അഗ്നിപുരാണമ്

ത്രിവിധാ രിപവോ ജ്ഞേയാഃ കുല്യാനന്തരകൃത്രിമാഃ । പൂര്വപൂര്വോ ഗുരുസ്തേഷാം ദുശ്ചികിത്സ്യതമോ മതഃ ।। ൨൩൩.

മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ശത്രുക്കളാണ് അറിയേണ്ടത്: കുടുംബത്തിൽ നിന്നുള്ളവർ, അടുത്തവർ, കൃത്രിമമായി ഉണ്ടാകുന്നവർ. ഇവരിൽ ആദ്യം ഉള്ളവരാണ് ഏറ്റവും കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളത്.

അനന്തരോഽപി യഃ ശത്രുഃ സോഽപി മേ കൃത്രിമോ മതഃ । പാര്ഷ്ണിഗ്രാഹോ ഭവേച്ഛത്രോമിത്രാണി രിപവസ്തഥാ ।। ൨൩൩.

അടുത്തുള്ള ശത്രുവും എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ കൃത്രിമമായവനാണ്. പിന്‍വശം പിടിക്കുന്നവനും, ശത്രുവിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളും ശത്രുക്കളാണ്.

പാര്ഷ്ണിഗ്രാഹമുപായൈശ്ച ശാമയേച്ച തഥാ സ്വകം । മിത്രേണ ശത്രോരുച്ഛേദം പ്രശംസന്തി പുരാതനാഃ ।। ൨൩൩.

പിന്‍വശം പിടിക്കുന്നവനെയും സ്വന്തം ആളെയും ഉപായങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ശമിപ്പിക്കണം. സുഹൃത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ശത്രുവിനെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനെ പുരാതനർ പ്രശംസിക്കുന്നു.

മിത്രഞ്ച ശത്രുതാമേതി സാമന്തത്വാദനന്തരം । ശത്രും ജിഗീഷുരുച്ഛിന്ദ്യാത്൪ സ്വയം ശക്നോതി ചേദ്യദി ।। ൨൩൩.

സുഹൃത്ത് അടുത്ത് വന്ന് ഇരിക്കുമ്പോൾ ശത്രുവായി മാറും; അതുകൊണ്ട്, ആരെങ്കിലും ശത്രുവിനെ ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, കഴിവുണ്ടെങ്കിൽ സ്വയം ബന്ധം വിച്ഛേദിക്കണം.

പ്രതാപവൃദ്ധൌ തേനാപി നാമിത്രാജ്ജായതേ ഭയം । യഥാസ്യ നോദ്വിജേല്ലോകോ വിശ്വാസശ്ച യഥാ ഭവേത് ।। ൨൩൩.

അവന്റെ ശക്തി വർദ്ധിച്ചാലും ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല; ജനങ്ങൾ അവനെക്കുറിച്ച് ഭയപ്പെടാതിരിക്കാനും വിശ്വാസം ഉണ്ടാകാനും ഇങ്ങനെ ചെയ്യണം.

പുഷ്കര ഉവാച സാമഭേദൌ മയാ പ്രോക്തൌ ദാനദണ്ഡൌ തഥൈവ ച । ദണ്ഡഃ സ്വദേശേ കഥിതഃ പരദേശേ വ്രവീമി തേ ।। ൨൩൪.

പുഷ്കരൻ പറഞ്ഞു: സമം, ഭേദം, ദാനം, ശിക്ഷ — ഇതെല്ലാം ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു. സ്വന്തം ദേശത്ത് ശിക്ഷ എങ്ങനെ വേണമെന്ന് പറഞ്ഞു; ഇനി അന്യദേശത്ത് ശിക്ഷ എങ്ങനെ വേണമെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു.

പ്രകാശശ്ചാപ്രകാശശ്ച ദ്വിവിധോ ദണ്ഡ ഉച്യതേ । ലുണ്ഠനം ഗ്രാമഘാതശ്ച ശസ്യഘാതോഽഗ്നിദീപനം ।। ൨൩൪.

ശിക്ഷക്ക് വെളിപ്പെടുത്തിയതും രഹസ്യവുമെന്നിങ്ങനെ രണ്ട് വിധിയുണ്ട്; ഗ്രാമം കവർച്ച, നാശം, വിളകൾ നശിപ്പിക്കൽ, തീ വെക്കൽ എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

പ്രകാശോഽഥ വിഷം വഹ്നിര്വിവിധൈഃ പുരുഷൈര്വധഃ । ദൂഷണഞ്ചൈവ സാധൂനാമുദകാനാഞ്ച ച ദൂഷണം ।। ൨൩൪.

