അഗ്നിപുരാണമ്

യന്ത്രമുക്തേ പാണിമുക്തേ അമുക്തേ മുക്തധാരിതേ । അസ്ത്രാചാര്യ്യോ നിയുദ്ധേ ച കുശലോ നൃപതേര്ഹിതഃ ।। ൨൨൦.

യന്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതിലും, കൈയേറ്റത്തിലും, ആയുധങ്ങളോടും ആയുധമില്ലാതെയും പോരാട്ടത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും, ആയുധോപാധ്യായൻ യുദ്ധത്തിൽ നിപുണനും രാജാവിന് ഉപകാരപ്രദനുമാകണം.

വൃദ്ധശ്ചാന്തഃപുരാധ്യക്ഷഃ പഞ്ചാശദ്വാര്ഷികാഃ സ്ത്രിയഃ । സപ്തത്യവ്ദാസ്തു പുരുഷാശ്ചരേയുഃ സര്വകര്മസു ।। ൨൨൦.

അന്തരപുരം നോക്കുന്നവൻ വയസ്സായവൻ ആകണം; സ്ത്രീകൾക്ക് അമ്പത് വയസ്സായിരിക്കണം. പുരുഷന്മാർ എഴുപത് വയസ്സുവരെ എല്ലാ ജോലികളും ചെയ്യാം.

ജാഗ്രത്സ്യാദായുധാഗാരേ ജ്ഞാത്വാ വൃത്തിര്വിധീയതേ । ഉത്തമാധമമധ്യാനി ബുദ്‌ധ്വാ കര്മാണി പാര്ഥിവഃ ।। ൨൨൦.

ആയുധശാലയിൽ ഒരാൾ ജാഗ്രതയോടെ ഇരിക്കണം. അവരവരുടെ പെരുമാറ്റം മനസ്സിലാക്കി, അവർക്കു യോഗ്യമായ ജോലികൾ രാജാവ് നിശ്ചയിക്കണം. നല്ലതും മോശവും ഇടത്തരം ജോലികളും തിരിച്ചറിയണം.

ഉത്തമാധമമധ്യാനി പുരുഷാണി നിയോജയേത് । ജയേച്ഛുഃ പൃഥിവീം രാകജാ സഹായാനാനയേദ്ധിതാന് ।। ൨൨൦.

നല്ലതും മോശവും ഇടത്തരം ജോലികൾക്കായി പുരുഷന്മാരെ നിയോഗിക്കണം. ഭൂമി ജയിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവ് വിശ്വസ്തരായ കൂട്ടുകാരെ ചേർക്കണം.

ധര്മിഷ്ഠാന് ധര്മകാര്യേഷു ശൂരാന് സങ്‌ഗ്രാമകര്മസു । നിപുണാനര്ഥകൃത്യേഷു൧ സര്വത്ര ച തഥാ ശുചീന് ।। ൨൨൦.

നന്മയുള്ളവരെ ധർമ്മകാര്യങ്ങളിൽ, ധൈര്യമുള്ളവരെ യുദ്ധജോലികളിൽ, കഴിവുള്ളവരെ സമ്പത്ത് സംബന്ധിച്ച കാര്യങ്ങളിൽ, ശുദ്ധരായവരെ എല്ലാ ജോലികളിലും നിയോഗിക്കണം.

സ്ത്രീഷു ഷണ്ഡാന്നിയുഞ്ജീത തീക്ഷ്ണാന് ദാരുണകര്മസു । യോ യത്ര വിദിതോ രാജ്ഞാ ശുചിത്വേന തു തന്നരം ।। ൨൨൦.

സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ ഷണ്ഡന്മാരെ നിയോഗിക്കണം; കഠിനഹൃദയരായവരെ കഠിന ജോലികൾക്കായി ഉപയോഗിക്കണം. ആരെങ്കിലും രാജാവിന് ശുദ്ധനായവനായി അറിയപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, അവനെ അതിനനുസരിച്ച് നിയോഗിക്കണം.

ധര്മേ ചാര്ഥേ ച കാമേ ച നിയുഞ്ജീതാധമേഽധമാന് । രാജാ യഥാര്ഹം കുര്യ്യാച്ച ഉപധാഭിഃ പരീക്ഷിതാന് ।। ൨൨൦.

ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, കാമം എന്നിവയിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവരെ താഴ്ന്ന ജോലികൾക്കായി നിയോഗിക്കണം. രാജാവ് അവരെ പരീക്ഷിച്ച്, യോജ്യമായതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കണം.

