അഗ്നിപുരാണമ്

ദേശേ ത്വദൃശ്യഃ ശത്രൂണാം കുര്യ്യാത് പ്രകൃതികല്പനാം । സംഹതാന് യോധയേദല്പാന് കാമം വിസ്താരയേദ്‌ബഹൂന് ।। ൨൩൬.

ശത്രുക്കൾക്ക് കാണാനാകാത്ത സ്ഥലത്ത് സൈന്യത്തിന്റെ ക്രമീകരണം നടത്തണം. കൂട്ടമായുള്ളവരെ കുറച്ച് ആളുകൾ കൊണ്ട് നേരിടുകയും, കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ ആവശ്യമെങ്കിൽ വ്യാപിപ്പിക്കാനും ചെയ്യണം.

സൂചീമുഖമനീകം സ്യാദല്പാനാം ബഹുഭിഃ സഹ। വ്യൂഹാഃ പ്രാണ്യങ്ഗരൂപാശ്ച ദ്രവ്യരൂപാശ്ച കീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൩൬.

കുറച്ച് ആളുകൾക്ക് കൂടെ കൂടുതൽ ആളുകൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ സൂചിമുഖം എന്ന വ്യൂഹം ഉപയോഗിക്കാം. വ്യൂഹങ്ങൾ ജീവാംഗങ്ങളുടെ രൂപത്തിലും വസ്തുക്കളുടെ രൂപത്തിലും വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഗരുഡോ മകരവ്യൂഹശ്ചക്രഃ ശ്യേനസ്തഥൈവ ച । അര്ദ്ധചന്ദ്രശ്ച വജ്രശ്ച ശകടവ്യൂഹ ഏവ ച ।। ൨൩൬.

ഗരുഡ, മകര, ചക്ര, ശ്യേന, അർദ്ധചന്ദ്ര, വജ്രം, ശകടവ്യൂഹം എന്നിവയും പരാമർശിച്ചിരിക്കുന്നു.

മണ്ഡലഃ സര്വതോഭദ്രഃ സൂചീവ്യൂഹശ്ച തേ നരാഃ । വ്യൂഹാനാമഥ സര്വേഷാം പഞ്ചധാ സൈന്യകല്പനാ ।। ൨൩൬.

മണ്ഡലം, സർവതോഭദ്രം, സൂചിവ്യൂഹം എന്നിവയാണ് വ്യൂഹങ്ങൾ. ഇവയ്ക്കെല്ലാം സൈന്യത്തിന്റെ ക്രമീകരണം അഞ്ചുവിധമായി പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ദ്വൌ പക്ഷാവനുപക്ഷൌ ദ്വാവവശ്യം പഞ്ചമം ഭവേത് । ഏകേന യദി വാ ദ്വാഭ്യാം ഭാഗാഭ്യാം യുദ്ധമാചരേത് ।। ൨൩൬.

രണ്ടു ചിറകുകളും രണ്ടു ഉപചിറകുകളും അഞ്ചാമത്തേത് എന്നും ഉണ്ടായിരിക്കണം. ഒരോ വിഭാഗം കൊണ്ടോ രണ്ടോ വിഭാഗങ്ങൾ കൊണ്ടോ യുദ്ധം നടത്താം.

ഭാഗത്രയം സ്ഥാപയേത്തു തേഷാം രക്ഷാര്ഥമേവ ച । ന വ്യൂഹകല്പനാ കാര്യ്യാ രാജ്ഞോ ഭവതി കര്ഹിംചിത് ।। ൨൩൬.

അവരുടെ രക്ഷയ്ക്കായി മൂന്നു വിഭാഗങ്ങൾ രൂപീകരിക്കണം; രാജാവ് സ്വയം യുദ്ധക്രമം ഒരുക്കേണ്ടതില്ല.

മൂലച്ഛേദേ വിനാശഃ സ്യാന്ന യുധ്യേച്ച സ്വയന്നൃപഃ । സൈന്യസ്യ പശ്ചാത്തിഷ്ഠേത്തു ക്രോശമാത്രേ മഹീപതിഃ ।। ൨൩൬.

മൂലത്തെ നശിപ്പിച്ചാൽ മുഴുവൻ നാശം സംഭവിക്കും; രാജാവ് സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യരുത്, തന്റെ സൈന്യത്തിന് പിന്നിൽ ഒരു ക്രോഷം ദൂരത്ത് നിലകൊള്ളണം.

