അഗ്നിപുരാണമ്

പിതൃപൈതാമദ്ദം മിത്രം സാമന്തഞ്ച തഥാ രിപോഃ । കൃത്രിമഞ്ച മഹാഭാഗാ മിത്രന്ത്രിവിധമുച്യതേ ।। ൨൨൬.

തന്റെ അച്ഛനോ അപ്പൂപ്പനോ ആയവരുടെ സുഹൃത്ത്, സഖാവ്, അതിരുഭാഗം നോക്കുന്നവൻ, ശത്രുവും കൃത്രിമസുഹൃത്തും—ഇവരാണ് മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള സുഹൃത്തുക്കൾ എന്ന് മഹാഭാഗനേ, പറയപ്പെടുന്നു.

സ്വാമ്യമാത്യഞ്ജനപദാ ദുര്ഗം ദണ്ഡസ്തഥൈവ ച। കോപോ മിത്രഞ്ച ധര്മജ്ഞ സപ്താങ്ഗം രാജ്യമുച്യതേ ।। ൨൨൫.

രാജാവും മന്ത്രിമാരും ദേശവും കോട്ടയും ധനശേഖരവും സൈന്യവും കൂട്ടുകാരും—ഇവയാണ് രാജ്യം എന്നതിന്റെ ഏഴു അവയവങ്ങൾ, ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ.

മൂലം സ്വാമീ സ വൈ രക്ഷ്യസ്തസ്മാദ്രാജ്യം൧ ബിശേഷതഃ । രാജ്യാങ്ഗദ്രോഹിണം ഹന്യാത്കാലേ തീക്ഷ്ണോ മൃദുര്ഭവേത് ।। ൨൨൫.

രാജാവാണ് അടിസ്ഥാനം, അവനെ പ്രത്യേകമായി സംരക്ഷിക്കണം. അതുകൊണ്ട് രാജ്യം അവനിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ അവയവങ്ങൾക്കെതിരെ ദ്രോഹം ചെയ്യുന്നവനെ സമയോചിതമായി, ആവശ്യമെങ്കിൽ കടുപ്പത്തോടോ, അല്ലെങ്കിൽ സൗമ്യതയോടോ, ശിക്ഷിക്കണം.

ഏവം ലോകദ്വയം രാജ്ഞോ ഭൃത്യൈര്ഹാസം വിവര്ജയേത് । ഭൃത്യാഃ പരിഭവന്തീഹ നൃപം ഹര്ഷണസത്കഥം ।। ൨൨൫.

ഇരുവിധ ലോകങ്ങളിലും ഭൃത്യന്മാർ രാജാവിനെ പരിഹസിക്കുന്നത് ഒഴിവാക്കണം. ഇവിടെ ഭൃത്യന്മാർ രാജാവിനെ അവഹേളിച്ചാൽ, അവന്റെ സന്തോഷവും നല്ല പേരും നഷ്ടമാകും.

ലോകസങ്‌ഗ്രഹണാര്ഥായ കൃതകവ്യസനോ ഭവേത് । സ്മിതപൂര്വാഭിഭാഷീ സ്യാത് ലോകാനാം രഞ്ജനം ചരേത് ।। ൨൨൫.

ജനങ്ങളെ ആകർഷിക്കാൻ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകുന്ന ശീലമുണ്ടാക്കണം. സ്നേഹപൂർവ്വം പുഞ്ചിരിയോടെ സംസാരിക്കുകയും, ജനങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ പ്രവർത്തിക്കുകയും വേണം.

ദീര്ഘസൂത്രസ്യ നൃപതേഃ കര്മഹാനിര്ധ്രുവം ഭവേത് । രാഗേ ദര്പേ ച മാനേ ച ദ്രോഹേ പാപേ ച കര്മണി ।। ൨൨൫.

നീണ്ടാലോചനയുള്ള രാജാവിന്റെ പ്രവർത്തികൾ നിർഭാഗ്യവശാൽ നശിക്കും. ആസക്തി, അഹങ്കാരം, അഭിമാനം, വൈരം, ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ—ഇവയാൽ പ്രവർത്തികൾ നശിക്കും.

അപ്രിയേ ചൈവ ബക്തവ്യേ ദീര്ഘ്സൂത്രഃ പ്രശസ്യതേ। ഗുപ്തമന്ത്രോ ഭവേദ്രാജാ നാപദോ ഗുപ്തമന്ത്രതഃ ।। ൨൨൫.