സമന്ത്ര ച യഥാന്യായാത് കുര്യ്യാദ്ധസ്തിവനേചരാന് । തത്പദാന്വേഷണേ യത്താനധ്യക്ഷാംസ്തത്ര കാരയേത് ।। ൨൨൦.

മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നീതിപ്രകാരം കാട്ടിലും ആനകളോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്നവരെ നിയോഗിക്കണം. അവരുടെ പ്രവർത്തനം ശ്രദ്ധിക്കാനായി കൃത്യമായ ഉദ്യോഗസ്ഥരെ അവിടെ നിയമിക്കണം.

യസ്മിന് കര്മണി കൌശല്യം യസ്യ തസ്മിന് നിയോജയേത് । പിതൃപൈതാമ്ഹാന് ഭൃത്യാന് സര്വകര്മസു യോജയേത് ।। ൨൨൦.

ആർക്കു ഏത് ജോലിയിലാണ് കഴിവ്, അവരെ അതിലേയ്ക്ക് നിയോഗിക്കണം. പാരമ്പര്യമായി സേവകരായവരെ എല്ലാ ജോലികളിലും ഉപയോഗിക്കണം.

ദുഷ്ടാനപ്യഥ വാഽദുഷ്ടാന് സംശ്രയേത പ്രയത്നതഃ । ദുഷ്ടം ജ്ഞാത്വാ വിശ്വസേന്ന തദ്‌വൃത്തിം വര്ത്തയേദ്വശേ ।। ൨൨൦.

ദുഷ്ടരായാലും അല്ലാതിരുന്നാലും, ഒരാൾ ശ്രദ്ധയോടെ അവരിൽ ആശ്രയം തേടണം. ദുഷ്ടനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, അവനിൽ വിശ്വാസം വയ്ക്കരുത്; അവന്റെ പ്രവർത്തനം നിയന്ത്രണത്തിൽ വയ്ക്കണം.

ദേശാന്തരാഗതാന് പാര്ശ്വേ ചാരൈര്ജ്ഞാത്വാ ഹി പൂജയേത് । ശത്രവോഽഗ്നിര്വിഷം സര്പോ നിസ്ത്രിംശമപി ചൈകതഃ ।। ൨൨൦.

മറ്റു ദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് വന്നവരെ ചാരന്മാർ വഴി പരിശോധിച്ചശേഷം ആദരിക്കണം. ശത്രുക്കൾ, അഗ്‌നി, വിഷം, പാമ്പ്, വാൾ — ഇവയൊന്നും അവഗണിക്കരുത്.

ഭൃത്യാവശിഷ്ടം വിജ്ഞേയാഃ കുഭൃത്യാശ്ച തഥൈകതഃ। ചാരചക്ഷുര്ഭവേദ്രാജാ നിയുഞ്ജീത സദാചരാന് ।। ൨൨൦.

വിശ്വസ്തരല്ലാത്ത സേവകരെയും ദുഷ്ട സേവകരെയും തിരിച്ചറിയണം. രാജാവ് എപ്പോഴും ചാരന്മാരെ തന്റെ കണ്ണായി ഉപയോഗിക്കണം.

ജനസ്യാവിഹിതാന് സോമ്യാംസ്തഥാജ്ഞാതാന് പരസ്പരം । വണിജോ മന്ത്രകുശലാന് സാംവത്സരചികിത്സകാന് ।। ൨൨൦.

ജനങ്ങളിൽ അന്യായമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവരെയും പരസ്പരം അറിയാത്തവരെയും, ഉപദേശത്തിൽ നിപുണരായ വ്യാപാരികളെയും, ഒരു വർഷം ചികിത്സ ചെയ്യുന്ന വൈദ്യരെയും ശ്രദ്ധിക്കണം.

തഥാ പ്രവ്രജിതാകാരാന് ബലാബലവിവേകിനഃ । നൈകസ്യ രാജാ ശ്രദ്ദധ്യാച്ഛ്രദ്ദധ്യാദ് ബഹുവാക്യതഃ ।। ൨൨൦.

സന്ന്യാസിയായി നടിക്കുന്നവരെയും ശക്തിയും ദൗർബല്യവും തിരിച്ചറിയുന്നവരെയും — രാജാവ് ഒരാളിൽ മാത്രം വിശ്വാസം വയ്ക്കരുത്; പലരും സംസാരിക്കുന്നവരിൽ വിശ്വാസം വയ്ക്കണം.

രാഗാപരാഗൌ ഭൃത്യാനാം ജനസ്യ ച ഗുണാഗുണാന് । ശുഭാനാമശുഭാനാഞ്ച ജ്ഞാനങ്കുര്യ്യാദ്വസായ ച ।। ൨൨൦.

