അഗ്നിപുരാണമ്

അഗ്നിരുവാച ചതുഷ്പാദം ധനുര്വേദം വദേ പഞ്ചവിധം ദ്വിജ । രഥനാഗാശ്വപത്തീനാം യോധാംശ്ചാശ്രിത്യ കീര്ത്തിതം ।। ൨൪൯.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ധനുര്‍വേദം നാലു വിഭാഗങ്ങളുണ്ട്, എന്നാൽ ഞാൻ ഇവയെ അഞ്ചായി വിശദീകരിക്കും. രഥം, ആന, കുതിര, പടയാളി എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട യോദ്ധാക്കളാണ് ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനമെന്ന് പറയുന്നു.

യന്ത്രമുക്തം പാണിമുക്തം മുക്തസന്ധാരിതം തഥാ । അമുക്തം ബാഹുയുദ്ധഞ്ച പഞ്ചധാ തത് പ്രകീര്ത്തിതം ।। ൨൪൯.

യന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് എറിയുന്നത്, കൈകൊണ്ട് എറിയുന്നത്, എറിഞ്ഞ് പിടിക്കുന്നത്, എറിക്കാത്തത്, കൈയ്മുട്ട് പോരാട്ടം — ഇതാണ് ആഞ്ചു വിധങ്ങൾ.

തത്ര ശസ്ത്രാസ്ത്രസമ്പത്ത്യാ ദ്വിവിംധം പരികീര്ത്തിതം । ഋജുമായാവിഭേദേന ഭൂയോ ദ്വിവിധമുച്യതേ ।। ൨൪൯.

ഇവയിൽ ആയുധങ്ങളും അസ്ത്രങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് രണ്ടായി വിഭജിക്കാം. നേരിട്ട് പോരാടുന്നതും, വഞ്ചനയോടെ പോരാടുന്നതും എന്നിങ്ങനെ വീണ്ടും രണ്ടായി പറയാം.

ക്ഷേപണീ ചാപയന്ത്രാദ്യൈര്യന്ത്രമുക്തം പ്രകീര്ത്തിതം । ശിലാതോമരയന്ത്രാദ്യം പാണിമുക്തം പ്രകീര്ത്തിതം ।। ൨൪൯.

വില്ല് പോലുള്ള യന്ത്രങ്ങളാൽ എറിയുന്നത് 'യന്ത്രമുക്തം' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. കല്ല്, തുമര, മറ്റു ആയുധങ്ങൾ കൈകൊണ്ട് എറിയുന്നത് 'പാണിമുക്തം' എന്നാണ് പറയുന്നത്.

മുക്തസന്ധാരിതം ജ്ഞേയം പ്രാസാദ്യമപി യദ്ഭവേത് । ഖഡ്‌ഗാദികമമുക്തഞ്ച നിയുദ്ധം വിഗതായുധം ।। ൨൪൯.

എറിഞ്ഞ് പിടിക്കാവുന്ന ആയുധങ്ങൾ, ഉദാഹരണത്തിന് കുന്തം മുതലായവ, അങ്ങനെ അറിയപ്പെടണം. വാൾ പോലുള്ള എറിക്കാത്ത ആയുധങ്ങൾ കൈയ്മുട്ട് പോരാട്ടത്തിന് ഉദ്ദേശിച്ചവയാണ്, അവയിൽ ആയുധമില്ലാത്ത പോരാട്ടം നടക്കും.

കുര്യ്യാദ്യോഗ്യാനി പ്രാത്രാണി യോദ്‌ധുമിച്ഛുര്ജ്ജിതശ്രമഃ । ധനുഃശ്രേഷ്ഠാനി യുദ്ധാനി പ്രാസമധ്യാനി താനി ച ।। ൨൪൯.

യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ക്ഷീണം മാറി യോഗ്യമായ പരിശീലനങ്ങൾ ചെയ്യണം. വില്ലുകൊണ്ടുള്ള യുദ്ധം ഏറ്റവും ഉത്തമം, കുന്തം ഉപയോഗിച്ചുള്ളത് മധ്യസ്ഥം.

താനി ഖഡ്‌ഗജഘന്യാനി ബാഹുപ്രത്യവരാണി ച । ധനുര്വേദേ ഗുരുര്വിപ്രഃ പ്രോക്തോ വര്ണദ്വയസ്യ ച ।। ൨൪൯.