അനിഷ്ടമായ കാര്യങ്ങൾ പറയേണ്ടിവന്നാൽ, ആലോചനയിൽ നീണ്ടുനിൽക്കുന്നത് പ്രശംസനീയമാണ്. രാജാവ് രഹസ്യമായി ആലോചന നടത്തണം, രഹസ്യങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കുന്ന രാജാവിന് ദോഷം സംഭവിക്കില്ല.

ആകാരൈരിങ്ഗിതൈര്ഗത്യാ ചൈഷ്ടയാ ഭാഷിതേന ച ।। ൨൨൫.

രൂപം, ചലനം, നടപ്പ്, പ്രവർത്തനം, സംസാരങ്ങൾ—ഇവയിലൂടെ

നേത്രവക്ത്രവികാരാഭ്യാം ഗൃഹ്യതേഽന്തര്ഗതം പുനഃ । നൈകസ്തു മന്ത്രയേനുമന്ത്രം ന രാജാ ബഹുഭിഃ സഹ ।। ൨൨൫.

കണ്ണിന്റെയും മുഖത്തിന്റെയും മാറ്റങ്ങൾകൊണ്ടും ഉള്ളിലെ രഹസ്യം മനസ്സിലാക്കാം. ഒരാൾ ഒറ്റയ്ക്ക് ആലോചിക്കരുത്, രാജാവ് അനേകരോടൊപ്പം ആലോചിക്കേണ്ടതുമില്ല.

ബഹുഭിര്മന്ത്രയേത് കാമം രാജാ മന്ത്രാന് പൃഥക് പൃഥക്। മന്ത്രിണാമപിനോ കുര്യാന്മന്ത്രീ മന്ത്രപ്രകാശനം ।। ൨൨൫.

രാജാവ് ആഗ്രഹിച്ചാൽ പലരോടും ആലോചിക്കാം, പക്ഷേ ഓരോ ആലോചനയും വേറേ വേറേ പരിഗണിക്കണം. മന്ത്രിമാരിൽ പോലും, ഒരാൾ മറ്റൊരാളുടെ ആലോചന വെളിപ്പെടുത്തരുത്.

ക്വാപി കസ്യാപി൩ വിശ്വാസോ ബവതീഹസദാ നൃണാം । നിശ്ചയശ്ച തഥാ മന്ത്രേ കാര്യ്യ ഏകേന സൂരിണാ ।। ൨൨൫.

മനുഷ്യരിൽ ആരൊരുവനിൽ എവിടെയോ വിശ്വാസം എപ്പോഴും കാണാം. എന്നാൽ ആലോചനയുടെ അന്തിമ തീരുമാനമൊന്ന് മാത്രം ജ്ഞാനിയാൽ നിശ്ചയിക്കണം.

നശ്യേദവിനയാദ്രാജാരാജ്യഞ്ച വിനയാല്ലഭേത് । ത്രൈവിദ്യേഭ്യസ്ത്രയീം വിദ്യാം ദണ്ഡനീതിഞ്ച ശാശ്വതീം ।। ൨൨൫.

അനുശാസനം ഇല്ലാത്ത രാജാവ് നശിക്കും; അനുശാസനം ഉള്ളവൻ രാജ്യം നേടും. മൂന്നു വേദങ്ങളിൽ നിന്ന് ത്രയീവിദ്യയും ശാശ്വതമായ ശിക്ഷാനീതിയും പഠിക്കണം.

ആന്വീക്ഷികീഞ്ചാര്ഥവിദ്യാം വാര്ത്താരമ്ഭാംശ്ച ലോകതഃ । ജിതേന്ദ്രിയോ ഹിശക്രോതി വശേ സ്ഥാപയിതും പ്രജാഃ ।। ൨൨൫.

അന്വേഷണശാസ്ത്രവും സമ്പത്തിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിജ്ഞാനവും ഉപജീവനോപായങ്ങളും ലോകത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കണം. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവൻ ജനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയും.

പൂജ്യാ ദേവാ ദ്വിജാഃ സര്വേ ദദ്യാദ്ദാനാനി തേഷു ച । ദ്വിജേ ദാനഞ്ചക്ഷയോഽയം നിധിഃ കൈശ്ചിന്നി നാശ്യതേ ।। ൨൨൫.