വെളിപ്പെടുത്തിയ ശിക്ഷയിൽ വിഷം, തീ, പലവിധ ആളുകൾ കൊണ്ട് കൊല്ലൽ, നല്ലവരെയും വെള്ളവും മലിനമാക്കലും ഉൾപ്പെടുന്നു.

ദണ്ഡപ്രണയണം പ്രോക്തമുപേക്ഷാം ശ്രൃണു ഭാര്ഗവ । യദാ മന്യേത നൃപതീ രണേ ന മമ വിഗ്രഹഃ ।। ൨൩൪.

ശിക്ഷ എങ്ങനെ നൽകണം എന്നത് ഞാൻ പറഞ്ഞു. ഭാർഗവ, ഇനി അവഗണനയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ: യുദ്ധത്തിൽ രാജാവ് 'എനിക്ക് യാതൊരു പ്രശ്നവും ഇല്ല' എന്ന് കരുതുമ്പോൾ.

അനര്ഥായാനുബന്ധഃ സ്യാത് സന്ധിനാ ച തഥാ ഭവേത് । സാമലബ്ധാസ്പദഞ്ചാത്ര ദാനഞ്ചാര്ഥക്ഷയങ്കരം ।। ൨൩൪.

നഷ്ടം സംഭവിച്ചാൽ അതു കൂട്ടുകെട്ടിലൂടെ സംഭവിക്കാം; സമം കൊണ്ട് ലഭിച്ച സ്ഥാനം, ദാനം കൊണ്ട് സമ്പത്ത് നഷ്ടപ്പെടൽ — ഇതെല്ലാം ഇവിടെ കാണാം.

ഭേദദണ്ഡാനുബന്ധഃ സ്യാത്തദോപേക്ഷാം സമാശ്രയേത് । ന ചായം മമ ശക്നോതി കിഞ്ചിത് കര്ത്തുമുപദ്രവം ।। ൨൩൪.

ഭേദം അല്ലെങ്കിൽ ശിക്ഷ കൊണ്ട് ദോഷം സംഭവിച്ചാൽ, അവഗണന സ്വീകരിക്കണം; 'അവൻ എനിക്ക് യാതൊരു ഉപദ്രവവും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല' എന്ന് കരുതുക.

ന ചാഹമസ്യ ശക്നോമി തത്രോപേക്ഷാം സമാശ്രയേത് । അവജ്ഞോപഹതസ്തത്ര രാജ്ഞാ കാര്യ്യോ രിപുര്ഭുവേത് ।। ൨൩൪.

അവനെ ഞാൻ ദോഷപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, അവഗണന സ്വീകരിക്കണം. ശത്രുവിനെ അവജ്ഞയോടെ ബാധിച്ചാൽ, രാജാവ് നടപടി സ്വീകരിക്കണം.

മായോപായം പ്രവക്ഷ്യാമി ഉത്പാതൈരനൃതൈശ്ചരത് । ശത്രോരുദ്വേജനം ശത്രോഃ ശിവിരസ്ഥസ്യ പക്ഷിണഃ ।। ൨൩൪.

കപടതയുടെ മാർഗം ഞാൻ പറയുന്നു: അശുഭസൂചനകളും കള്ളവാക്കുകളും ഉപയോഗിച്ച് ശത്രുവിനെ, പ്രത്യേകിച്ച് ക്യാമ്പിൽ ഇരിക്കുന്നവനെ, ഭയപ്പെടുത്തണം.

സ്ഥൂലസ്യ തസ്യ പുച്ഛസ്ഥാം കൃത്വോല്കാം വിപുലാം ദ്വിജ । വിസൃജേച്ച തതശ്ചൈവമുല്കാപാതം പ്രദര്ശയേത് ।। ൨൩൪.

വലിയ പക്ഷിയുടെ വാലിൽ വലിയ ഒരു തീക്കൊളുത്തി കെട്ടി, അതിനെ വിട്ടയക്കണം; അങ്ങനെ തീ വീഴുന്നതു പോലെ കാണിക്കാം.