വാൾ ഉപയോഗിച്ചുള്ള യുദ്ധം ഏറ്റവും താഴ്ന്നതും, കൈയ്മുട്ട് പോരാട്ടം അതിനേക്കാൾ താഴ്ന്നതുമാണ്. ധനുര്‍വേദം പഠിപ്പിക്കാൻ യോഗ്യനായ ഗുരു ബ്രാഹ്മണനോ ക്ഷത്രിയനോ ആയിരിക്കണം.

യുദ്ധാധികാരഃ ശൂദ്രസ്യ സ്വയം വ്യാപാദി ശിക്ഷയാ । ദേശസ്ഥൈഃ ശങ്ഗരൈ രാജ്ഞഃ കാര്യ്യാ യുദ്ധേ സഹായതാ ।। ൨൪൯.

ശൂദ്രൻ സ്വയം രക്ഷയ്ക്കോ രാജാവിന്റെ ഉത്തരവിനോ വേണ്ടി മാത്രമേ യുദ്ധത്തിൽ പങ്കെടുക്കാവൂ. യുദ്ധത്തിൽ രാജാവിന് നാട്ടിലുള്ള യോദ്ധാക്കൾ സഹായം നൽകണം.

അഹ്ഗുഷ്ഠഗുല്ഫപാണ്യങ്‌ഘ്ര്യഃ ശ്ലിഷ്ടഃ സ്യുഃ സഹിതാ യദി । ദൃഷ്ടം സമപദം സ്ഥാനമേതല്ലക്ഷണതസ്തഥാ ।। ൨൪൯.

വിരൽതുമ്പ്, കാൽമുട്ട്, കൈ, കാൽ എന്നിവ ചേർത്ത് നിർത്തിയാൽ അതാണ് സമപദം എന്ന നില, അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ അങ്ങനെ തന്നെ.

വാഹ്യാങ്ഗുലിസ്ഥിതൌ പാദൌ സ്തബ്ധജാനുബലാവുഭൌ । ത്രിവതസ്ത്യന്തരാസ്ഥാനമേതദ്വൈശാഖമുച്യതേ ।। ൨൪൯.

പുറത്തുള്ള വിരലുകൾ ചേർത്ത് കാലുകൾ നിർത്തി, രണ്ടു മുട്ടുകളും ഉറപ്പോടെ, മൂന്ന് വിരൽ അകലം വിട്ട് നിൽക്കുന്നത് വൈശാഖം എന്ന നിലയാകുന്നു.

ഹംസപങ്‌ക്ത്യാകൃതിസമേ ദൃശ്യേതേ യത്ര ജാനുനീ । ചതുര്വിതസ്തിവിച്ഛിന്നേ തദേ തന്മണ്ഡലം സ്മൃതം ।। ൨൪൯.

ഹംസയുടെ പാതയുപോലെ രണ്ടു മുട്ടുകൾ നേരെ കാണപ്പെടുകയും, നാലു വിരൽ അകലം വേർപിരിഞ്ഞ് നിൽക്കുന്നതും, അതാണ് മണ്ഡലം എന്ന നില.

ഹലാകൃതിമയം യച്ച സ്തബ്ധജാനൂരുദക്ഷിണം । വിതസ്ത്യഃ പഞ്ച ചവിസ്താരേ തദാലീഢം പ്രകീര്ത്തിതം ।। ൨൪൯.

കൃഷിക്കൊണ്ടുള്ള ഉപകരണത്തെപ്പോലെയുള്ള രൂപം, വലതുകാലും മുട്ടും കഠിനമായി നിവർത്തി, അകലം അഞ്ചു വിരലളവുണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ ആലീഢം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.

ഏതദേവ വിപര്യ്യസ്തം പ്രത്യാലീഢമിതി സ്മൃതം । തിര്യ്യഗ്ഭൂതോ ഭവേദ്വാമോ ദക്ഷിണോഽപി ഭവേദൃജുഃ ।। ൨൪൯.

ഇതേ നില മറിച്ച് ചെയ്താൽ അതിനെ പ്രത്യാലീഢം എന്നു പറയുന്നു. ഇടതുകാലാണ് താഴോട്ടു നീട്ടിയിരിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ വലതുകാലും നേരെ നിവർത്തിയിരിക്കും.

ഗുല്ഫൌ പാര്ഷ്ണിഗ്രഹൌ ചൈവ സ്ഥിതൌ പഞ്ചാങ്ഗുലാന്ത്രൌ । സ്ഥാനം ജാതം ഭവേദേതദ് ദ്വാദശാങ്ഗുലമായതം ।। ൨൪൯.