ദേവന്മാരെയും എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും ആദരിക്കണം; അവർക്കു ദാനം ചെയ്യണം. ദ്വിജന്മാർക്ക് നൽകിയ ദാനം ഒരിക്കലും നശിക്കാത്ത നിധിയാണ്, ചിലർ പറയുന്നത് പോലെ.

സങ്‌ഗ്രാമേഷ്വനിവര്ത്തിത്വം പ്രജാനാം പരിപാലനം । ദാനാനി ബ്രാഹ്മണാനാഞ്ച രാജ്ഞോ നിഃ ശ്രേയസമ്പരം ।। ൨൨൫.

യുദ്ധത്തിൽ പിൻവാങ്ങാതിരിക്കുക, ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുക, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ദാനം നൽകുക—ഇവയാണ് രാജാവിന് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ മാർഗം.

കൃപണാനാഥവൃദ്ധാനാം വിധവാനാഞ്ച യോഷിതാം । യോഗക്ഷേമഞ്ച വൃത്തിഞ്ച തഥൈവ പരികല്പയേത് ।। ൨൨൫.

ദരിദ്രരും, ആശ്രയമില്ലാത്തവരും, വയോധികരും, വിധവയായ സ്ത്രീകളും—allവരുടെ ക്ഷേമത്തിനും ഉപജീവനത്തിനും വേണ്ട സഹായം നൽകണം.

വര്ണാശ്രമവ്യവസ്ഥാനാം കാര്യന്താപസപൂജനം । ന വിശ്വസേച്ച സര്വത്ര താപസേഷു ച വിശ്വസേത് ।। ൨൨൫.

വർണ്ണാശ്രമക്രമം കാത്തു, തപസ്സുകാരെ ആദരിക്കുകയും വേണം. എന്നാൽ എല്ലാവരെയും വിശ്വസിക്കരുത്; തപസ്സുകാരെ മാത്രം വിശ്വസിക്കാം.

വിശ്വാസയേച്ചാപി പരന്തത്ത്വഭൂതേന ഹേതുനാ । വകകവച്ചിന്തയേദര്ഥം സിംഹവച്ച പരാക്രമേത് ।। ൨൨൫.

പരമസത്യം അടിസ്ഥാനമാക്കി മാത്രം വിശ്വാസം നൽകണം; കാര്യങ്ങൾ കുറുക്കനെപോലെ ആലോചിച്ച്, സിംഹത്തെപോലെ ധൈര്യത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കണം.

വൃകവച്ചാവലുമ്പേത് ശശവച്ച വിനിഷ്പതേത് । ദൃഢപ്രഹാരീ ച ഭവേത് തഥാ ശൂകരവന്നൃപഃ ।। ൨൨൫.

കുരങ്ങിനെപോലെ പിടിച്ചെടുക്കണം, മുയലിനെപോലെ പിൻവാങ്ങണം, പന്നിയെപോലെ ഉറപ്പോടെ പ്രഹരിക്കണം, രാജാവേ.

ചിത്രാകാരശ്ച ശിഖിവദ്‌ ദൃഢഭക്തിസ്തഥാ ശ്വവത് । ഭവേച്ച മധുരാഭാഷീ തഥാ കോകിലവന്നൃപഃ ।। ൨൨൬.

മയിൽപോലെ ചാരുതയുള്ളവനും, നായയെപോലെ ഭക്തിയുള്ളവനും, കുയിലിനെപോലെ മധുരഭാഷയുള്ളവനും ആകണം, രാജാവേ.

കാകശങ്കീ ഭവേന്നിത്യമജ്ഞാതാം വസതിം വസേത്। നാപരീക്ഷിതപൂര്വഞ്ച ഭോജനം ശയനം സ്പൃശേത് ।। ൨൨൫.

കാക്കയെപോലെ എപ്പോഴും സൂക്ഷ്മതയോടെ ഇരിക്കണം; അറിയാത്ത സ്ഥലങ്ങളിൽ താമസിക്കണം; പരിശോധിക്കാത്ത ഭക്ഷ്യവും കിടക്കയും സ്പർശിക്കരുത്.

നാവിജ്ഞാതാം സ്ത്രിയം ഗച്ഛേന്നാജ്ഞാതാം നാവമാരുഹേത് । രാഷ്ട്രകര്ഷീ ഭ്രസ്യതേ ചരാജ്യാര്ഥാച്ചൈവ ജീവിതാത് ।। ൨൨൫.