ഏവമന്യേ ദര്ശനീയാ ഉത്പാതാ ബഹവോഽപി ച । ഉദ്വേജനം തഥാ കുര്യ്യാത് കുഹകൈര്വിവിധൈര്ദ്വിഷാം ।। ൨൩൪.

ഇങ്ങനെ, മറ്റു പലതരം ദൃശ്യ സൂചനകളും കാണിക്കാം; വൈവിധ്യമാർന്ന കപടതകളാൽ ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്താം.

സാംവത്സരാസ്താപസാശ്ച നാശം ബ്രൂയുഃ പരസ്യ ച । ജിഗീഷുഃ പൃഥിവീം രാജാ തേന ചോദ്വേജയേത് പരാന് ।। ൨൩൪.

ഒരു വർഷം തപസ്സ് ചെയ്ത സന്ന്യാസികൾ ശത്രുവിന്റെ നാശം പ്രവചിക്കണം; ഭൂമി ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവ് ഇതിലൂടെ ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തണം.

ദേവതാനാം പ്രസാദശ്ച കീര്ത്തനീയഃ പരസ്യ തു । ആഗതന്നോഽമിത്രബലം പ്രഹരധ്വമഭീതവത് ।। ൨൩൪.

ദേവതകളുടെ അനുഗ്രഹം സ്വത്തിനായി പ്രഖ്യാപിക്കണം; ശത്രുവിനായി 'അവരുടെ സൈന്യം എത്തിയിട്ടുണ്ട്, ഭയമില്ലാതെ ആക്രമിക്കൂ' എന്ന് പറയണം.

ഏവം ബ്രൂയാദ്രണേ പ്രാപ്തേ ഭഗ്നാഃ സര്വേ പരേ ഇതി । ക്ഷ്വേഡാഃ കിലകിലാഃ കാര്യ്യാ വാച്യഃ ശത്രുര്ഹതസ്തഥാ ।। ൨൩൪.

യുദ്ധം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ 'മറ്റു എല്ലാവരും തോറ്റു' എന്ന് പറയണം; ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചോതി, ശത്രു കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നും പ്രഖ്യാപിക്കണം.

ദേവാജ്ഞാവൃംഹിതോ രാജാ സന്നദ്ധഃ സമരം പ്രതി । ഇന്ദ്രജാലം പ്രവക്ഷ്യാമി ഇന്ദ്രം കാലേന ദര്ശയേത് ।। ൨൩൪.

ദൈവാദേശം ലഭിച്ച്, ആയുധധാരി രാജാവ് യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാകുമ്പോൾ, മായാജാലം എങ്ങനെ ചെയ്യാമെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു; സമയത്ത് ഇന്ദ്രനെ കാണിക്കണം.

ചതുരങ്ഗം ബലം രാജാ സഹായയയയയാര്ഥം ദിവൌകസാം । ബലന്തു ദര്ശയേത് പ്രാപ്തം രക്തവൃഷ്ടിഞ്ചരേദ്രിപൌ ।। ൨൩൪.

രാജാവ് തന്റെ നാലു വിഭാഗങ്ങളുള്ള സൈന്യവും കൂട്ടുകാരും ദേവതകൾക്കായി പ്രദർശിപ്പിക്കണം; സൈന്യം എത്തിയതും ശത്രുവിന് മാംസമഴ പെയ്യുന്നതും കാണിക്കണം.

ഛിന്നാനി രിപൂശീര്ഷാണി പ്രാസാദാഗ്രേഷു ദര്ശയേത് । ഷാഡ്‌ഗുണ്യംസമ്പ്രവക്ഷ്യാമി തദ്വരൌ സന്ധിവിഗ്രഹൌ ।। ൨൩൪.

ശത്രുക്കളുടെ മുറിച്ച തലകൾ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മുന്നിൽ കാണിക്കണം; ഇനി ഞാൻ ആറുവിധ നയങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് കൂട്ടുകെട്ടും സംഘർഷവും, വിശദീകരിക്കാം.

സന്ധിശ്ച വിഗ്രഹശ്ചൈവ യാനമാസനമേവ ച । ദ്വൈധീഭാവഃ സംശയശ്ച ഷഡ്‌ഗുണാഃ പരികീര്ത്തിതാഃ ।। ൨൩൪.

സഖ്യത, വൈരം, മുന്നേറല്‍, കാത്തിരിക്കല്‍, വിഭജിക്കല്‍, സംശയം — ഇവയാണ് ആറു തന്ത്രങ്ങള്‍ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.

