുജാദീനാം വിഷ്ണോഃ സ്തോത്രം ഹരം ഭവേത് । വാതപിത്തകഫാ ദോഷാ ധാതവശ്ച തഥാ ശ്രൃണു ।। ൨൮൦.

മാനസിക വേദനക്കും രോഗങ്ങൾക്കും വിഷ്ണുവിനെ സ്തുതിക്കുന്നത് ഔഷധമാണ്. വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നീ ദോഷങ്ങളും ധാതുക്കളും ഇനി പറയാം.

ഭുക്തം പക്കാശയാദന്നം ദ്വിധാ യാതി ച സുശ്രുത । അംശേനൈകേന കിട്ടത്വം രസതാഞ്ചാപരേണ ച ।। ൨൮൦.

ഭക്ഷണം വയറ്റിൽ പാകം ആയാൽ, സുഷ്രുതാ, അത് രണ്ട് ഭാഗമാകും: ഒരു ഭാഗം മാലയും മറ്റേ ഭാഗം സാരവും ആകുന്നു.

കിട്ടഭാഗോ മലസ്തത്ര വിണ്മൂത്രസ്വേദദൂഷികാഃ । നാസാമലഹ്കര്ണമലം തഥാ ദേഹമലഞ്ച യത് ।। ൨൮൦.

മാലഭാഗം മലമൂത്രം, ചൊറിഞ്ഞു, മൂക്ക്, ചെവി തുടങ്ങിയ ശരീരമലങ്ങൾ ആകുന്നു.

രസഭാഗാദ്രസസ്തത്ര സമാച്ഛോണിതതാം വ്രജേത് । മാംസം രക്താത്തതോ മേദോ മേദസോഽസ്ഥ്നശ്ച സമ്ഭവഃ ।। ൨൮൦.

സാരഭാഗത്തിൽ നിന്ന് രസം ഉണ്ടാകുന്നു; അതിൽ നിന്ന് രക്തം, രക്തത്തിൽ നിന്ന് മാംസം, മാംസത്തിൽ നിന്ന് മെദസ്, മെദസ്സിൽ നിന്ന് അസ്ഥി ഉണ്ടാകുന്നു.

അസ്ഥനോ മജ്ജാ തതഃ ശുക്രം ശുക്രാദ്രാഗസ്തഥൌജസഃ । ദേശമാര്ത്തി ബലംശക്തിം കാലം പ്രകൃതിമേവ ച ।। ൨൮൦.

എല്ലിൽ നിന്ന് മജ്ജയും, മജ്ജയിൽ നിന്ന് ശുക്ലവും, ശുക്ലത്തിൽ നിന്ന് കാമവും, കാമത്തിൽ നിന്ന് ഊജസും ഉണ്ടാകുന്നു. അതുപോലെ ദേശം, രൂപം, ബലം, ശക്തി, കാലം, സ്വഭാവം എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു.

ജ്ഞാത്വാ ചികിത്സിതം കുര്യ്യാദ്‌ഭേഷജസ്യ തഥാ ബലമ് । തിഥിം രിക്താന്ത്യജേദ് ഭൌമം മന്ദ്ഭന്ദാരുണോഗ്രകമ് ।। ൨൮൦.

ഔഷധത്തിന്റെ ശക്തിയും പരിഗണിച്ച്, രോഗം മനസ്സിലാക്കി ചികിത്സ ആരംഭിക്കണം. രിക്തം എന്ന ചന്ദ്രദിനവും, ചൊവ്വാഴ്ചയും, മൂലം, ഭാരണി, കൃതിക എന്ന നക്ഷത്രങ്ങളും ഒഴിവാക്കണം.

ഹരിഗോദ്വിജചന്ദ്രാര്ക്കസുരാദീന് പ്രതിപൂജ്യ ച । ശ്രൃണു മന്ത്രമിമം വിദ്വന് ഭേഷജാരമ്ഭമാചരേത് ।। ൨൮൦.

ഹരിയെ, പശുക്കളെ, ദ്വിജന്മാരെ, ചന്ദ്രനെ, സൂര്യനെ, ദേവന്മാരെ ആദരപൂർവ്വം വന്ദിച്ച്, ജ്ഞാനമുള്ളവനേ, ഈ മന്ത്രം കേട്ട് ഔഷധം നൽകാൻ തുടങ്ങണം.

ബ്രഹ്മദക്ഷാശ്വിരുദ്രേന്ദ്രഭൂചന്ദ്രാര്ക്കാഽനിലാനലാഃ । ഋഷയശ്ചൌഷധിഗ്രാമാ ഭൂതസകങ്ഘാശ്ച പാന്തു തേ ।। ൨൮൦.