ഭഗ്നസന്ധാരണം തത്ര യോധാനാം പരികീര്ത്തിതം । പ്രധാനഭങ്ഗേ സൈന്യസ്യ നാവസ്ഥാനം വിധീയതേ ।। ൨൩൬.

അവിടെ യോദ്ധാക്കളുടെ പ്രധാന ശക്തി തകർന്നാൽ, സൈന്യത്തിന്റെ മുഖ്യഭാഗം തകരുമ്പോൾ പിന്നെ നിലനിൽപ്പില്ലെന്ന് പറയുന്നു.

ന സംഹതാന്ന വിരലാന്യോധാന് വ്യൂഹേ പ്രകല്പയേത് । ആയുധാനാന്തു സമ്മര്ദ്ദോ യഥാ ന സ്യാത് പരസ്പരം ।। ൨൩൬.

യോദ്ധാക്കളെ വളരെ അടുക്കയും വളരെ ചിതറുകയും ചെയ്ത് ക്രമീകരിക്കരുത്; അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ തമ്മിൽ കൂട്ടിയിടിക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കണം.

ഭേത്തുകാമഃ പരനീകം സംഹതൈരേവ ഭേദയേത് । ഭേദരക്ഷ്യാഃ പരേണാപി കര്ത്തവ്യാഃ സംഹതാസ്തഥാ ।। ൨൩൬.

ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അടുക്കിയുള്ള സൈനികരുമായി അതു ചെയ്യണം; ശത്രുക്കളും തങ്ങളുടെ അടുക്കിയ കൂട്ടങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കണം.

വ്യൂഹം ഭേദാവഹം കുര്യ്യാത് പരവ്യൂഹേഷു ചേച്ഛയാ । ഗജസ്യ പാദരക്ഷാര്ഥാശ്ചത്വാരസ്തു തഥാ ദ്വിജ ।। ൨൩൬.

ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ ക്രമം തകർക്കാൻ കഴിയുന്ന ക്രമീകരണം ചെയ്യണം; ഒരു ആനയുടെ കാലുകൾ സംരക്ഷിക്കാൻ നാലു കാവൽക്കാരെ നിയോഗിക്കണം.

രഥസ്യ ചാശ്വാശ്ചത്വാരഃ സമാസ്തസ്യ ച ചര്മ്മിണഃ । ധന്വിനശ്ചര്മിഭിസ്തുല്യാഃ പുരസ്താച്ചര്മ്മിണോ രണേ ।। ൨൩൬.

ഒരു രഥത്തിന് നാലു കുതിരകളെ ചേർക്കണം, കൂടാതെ അതിലെ ചർമ്മം ധരിച്ച യോദ്ധാക്കളെയും; വില്ലാളികളെ ചർമ്മവസ്ത്രം ധരിച്ചവരോടൊപ്പം ചേർക്കണം, യുദ്ധത്തിൽ ചർമ്മവസ്ത്രം ധരിച്ചവരെ മുന്നിൽ നിർത്തണം.

വൃഷ്ഠതോ ധന്വിനഃ പശ്ചാദ്ധന്വിനാന്തുരഗാ രഥാഃ । രഥാനാം കുഞ്ജരാഃ പശ്ചാദ്ധാതവ്യാഃ പൃഥിവീക്ഷിതാ ।। ൨൩൬.

വില്ലാളികളുടെ പിന്നിൽ കൂടുതൽ വില്ലാളികൾ, പിന്നെ കുതിരകളും രഥങ്ങളും; രഥങ്ങളുടെ പിന്നിൽ ആനകളെ രാജാവ് നിർത്തണം.

പദാതികുഞ്ജരാശ്വനാം ധര്മ്മകാര്യ്യം പ്രയത്നതഃ । ശൂരാഃ പ്രമുഖതോ ദേയാഃ സ്കന്ധമാത്രപ്രദര്ശനം ।। ൨൩൬.

കാലാളുകൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ എന്നിവയെ സൂക്ഷ്മമായി ക്രമീകരിക്കണം; ധൈര്യശാലികൾ മുന്നിൽ നിൽക്കണം, അവരുടെ തോളുകൾ മാത്രം കാണുന്ന വിധത്തിൽ.