സേവകരുടെ സ്നേഹവും വിരോധവും, ജനങ്ങളുടെ ഗുണവും ദോഷവും തിരിച്ചറിയണം; നല്ലതും ചീത്തയും മനസ്സിലാക്കി അവരെ യോഗ്യമായ സ്ഥാനങ്ങളിൽ വെക്കണം.

അനുരാഗകരം കര്മ ചരേജ്ജഹ്യാദ്വിരാഗജം । ജനാനുരാഗയാ ലക്ഷ്മ്യാം രാജാ സ്യാജ്ജനരഞ്ജനാത് ।। ൨൨൦.

ജനങ്ങൾക്ക് സ്നേഹം ഉണ്ടാകുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യണം; വിരോധം ഉണ്ടാക്കുന്നവ വിട്ടുകളയണം. ജനങ്ങളുടെ സ്നേഹത്തിലൂടെ രാജാവിന് ഐശ്വര്യം ലഭിക്കും.

ഏകവിംശത്യധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ പുഷ്കര ഉവാച ഭൃത്യഃ കുര്യാത്തു രാജാജ്ഞാം ശിഷ്യവത്സച്ഛ്രിയഃ പതേഃ । ന ക്ഷിപേദ്വചനം രാജ്ഞോ അനുകൂലം പ്രിയം വദേത് ।। ൨൨൧.

പുഷ്കരൻ പറഞ്ഞു: ഭൃത്യൻ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ ശിഷ്യൻ പോലെ ആദരവോടെ പാലിക്കണം. രാജാവിന്റെ വാക്ക് അവഗണിക്കരുത്; അനുകൂലവും ഇഷ്ടമുള്ളതുമായത് സംസാരിക്കണം.

രഹോഗതസ്യ വക്തവ്യമപ്രിയം യദ്ധിതം ഭവേത് । ന നിയുക്തോ ഹരേദ്വിത്തം നോപേക്ഷേത്തസ്യ മാനകം ।। ൨൨൧.

അനുഭവിക്കാൻ കഠിനമായെങ്കിലും ഉപകാരപ്രദമായത് രാജാവിനോട് ഒറ്റയ്ക്ക് പറയണം. ഉത്തരവില്ലാതെ രാജാവിന്റെ സമ്പത്ത് എടുക്കരുത്; അവന്റെ മാനത്തെ അവഗണിക്കരുത്.

രാജ്ഞശ്ച ന തഥാകാര്യ്യം വേശഭാഷാവിചേഷ്ടിതം । അന്തഃപുരചരാധ്യക്ഷോ വൈരഭൂതൈര്ന്നിരാകൃതൈഃ ।। ൨൨൧.

രാജാവിന് യോജിക്കാത്ത രീതിയിൽ പെരുമാറരുത്; നിന്ദ്യമായ ഭാഷയും ചലനങ്ങളും ഒഴിവാക്കണം. അന്തർപുരം നോക്കുന്നവൻ ശത്രുതയുള്ളവരുമായി ചേർന്നിരിക്കരുത്.

സംസര്ഗ ന വ്രജേദ്‌ഭൃത്യോ രാജ്ഞോ ഗുഹ്യഞ്ച ഗോപയേത് । പ്രദര്ശ്യ കൌശലം കിഞ്ചിദ്രാജാനന്തു വിശേഷയേത് ।। ൨൨൧.

ഭൃത്യന്‍ രാജാവിനോടു വളരെ അടുത്ത് ഇടപഴകരുത്; രാജാവിന്റെ രഹസ്യങ്ങള്‍ സൂക്ഷിക്കണം. കുറച്ച് കഴിവ് കാണിച്ച്, രാജാവിന്റെ മുമ്പില്‍ തനിക്കു പ്രത്യേകതയുണ്ടെന്ന് തെളിയിക്കണം.

രാജ്ഞാ യച്ഛ്രാവിതം ഗുഹ്യം ന തല്ലോകേ പ്രകാശയേത് । ആജ്ഞാപ്യമാനേ ബാന്യസ്മിന് കിങ്കരോമീതി വാ വദേത് ।। ൨൨൧.

രാജാവു പറഞ്ഞ രഹസ്യങ്ങള്‍ ലോകത്തൊന്നും വെളിപ്പെടുത്തരുത്. മറ്റേതെങ്കിലും കാര്യത്തില്‍ രാജാവ് ചോദിച്ചാല്‍, "എന്ത് ചെയ്യണം?" എന്നുപോലെയാണ് പറയേണ്ടത്.