കാൽമുട്ടുകളും കുതിരകളും ഉറപ്പായി നിലനിൽക്കണം, അഞ്ചു വിരലുകൾ നീട്ടിയിരിക്കണം. ഈ നിലയിൽ ദ്വാദശ വിരലളവ് നീളമുള്ള സ്ഥാനം ഉണ്ടാകും.

ഋജുജാനുര്ഭവേദ്വാമോ ദക്ഷിണഃ സുപ്രസാരിതഃ । അഥവാ ദക്ഷഇണഞ്ജാനു കുബ്ജം ഭവതി നിശ്ചലം ।। ൨൪൯.

ഇടതുകാൽമുട്ട് നേരെ നിവർത്തണം, വലതുകാൽ നല്ലപോലെ നീട്ടണം. അല്ലെങ്കിൽ വലതുകാൽമുട്ട് വളച്ചിരിക്കും, അപ്പോൾ അതു കൃത്യമായി അചഞ്ചലമായി നിൽക്കും.

ദണ്ഡായതോ ഭവേദേഷ ചരണഃ സഹ ജാനുനാ । ഏവം വികടമുദ്ദിഷ്ടം ദ്വിഹസ്താന്തരമായതം ।। ൨൪൯.

ഈ കാലും അതിനോടൊപ്പം മുട്ടും ദണ്ഡംപോലെ നീട്ടണം. ഇങ്ങനെ രണ്ടുകൈ നീളമുള്ള വികടം എന്ന നില വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.

ജാനുനീ ദ്വിഗുണേ സ്യാതാമുത്താനൌ ചരണാവുഭൌ । അനേന വിധിയോഗേന സമ്പുടം പരികീര്ത്തിതം ।। ൨൪൯.

രണ്ടുകാലുകളും ഉയർത്തി, മുട്ടുകൾ ഇരട്ടിയായി വളച്ചിരിക്കണം. ഈ വിധത്തിൽ സമ്പുടം എന്ന നില ആകുന്നു.

കിഞ്ചിദ്വിവര്ത്തിതൌ പാദൌ സമദണ്ഡായതൌ സ്ഥിരൌ । ദൃഷ്ടമേവ യഥാന്യായം ഷോഡശാങ്ഗുലമായതം ।। ൨൪൯.

കാൽതുമ്പുകൾ കുറച്ച് പുറത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞ്, ദണ്ഡംപോലെ നേരെ ഉറപ്പായി നില്ക്കണം. അങ്ങനെ പതിനാറു വിരലളവ് നീളം വരും.

സ്വസ്തികേനാത്ര കുര്വീത പ്രണാമം പ്രഥമം ദ്വിജ । കാര്മുകം ഗൃഹ്യ വാമേന വാമണം ദക്ഷിണകേന തു ।। ൨൪൯.

ഇവിടെ ആദ്യം സ്വസ്തിക നിലയിൽ വന്ദനം നടത്തണം, ദ്വിജന്. ഇടത് കൈയിൽ വില്ലും വലത് കൈയിൽ അമ്പും പിടിക്കണം.

വൈശാഖേ യദി വാ ജാതേ സ്ഥിതൌ വാപ്യഥവായതൌ । ഗുണാന്തന്തു തതഃ കൃത്വാ കാര്മകേ പ്രിയകാര്മുകഃ ।। ൨൪൯.

വൈശാഖം അല്ലെങ്കിൽ ജാതം എന്ന നിലയിൽ, അല്ലെങ്കിൽ നീട്ടി നിൽക്കുന്ന നിലയിൽ, പിന്നീട് പ്രിയവില്ലിൽ വിൽനൂൽ കെട്ടണം.

അധഃ കടിന്തു ധനുഷഃ ഫലദേശന്തു പത്രിണഃ । ധരണ്യാം സ്ഥാപയിത്വാ ത തോലയിത്വാ തഥൈവ ച ।। ൨൪൯.

വില്ലിന്റെ താഴത്തെ ഭാഗം കമരിൽ വയ്ക്കണം, അമ്പിന്റെ അഗ്രം അറ്റത്ത് വയ്ക്കണം. അവയെ നിലത്തിടുകയും, പിന്നെ അതനുസരിച്ച് ഉയർത്തുകയും ചെയ്യണം.

ഭുജാബ്യാമത്ര കുബ്ജാഭ്യാം പ്രകോഷ്ഠാഭ്യാം ശുഭവ്രത । യസ്യ വാണം ധനുഃ ശ്രേഷ്ഠം പുങ്ഖദേശേ ച പത്രിണഃ ।। ൨൪൯.