കര്ത്തവ്യം ഭീരുസങ്ഘേന ശത്രുവിദ്രാവകാരകം । ദാരയന്തി പുരസ്താത്തു ന ദേയാ ഭീരവഃ പുരഃ ।। ൨൩൬.

ശത്രുവിനെ ഓടിക്കാൻ ഭീരുക്കളുടെ കൂട്ടത്തോടെ ഒരു ക്രമീകരണം ചെയ്യണം; ഭീരുക്കളെ മുന്നിൽ നിർത്തരുത്.

പ്രോത്സാഹയന്ത്യേവ രണേ ഭീരൂന് ശൂഗഃ പുരസ്ഥിതാഃ । പ്രാംശവഃ ശുകനാശാശ്ച യേ ചാജിഹ്മേക്ഷണാ൨ നരാഃ ।। ൨൩൬.

യുദ്ധത്തിൽ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ധൈര്യശാലികൾ ഭീരുക്കളെ ഉത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു; ഉയരം കൂടിയവരും വിശാലമായ തോളുകളുള്ളവരും നേരെ നോക്കുന്നവരുമാണ് മുന്നിൽ നിർത്തേണ്ടത്.

സംഹതഭ്രയുഗാശ്ചൈവ ക്രോധനാഃ കലഹപ്രിയാഃ । നിത്യഹൃഷ്ടാഃ പ്രഹൃഷ്ടാശ്ച ശൂരാ ജ്ഞേയാശ്യ കാമിനഃ ।। ൨൩൬.

അടുത്തടുത്ത് ചേർന്നിരിക്കുന്നവരും എളുപ്പത്തിൽ കോപിക്കുന്നവരും കലഹം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും എപ്പോഴും സന്തോഷത്തോടെയും ഉല്ലാസത്തോടെയും ഉള്ളവരും ധൈര്യശാലികളും യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരായി അറിയപ്പെടണം.

പ്രപ്തിയുദ്ധം ഗജാനാഞ്ച തോയദാനാദികശ്ച യത് ।। ൨൩൬.

ആനകളുടെ യുദ്ധരീതി, വെള്ളം നൽകൽ തുടങ്ങിയ ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു.

ആയുധാനയനം ചൈവ പത്തികര്മ്മം വിധീയതേ । രിപൂണാം ഭേത്തുകാമാനാം സ്വസൈന്യസ്യ തു രക്ഷണം ।। ൨൩൬.

ആയുധങ്ങളുടെ നീക്കം, കാലാളുകളുടെ ജോലി എന്നിവ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; ശത്രുവിനെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കും സ്വന്തം സൈന്യത്തെ സംരക്ഷിക്കാനും വേണ്ടിയാണ് ഇത്.

ഭേദനം സംഹതാനാഞ്ച ചര്മിണാം കര്മ്മ കീര്ത്തിംതം । വിമുഖീകരണം യുദ്ധേ ധന്വിനാം ച തഥോച്യതേ ।। ൨൩൬.

ചർമ്മവസ്ത്രം ധരിച്ചവരുടെ അടുക്കിയ കൂട്ടങ്ങളെ തകർക്കുന്ന ജോലി വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ വില്ലാളികളെ പിൻവലിപ്പിക്കുന്നതും പറയുന്നു.

ദൂരാപസരണം യാനം സുഹതസ്യ തഥോച്യതേ । ത്രാസനം രിപുസൈന്യാനാം രഥകര്മ്മ തഥോച്യതേ ।। ൨൩൬.

ദൂരത്ത് നിന്ന് പിൻവാങ്ങുന്നത് വാഹനങ്ങളുടെ ജോലി എന്നാണ് പറയുന്നത്; ശത്രുസൈന്യത്തെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നത് രഥങ്ങളുടെ ജോലി എന്നാണ് പറയുന്നു.

ഭേദനം സംഹതാനാഞച ഭേദാനാമപി സംഹതിഃ । പ്രാകാരതോരണാട്ടാലദ്രുമഭങ്ഗശ്ച സദ്‌ഗജേ ।। ൨൩൬.

അടുക്കിയ കൂട്ടങ്ങളെ തകർക്കലും തകർന്നവയെ വീണ്ടും ഒന്നിപ്പിക്കലും, മതിൽ, കവാടം, ഗോപുരം, മരങ്ങൾ എന്നിവ തകർക്കലും ആനയുടെ ജോലിയാണ്.