നാനിര്ദ്ദിഷ്ടേ൨ ദ്വാരി വിശേന്നായോഗ്യേ ഭുവി രാജദൃക ।। ൨൨൧.

അനുവദനമില്ലാതെ വാതിലിലൂടെ കടക്കരുത്; രാജാവിന് അനുയോജ്യമല്ലാത്ത സ്ഥലത്തേക്കു പോകരുത്.

ശാഠ്യം ലൌല്യം സപൈശൂന്യം നാസ്തിക്യം ക്ഷുദ്രതാതഥാ ।। ൨൨൧.

വഞ്ചന, അത്യാഗ്രഹം, അപവാദം, ദൈവവിശ്വാസമില്ലായ്മ, ചീത്ത സ്വഭാവം — ഇവയെല്ലാം ഒഴിവാക്കണം.

ചാപല്യഞ്ച പരിത്യാജ്യം നിത്യം രാകജാനുജീവിനാ । ശ്രുതേന വിദ്യാശില്പൈശ്ച സംയോജ്യാത്മാനമാത്മനാ ।। ൨൨൧.

രാജാവിന്റെ സേവനത്തിലൂടെ ജീവിക്കുന്നവന്‍ എല്ലായ്പ്പോഴും ചഞ്ചലതയെ വിട്ടുകളയണം; പഠനവും അറിവും കഴിവും കൊണ്ടു മനസ്സിനെ സമ്പന്നമാക്കണം.

നമസ്കാര്യാഃ സദാ ചാസ്യ പുത്രവല്ലഭമന്ത്രിണഃ ।। ൨൨൧.

രാജാവിന് പ്രിയപ്പെട്ട മന്ത്രിമാരെ എപ്പോഴും സ്വന്തം മകനെയപ്പോലെ ആദരിക്കണം.

സചിവൈര്ന്നാസ്യ വിശ്വാസോ രാജചിത്തപ്രിയഞ്ചരേത് । ത്യജേദ്വിരക്തം രക്താത്തു വൃത്തിമീഹേത രാജവിത് ।। ൨൨൧.

രാജാവിന്റെ ഉപദേശകരെ പൂര്‍ണമായി വിശ്വസിക്കരുത്; രാജാവിന് ഇഷ്ടമുള്ളവിധം പെരുമാറണം. രാജാവിന് അനിഷ്ടരായവരെ വിട്ട്, ഇഷ്ടപ്പെട്ടവരില്‍ നിന്നു ജീവിക്കാനുള്ള മാര്‍ഗം അന്വേഷിക്കണം.

അപൃഷ്ടശ്ചാസ്യ ന ബ്രൂയാത് കാമം കുര്യ്യാത്തഥാപദി । പ്രസന്നോ വാക്യസങ്‌ഗ്രാഹീ രഹസ്യേ ന ച ശങ്കതേ ।। ൨൨൧.

ചോദിക്കാതെ സംസാരിക്കരുത്; അത്യാവശ്യത്തില്‍ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യാം. രാജാവ് സന്തോഷം കാണിച്ചാല്‍ വാക്കുകള്‍ ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ടു മനസ്സിലാക്കണം; രഹസ്യത്തില്‍ സംശയം കാണിക്കരുത്.

കുശലാദിപരിപ്രശ്നം സമ്പ്രയച്ഛതി ചാസനം । തത്കഥാശ്രവണാദ്‌ധൃഷ്ടോ അപ്രിയാണ്യപി നന്ദതേ ।। ൨൨൧.

രാജാവ് അവന്റെ ക്ഷേമം ചോദിച്ച് ഇരിപ്പിടം നല്‍കിയാല്‍, രാജാവിന്റെ വാക്കുകള്‍ കേട്ടു ധൈര്യവും സന്തോഷവും ലഭിക്കും, ദു:ഖകരമായ കാര്യങ്ങളിലും ആനന്ദം കാണും.

അല്പം ദത്തം പ്രഗൃഹ്ണാതി സ്മരേത് കഥാന്തരേഷ്വപി । ഇതി രക്തസ്യ കര്ത്തവ്യം സേവാമന്യസ്യ വര്ജയേത് ।। ൨൨൧.

ചെറിയൊരു സമ്മാനം പോലും സ്വീകരിച്ച്, പിന്നീട് സംസാരിക്കുമ്പോഴും അതു ഓര്‍മ്മവെക്കും. രാജാവിന് ഇഷ്ടമായവന്റെ പെരുമാറ്റം ഇതാണ്; മറ്റൊരാളുടെ സേവനം ഒഴിവാക്കണം.