അറിയാത്ത സ്ത്രീയോടോ, പരിചയമില്ലാത്ത കപ്പലിലോ പോകരുത്; ജാഗ്രതയില്ലാത്ത രാജാവിന് രാജ്യവും ജീവനും നഷ്ടമാകും.

ഭൃതോ വത്സോ ജാതബലഃ കര്മയോഗ്യോ യഥാ ഭവേത് । തഥാ രാഷ്ട്രം മഹാഭാഗ ഭൃതം കര്മസഹം ഭവേത് ।। ൨൨൫.

കുഞ്ഞുകാളയെ വളർത്തിയാൽ ജോലി ചെയ്യാൻ യോഗ്യനാകുന്നതുപോലെ, മഹാനേ, നല്ല പിന്തുണയുള്ള രാജ്യം കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളതാകും.

സര്വം കര്മേദമായത്തം വിധാനേ ദൈവപൌരുഷേ । തയോര്ദൈവചചിന്ത്യം ഹി പൌരുഷേ വിദ്യതേ ക്രിയാ ।। ൨൨൫.

എല്ലാ പ്രവർത്തികളും ദൈവവിഭവവും മനുഷ്യശ്രമവും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിൽ ദൈവം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ്, പ്രവർത്തനം മനുഷ്യശ്രമത്തിലാണ്.

പുഷ്കര ഉവാച സ്വമേവ കര്മ ദൈവാഖ്യം വിദ്ധി ദേഹാന്തരാജിതം । തസ്മാത് പൌരുഷമേവേഹ ശ്രേഷ്ഠമാഹുര്മനീഷിണഃ ।। ൨൨൬.

പുഷ്കരൻ പറഞ്ഞു: ദൈവം എന്നറിയപ്പെടുന്നത് മുൻജന്മത്തിലെ സ്വന്തം കര്‍മ്മഫലമാണ്; അതുകൊണ്ട് ഈ ലോകത്ത് മനുഷ്യശ്രമം തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.

പ്രതികൂലം തഥാ ദൈവം പൌരുഷേണ വിഹന്യതേ । സാത്ത്വികാത് കര്മ്മണഃ പൂര്വാത് സിദ്ധിഃ സ്യാത്പൌരുഷം വിനാ ।। ൨൨൬.

പ്രതികൂലമായ ദൈവഫലവും മനുഷ്യശ്രമം കൊണ്ട് ജയിക്കാം; എന്നാൽ മുൻജന്മത്തിലെ സത്കർമ്മം കൊണ്ടു ശ്രമമില്ലാതെയും വിജയമുണ്ടാവാം.

പൌരുഷം ദൈവസമ്പത്ത്യാ കാലേ ഫലതി ഭാര്ഗവ । ദൈവം പുരുഷകാരശ്ച ദ്വയം പുംസഃ ഫലാവഹം ।। ൨൨൬.

മനുഷ്യശ്രമം ദൈവസമ്പത്തുമായി ചേർന്നാൽ ഫലം ലഭിക്കും, ഭാർഗവ; ദൈവവും ശ്രമവും രണ്ടും ഒരാളുടെ ഫലത്തിന് കാരണമാകുന്നു.

കൃഷേര്വൃഷ്ടിസമായോഗാത് കാലേ സ്യുഃ ഫലസിദ്ധയഃ । സധര്മ്മം പൌരുഷം കുര്യാന്നാലസോ ന ച ദൈവവാന് ।। ൨൨൬.

വിത്ത് വിതച്ചാൽ മഴയുമായി ചേർന്നാൽ വിളവു കിട്ടുന്നതുപോലെ, ധർമ്മം അനുസരിച്ച് ശ്രമിക്കണം; ആൾ മന്ദനായോ ദൈവത്തിൽ മാത്രം ആശ്രയിച്ചോ ഇരിക്കരുത്.

സാമാദിഭിരുപായൈസ്തു സര്വേ സിദ്ധ്യന്ത്യുപക്രമാഃ । സാമ ചോപപ്രദാനഞ്ച ചഭേദദണ്ഡൌ തഥാപരൌ ।। ൨൨൬.

സാമം തുടങ്ങിയ മാർഗ്ഗങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചാൽ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും വിജയിക്കും; സാമം, സമ്മാനം, ഭേദം, ശിക്ഷ—ഇവയാണ് പ്രധാന മാർഗ്ഗങ്ങൾ.