പത്തിഭൂര്വിഷമാ ജ്ഞേയാ രഥാശ്വസ്യ തഥാ സഭാ । സകര്ദ്ദമാ ച നാഗാനാം യുദ്ധഭൂമിരുദാഹൃതാ ।। ൨൩൬.

കാലാളുകൾക്ക് യുദ്ധഭൂമി ഒറ്റപ്പാടായിരിക്കണം; രഥങ്ങൾക്കും കുതിരകൾക്കും സമതലമായിരിക്കണം; ആനകൾക്ക് ചളിയുള്ള സ്ഥലം യുദ്ധത്തിനായി ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഏവം വിരചിതവ്യൂഹഃ കൃതപൃഷ്ഠദിവാകരഃ । തഥാനുലോപശുക്രാര്കിദിക്പാലമൃദുമാരുതാഃ ।। ൨൩൬.

ഇങ്ങനെ സൈന്യത്തെ ക്രമീകരിക്കണം; സൂര്യൻ പിന്നിൽ ഇരിക്കണം. അതുപോലെ, ശുക്രനും സൂര്യനും സൂചിപ്പിക്കുന്ന ദിക്കുകളിൽ ദിക്കുപാലകരെയും, മൃദുലമായ കാറ്റുകളും ക്രമത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം.

യോധാനുത്തേജയേത്സര്വ്വാന്നാമഗോത്രാവദാനതഃ । ഭോഗപ്രാപ്ത്യാ ച വിജയേ സ്വര്ഗപ്രാപ്ത്യാ മൃതസ്യ ച ।। ൨൩൬.

യോദ്ധാക്കളെ അവരവരുടെ പേരും വംശവും വിളിച്ചുപറഞ്ഞ് ഉത്സാഹിപ്പിക്കണം; ജയിച്ചാൽ ഭോഗം ലഭിക്കും, മരിച്ചാൽ സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കും എന്ന പ്രത്യാശയും നൽകണം.

ജിത്വാരീന് ഭോഗസമ്പ്രാപ്തിഃ മൃതസ്യ ച പരാ ഗതിഃ । നിഷ്കൃതിഃ സ്വാമിപിണ്ഡസ്യ നാസ്തി യുദ്ധസമാ ഗതിഃ ।। ൨൩൬.

ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചാൽ ഭോഗം ലഭിക്കും; മരിച്ചവർക്കു പരമഗതി ലഭിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ വീരമൃത്യുവിന് സമമായ മറ്റൊരു പ്രായശ്ചിത്തം ഇല്ല.

ശൂരാണാം രക്തമായാതി തേന പാപന്ത്യജന്തി തേ । ഘാതാദിദുഃഖസഹനം രണേ തത് പരമന്തപഃ ।। ൨൩൬.

വീരന്മാരുടെ രക്തം ഒഴുകുമ്പോൾ അവർ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാവുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ വേദനയും മരണവും സഹിക്കുന്നത് അവരുടെ ഉത്തമമായ തപസ്സാണ്.

വരാപ്സരഃ സഹസ്രാണി യാന്തി ശൂരം രണേ മൃതം । സ്വാമീ സുകൃതമാദത്തേ ഭഗ്നാനാം വിനിവര്ത്തിനാം ।। ൨൩൬.

അയിരക്കണക്കിന് അപ്‌സരസുകൾ യുദ്ധത്തിൽ വീരമൃത്യു വരിച്ചവരെ വരവേൽക്കുന്നു; തോറ്റു മടങ്ങുന്നവരുടെ പുണ്യം രാജാവിന് ലഭിക്കും.

ബ്രഹ്മഹത്യാഫലം തേഷാം തഥാ പ്രോക്തം പദേ പദേ । ത്യക്ത്വാ സഹായാന് യോ ഗച്ഛേദ്ദേവാസ്തസ്യ വിനഷ്ടയേ ।। ൨൩൬.

സഹയാത്രക്കാരെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർക്ക് ഓരോ ചുവടിലും ബ്രാഹ്മണഹത്യയുടെ ഫലം ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു; ദേവന്മാർ അത്തരം ആളുകളുടെ നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.