പണബന്ധഃ സ്മൃതഃ സന്ധിരപകാരസ്തു വിഗ്രഹഃ। ജിഗീഷോഃ ശത്രുവിഷയേ യാനം യാത്രാഽഭിവീയതേ ।। ൨൩൪.

ഒരുമിച്ചിരിയ്ക്കാനുള്ള ഉടമ്പടി സഖ്യമാണ്; വൈരാഗ്യം വൈരമായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ശത്രുവിനെ ജയിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം മുന്നേറലായാണ് പറയുന്നത്.

വിഗ്ര്ഹേണ സ്വകേ ദേശേ സ്ഥിതിരാസനമുച്യംതേ । ബലാര്ദ്ധേന പ്രയാണന്തു ദ്വൈധീഭാവഃ സ ഉച്യതേ ।। ൨൩൪.

വൈരത്തിനിടയില്‍ സ്വന്തം ദേശത്ത് നിലകൊള്ളുന്നത് കാത്തിരിക്കല്‍ എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; പകുതി സൈന്യവുമായി മുന്നേറുന്നത് വിഭജിക്കല്‍ എന്നാണ് പറയുന്നത്.

ഉദാസീനോ മധ്യമോ വാ സംശ്രയാത്സംശ്രയഃ സ്മൃതഃ । സമേന സന്ധിരന്വേഷ്യോഽഹീനേന ച ബലീയസാ ।। ൨൩൪.

നിസ്പക്ഷനോ ഇടനിലക്കാരനോ ആയ ഒരാളില്‍ ആശ്രയം തേടുന്നത് ആശ്രയമാണ്; തുല്യശക്തിയുള്ളവരോടോ കൂടുതല്‍ ശക്തിയുള്ളവരോടോ സഖ്യം വേണം.

ഹീനേന വിഗ്രഹഃ കാര്യഃ സ്വയം രാജ്ഞാ ബലീയസാ । തത്രാപി ശുദ്ധപാര്ഷ്ണിസ്തു ബലീയാംസം സമാശ്രയേത് ।। ൨൩൪.

ദുർബലനായ രാജാവ് സ്വയം ശക്തനായവനോടു വൈരം ചെയ്യണം; അപ്പോഴും വിശുദ്ധമായ കൂട്ടുകാരനുള്ളവന് ശക്തനായവനിൽ ആശ്രയം തേടണം.

ആസീനഃ കര്മവിച്ഛേദം ശക്തഃ കര്ത്തു രിപോര്യദാ । അശുദ്ധപാര്ഷ്ണിശ്ചാസീത വിഗൃഹ്യ വസുധാധിപഃ ।। ൨൩൪.

കാത്തിരിയ്ക്കുമ്പോള്‍ ശത്രുവിന്റെ പ്രവൃത്തികള്‍ തടയാന്‍ കഴിയുമ്പോള്‍ രാജാവ് അങ്ങനെ ചെയ്യണം; അശുദ്ധ കൂട്ടുകാരനുണ്ടെങ്കില്‍ രാജാവ് വൈരത്തിലേര്‍പ്പെടണം.

അശുദ്ധപാര്ഷ്ണിര്ബലവാന് ദ്വൈധീഭാവം സമാശ്രയേത് । വലിനാ വിഗൃഹീതസ്തു൨ യോഽസന്ദേഹേന പാര്ഥിവഃ ।। ൨൩൪.

അശുദ്ധ കൂട്ടുകാരനുള്ള ശക്തനായവന് വിഭജിക്കല്‍ സ്വീകരിക്കണം; ശക്തനായവന്‍ ആക്രമിച്ചാല്‍ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.

സംശ്രയസ്തേന വക്തവ്യോ ഗുണാനാമഘമോ ഗുണഃ । ബഹുക്ഷയവ്യയായാസം൩ തേഷാം യാനം പ്രകീര്ത്തിതം ।। ൨൩൪.

അപ്പോള്‍ ആശ്രയം തേടുന്നതാണ് ഉത്തമം; എല്ലാ തന്ത്രങ്ങളിലുമിത് ഏറ്റവും നല്ലതാണെന്ന് പറയുന്നു. മുന്നേറല്‍ വലിയ നഷ്ടവും ചെലവും കഷ്ടവും വരുത്തും.