ബ്രഹ്മാവും, ദക്ഷനും, അശ്വിനികളും, രുദ്രനും, ഇന്ദ്രനും, ഭൂമി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, വായു, അഗ്നി, ഋഷിമാർ, ഔഷധികൾ, ഭൂതങ്ങൾ, രക്ഷകർ ഇവർ നിന്നെ കാത്തിരിക്കാൻ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ.

രസായനമിവര്ഷീണാം ദേവാനാമമൃതം യഥാ । സുധേവോത്തമനാഗാനാം ഭൈഷജ്യമിദമസ്തു തേ ।। ൨൮൦.

മഹർഷിമാർക്ക് രസായനം എങ്ങനെയോ, ദേവന്മാർക്ക് അമൃതം എങ്ങനെയോ, ഉത്തമനാഗങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും നല്ല ഔഷധം എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെ ഈ ഔഷധം നിനക്കായിരിക്കട്ടെ.

ബാതശ്ലേഷ്മാതകോ ദേശോ വഹുവൃക്ഷോ വഹൂദകഃ । അനൂപഇതിവിഖ്യാതോ ജാങ്ഗലസ്തദ്വിവര്ജ്ജിതഃ ।। ൨൮൦.

കാറ്റും കഫവും അധികം, മരങ്ങളും വെള്ളവും കൂടുതലുള്ള പ്രദേശം ചെളിക്കാടായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇതിന് വിപരീതമായി ഇവയൊന്നുമില്ലാത്തത് ഉണക്കപ്രദേശമാണ്.

കിഞ്ചിദ്വൃക്ഷോദകോ ദേശസ്തഥാ സാധാരണഃ സ്മൃതഃ । ജാങ്ഗലഃ പിത്തബഹുലോ മധ്യഃ സാധാരണഃ സ്മൃതഃ ।। ൨൮൦.

കുറച്ച് മരവും വെള്ളവും ഉള്ള പ്രദേശം മിശ്രമായ പ്രദേശമായി കണക്കാക്കുന്നു. ഉണക്കപ്രദേശത്ത് പിത്തം കൂടുതലാണ്; മിശ്രപ്രദേശം സമതുലിതമായതാണ്.

സൂക്ഷ്മഃ ശീതശ്ചലോ വായുഃ പിത്തമുഷ്ണം കടുത്രയമ് । സ്ഥിരാമ്ലസ്നിഗ്ധമധുരം ബലാശഞ്ച പ്രചക്ഷതേ ।। ൨൮൦.

കാറ്റ് സൂക്ഷ്മവും തണുത്തതും ചലനമുള്ളതുമാണ്. പിത്തം ചൂടും മൂന്നു വിധത്തിൽ കഠിനതയും ആണ്. കഫം സ്ഥിരതയും പുളിപ്പും എണ്ണയുമുള്ളതും മധുരവും, ബലം നൽകുന്നതുമാണ്.

വൃദ്ധിഃ സമാനൈരേതേഷാം വിപരീതൈര്വിപര്യ്യയഃ । രസാഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ ശ്ലേഷ്മലാ വായുനാശനാഃ ।। ൨൮൦.

സമാനഗുണങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പിക്കും, വിപരീതങ്ങൾ കുറയ്ക്കും. മധുരം, പുളി, ഉപ്പു ഇവ കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും, കാറ്റ് കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

കടുതിക്തകഷായാശ്യ വാതലാഃ ശ്ലേഷ്മനാശനാഃ । കട്‌വമ്‌ലലവണാ ജ്ഞേയാസ്തഥാ പിത്തവിവര്ദ്ധനാഃ ।। ൨൮൦.

കഠിനം, കയ്പ്, കഷായം എന്നിവ കാറ്റ് വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും കഫം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കഠിനം, പുളി, ഉപ്പു ഇവ പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവയാണ്.

തിക്തസ്വാദുകഷായാശ്ച തഥാ പിത്തവിനാശനാഃ । രസസ്യൈതദ്‌ഗുണം നാസ്തി വിപാകസ്യൈതദിഷ്യതേ ।। ൨൮൦.

കയ്പ്, മധുരം, കഷായം ഇവയും പിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു. ഈ ഗുണങ്ങൾ നേരത്തെ രുചിക്കല്ല, ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ ദഹനശേഷിയായാണ് ഇവയെ കണക്കാക്കുന്നത്.