കൈകളും മുട്ടിയും വളച്ചിരിക്കാൻ വേണം, ധാർമ്മികനായവനേ. അമ്പും അതിന്റെ പാറയും കൈയിൽ നന്നായി ചേരുന്ന വില്ലാണ് ഏറ്റവും നല്ലത്.

വിന്യാസോ ധനുഷശ്ചൈവ ദ്വാദശങ്ഗുലമന്തരം । ജ്യയാ വിശിഷ്ടഃ കര്ത്തവ്യോ നാതിഹീനോ ന ചാധികഃ ।। ൨൪൯.

വില്ലിന്റെ ഇടവേള പന്ത്രണ്ട് വിരലളവായിരിക്കണം. വിൽനൂൽ അതികം ഇളകിയോ കർശനമായോ അല്ലാതെ ശരിയായി കെട്ടണം.

നിവേശ്യ കാര്മുകം നാഭ്യാം നിതമ്ബേ ശരസങ്കരം । ഉത്ക്ഷിപേദുത്ഥിതം ഹസ്തമന്ത്രേണാക്ഷികര്ണയോഃ ।। ൨൪൯.

വില്ല് നാഭിയിൽ വയ്ക്കണം, അമ്പ് കമരിൽ വയ്ക്കണം. കൈ ഉയർത്തി, വിരലിലും ചെവിയിലും മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം.

പൂര്വേണ മുഷ്ടിനാ ഗ്രാഹ്യസ്തനാഗ്രേ ദക്ഷിണേ ശരഃ । ഹരണന്തു തതഃ കൃത്വാ ശീഘ്രം പൂര്വം പ്രസാരയേത് ।। ൨൪൯.

വലത് കൈകൊണ്ട് അമ്പിന്റെ അഗ്രം പിടിക്കണം. ലക്ഷ്യം കണ്ട ശേഷം കൈ മുന്നോട്ട് വേഗത്തിൽ നീട്ടണം.

നാഭ്യന്തരാ നൈവ വാഹ്യാ നോദ്‌ര്ധ്വകാ നാധരാ തഥാ । ന ച കുബ്ജാ ന ചോത്താനാ ന ചലാ നാതിവേഷ്ടിതാ ।। ൨൪൯.

അമ്പ് അതികം അടുത്തോ ദൂരത്തോ അല്ല, അതികം ഉയരത്തിലോ താഴെയോ അല്ല. വളഞ്ഞതോ, മുകളിലോട്ടോ, ചലിക്കുന്നതോ, അതികം ചുരുണ്ടതോ ആകരുത്.

സമാ സ്ഥൈര്യ്യഗുണോപേതാ പൂര്വദണ്ഡമിവ സ്ഥിതാ । ഛാദയിത്വാ തതോ ലക്ഷ്യം പൂര്വ്വേണാനേന മുഷ്ടിനാ ।। ൨൪൯.

അമ്പ് നേരെ, ഉറപ്പുള്ള ഗുണംകൊണ്ട്, ദണ്ഡംപോലെ പിടിക്കണം. അതേ കൈകൊണ്ട് ലക്ഷ്യം മറയ്ക്കണം.

ഉരസാ തൂത്ഥിതോ യന്താ ത്രികോണവിനതസ്ഥിതഃ । സ്രസ്താംശേ നിശ്ചലഗ്രീവോ മയൂരാഞ്ചിതമസ്തകഃ ।। ൨൪൯.

വീരൻ നെഞ്ച് നേരെ നിർത്തി, ത്രികോണം രൂപപ്പെടുത്തി, കഴുത്ത് അചഞ്ചലമായി, തല മയിലിന്റെ ചുണ്ടുപോലെ താഴ്ത്തി നിൽക്കണം.

ലലാടനാസാവക്ത്രാംസാഃ കുര്യ്യുരശ്വസമമ്ഭവേത് । അന്തരം ത്ര്യങ്ഗുലം ജ്ഞേയം ചിവുകസ്യാംസകസ്യ ച ।। ൨൪൯.

നെടുവിരൽ, മൂക്ക്, വായ്, തോളുകൾ കുതിരയുടെപോലെ ഒരേ നിരയിൽ വരണം. വിൽനൂലും തോളും തമ്മിലുള്ള അകലം മൂന്നു വിരലളവായിരിക്കണം.