വീര്യ്യോഷ്ണാഃ കഫവാതഘ്നാഃ ശീതാഃ പിത്തവിനാശനാഃ । പ്രഭാവതസ്തഥാ കര്മ്മ തേ കുര്വന്തി ച സുശ്രുത ।। ൨൮൦.

ചൂടുള്ള ഗുണമുള്ളവ കഫവും കാറ്റും നശിപ്പിക്കും; തണുത്തവ പിത്തം കുറയ്ക്കും. സ്വഭാവത്താലും പ്രവർത്തിയാലും ഇവ ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സുശ്രുതാ.

ശിശിരേ ച വസന്തേ ച നിദാഘേ ച തഥാ ക്രമാത് । ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ കഫസ്യ തു പ്രകീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൮൦.

ശിശിരം, വസന്തം, ഉഷ്ണകാലം എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ, കഫത്തിന്റെ ശേഖരണം, വർദ്ധനം, ശമനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

നിദാഘവര്ഷാരാത്രൌ ച തഥാ ശരദി സുശ്രുത । ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പവനസ്യ പ്രകീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൮൦.

ഉഷ്ണകാലം, മഴക്കാലം, രാത്രി, ശരത്കാലം എന്നിവയിൽ കാറ്റിന്റെ ശേഖരണം, വർദ്ധനം, ശമനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു, സുശ്രുതാ.

മേഘകാലേ ച ശരദി ഹേമന്തേ ച യഥാക്രമാത് । ചയപ്രകോപപ്രശമാസ്തഥാ പിത്തസ്യ കീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൮൦.

മഴക്കാലം, ശരത്കാലം, ഹേമന്തം എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ, പിത്തത്തിന്റെ ശേഖരണം, വർദ്ധനം, ശമനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

വര്ഷാദയോ വിസര്ഗാസ്തു ഹേമന്താദ്യാസ്തഥാ ത്രയഃ । ശിശിരാദ്യാസ്തഥാദാനം ഗ്രീഷ്മാന്താ ഋതവസ്ത്രയഃ ।। ൨൮൦.

മഴക്കാലം തുടങ്ങിയ ঋതുക്കൾ വിടുതലിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; ഹേമന്തം തുടങ്ങിയ മൂന്നും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്; ശിശിരം മുതൽ ഉഷ്ണകാലം വരെ മൂന്നും ആഗ്രഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്.

സൌമ്യോ വിസര്ഗസ്ത്വാദാനമാഗ്നേയം പരികീര്ത്തിതമ് । വര്ഷാദീസ്ത്രീനൃതൂന് സോമശ്ചരന് പര്യ്യായശോ രസാന് ।। ൨൮൦.

ചന്ദ്രൻ വിടുതലാണ്, സൂര്യൻ ആഗ്രഹം എന്നാണ് പറയുന്നത്. മഴക്കാലം തുടങ്ങിയ മൂന്ന് ঋതുക്കളിൽ ചന്ദ്രൻ പര്യായമായി രുചികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ജനയത്യമ്ലലവണമധുരാംസ്ത്രീന് യഥാക്രമമ് । ശിശിരാദീനൃതൂനര്കശ്ചരന് പര്യ്യായശോ രസാന് ।। ൨൮൦.

അവൻ ക്രമത്തിൽ പുളി, ഉപ്പു, മധുരം എന്നീ മൂന്നു രുചികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ശിശിരം തുടങ്ങിയ ঋതുക്കളിൽ സൂര്യൻ പര്യായമായി രുചികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

വിവര്ദ്ധയേത്തഥാ തിക്തകഷായകടുകാന് ക്രമാത് । യഥാ രജന്യോ വര്ദ്ധന്തേ ബലമേകം ഹി വര്ദ്ധതേ ।। ൨൮൦.

കയ്പും കഷായവും കട്ടുവും ക്രമമായി കൂട്ടേണ്ടതാണ്, രക്തം മുതലായവ വളരുന്നത് പോലെ. കാരണം, ഒരൊറ്റ ശക്തിയാണ് വളരുന്നത്.

ക്രമശോഽഥ മനുഷ്യാണാം ഹീയമാനാസു ഹീയതേ । രാത്രിഭുക്തദിനാനാഞ്ച വയസശ്ച തഥൈവ ച ।। ൨൮൦.

അതു പോലെ, മനുഷ്യരിൽ രക്തം മുതലായവ കുറയുമ്പോൾ, അവ രാത്രി, പകൽ, വയസ്സു എന്നിവയോടൊപ്പം ക്രമമായി കുറയുന്നു.