മഹാരാഷ്ട്രയിൽ ഒരു സനാതന വേദാന്തജ്ഞൻ, ധന്വന്തരി, സുഷ്രുതനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, ശരീരത്തിലെ ദോഷങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം വിശദമായി വിവരിച്ചു. "ശരീരത്തിന്റെ ആരംഭം, നടുവും അവസാനം - ഈ ഘട്ടങ്ങളിൽ കഫ, പിത്ത, വാതം എന്നിങ്ങനെ ദോഷങ്ങൾ ഉണർവിൽ വരുന്നു," അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. "ദോഷങ്ങൾ ഉണർവിൽ വന്നതിനു ശേഷം അവ ശമനം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ ശമനകാലം എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഈ ദോഷങ്ങൾ അകതൃപ്തിയിലോ അതികം ഭക്ഷണത്തിലോ ഉണ്ടാകുന്നു." "ഉർജ്ജങ്ങൾ അടിച്ചമർത്തുകയോ, അതികം വിട്ടയക്കുകയോ ചെയ്താൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു. അതിനാൽ, വയറിന്റെ രണ്ട് ഭാഗം ഭക്ഷണത്തിനും, ഒരു ഭാഗം പാനത്തിനും ഉതകണം; ശേഷിച്ച ഭാഗം വാതം മുതലായ ദോഷങ്ങൾക്ക് വിടുക. രോഗത്തിന് കാരണം എതാണോ, അതിന്റെ പ്രതിവിധി അതിന്റെ വിരുദ്ധം ആയിരിക്കണം." "ഇതിന്റെ സാരം ഞാൻ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: നാഭിക്ക് മുകളിലും താഴെയും, അന്നം, കംഭം എന്നിവിടങ്ങളിൽ ദോഷങ്ങളുടെ സ്ഥാനം ഉണ്ട്. ശക്തി, രക്തം, പിത്തം, വാതം - ഇവയുടെ സ്ഥാനം വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ഇവ ശരീരമാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് വാതം." "ശരീരത്തിന്റെ നടുവിൽ ഹൃദയം മനസ്സിന്റെ ആസനമായി കണക്കാക്കുന്നു. ക്ഷീണവും, കുറച്ചു മുടിയും, ചഞ്ചലതയും, അധികം സംസാരവും, അകതൃപ്ത ജീർണ്ണതയും ഉള്ളവൻ വാതപ്രകൃതിയുള്ളവനാണ്. വാതസ്വഭാവം ഉള്ളവൻ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലും സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്നു; നേരത്തേ ചാരമുടി, കോപം, വിയർപ്പ്, മധുരം ഇഷ്ടം എന്നിവ കാണുന്നു." "പിത്തസ്വഭാവമുള്ളവർ സ്വപ്നത്തിൽ പ്രകാശമുള്ള വസ്തുക്കൾ കാണുന്നു; തമസികം, രാജസികം, സത്വികം എന്നിങ്ങനെ തരം തിരിച്ചാണ് ഇവ ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നത്. കഫസ്വഭാവമുള്ളവർ സ്വപ്നത്തിൽ വൃത്തമായ മേഘങ്ങൾ കാണുന്നു; ഇവയിലും തമസികം, രാജസികം, സത്വികം എന്നിങ്ങനെ തരം തിരിച്ചാണ്." "പിത്തം ഭയത്താൽ, അധികം വെള്ളം കുടിച്ചാൽ, ഭാരമുള്ള ഭക്ഷണങ്ങൾ കഴിച്ചാൽ, ഭക്ഷണത്തിന് ശേഷം കിടന്നാൽ ഉണർവിൽ വരുന്നു. കഫം അലസരിൽ ഉണർവിൽ വരുന്നു. വാതം മുതലായ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ അറിയുമ്പോൾ, അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ശമിപ്പിക്കണം." "വാതരോഗം ഉള്ളവർക്കു അസ്ഥിഭംഗം, വായിൽ കഷായം, വായ് ഉണങ്ങൽ, കംഭം, ഉരുള്ചുരുള് എന്നിവ കാണാം. പിത്തരോഗം ഉള്ളവർക്കു നഖം, കണ്ണ്, ശിരകൾ മഞ്ഞ നിറം, വായിൽ കയ്പ്, ദാഹം, കത്തൽ, ചൂട് എന്നിവ കാണാം. കഫരോഗം ഉള്ളവർക്കു അലസത, അധികം ലാലം, ഭാരമുള്ളത, വായിൽ മധുരം, ചൂട് ഇഷ്ടം എന്നിവ കാണാം." "വാതം ശമിപ്പിക്കാൻ എണ്ണയുള്ള, ചൂടുള്ള ഭക്ഷണം, മസാജ്, എണ്ണപാനം എന്നിവ ഉതകുന്നു; പിത്തം ശമിപ്പിക്കാൻ നെയ്യ്, പാൽ, ചന്ദ്രകിരണത്തിൽ തണുത്തത് ഉതകുന്നു. കഫം ശമിപ്പിക്കാൻ തേയില, ത്രിഫലാ എണ്ണ, വ്യായാമം എന്നിവ ഉതകുന്നു. എല്ലാ രോഗങ്ങൾക്കും ശമനം നേടാൻ ധ്യാനവും വിഷ്ണുവിന്റെ പൂജയും ഉതകുന്നു." ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: "രസ, ഗുണങ്ങൾ, ഔഷധങ്ങളുടെ സ്വഭാവം വിശദീകരിക്കാം. രസവും, വീര്യവും, പാചാത് ഫലവും അറിയുന്നവൻ രാജാക്കന്മാരെയും മറ്റുള്ളവരെയും സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയും. മധുരം, പുളി, ഉപ്പു - ഇവ സോമത്തിൽ നിന്നാണ്; കയ്പ്, കട്ട, കഷായം - ഇവ അഗ്നിയിൽ നിന്നാണ്." "പാചാത് ഫലം മൂന്നു തരത്തിൽ ആണ്: കട്ട, പുളി, ഉപ്പു. വീര്യം രണ്ടുതരത്തിൽ ആണ്: ചൂട്, തണുപ്പ്. ചില ഔഷധങ്ങളുടെ സ്വാധീനം വിവരണാതീതമാണ്; രസങ്ങൾ മധുരം, കഷായം, കയ്പ്. തണുത്ത വീര്യം പ്രത്യേകിച്ചാണ്; മറ്റുള്ളവ ചൂടാണ്. ഗുടൂചി കയ്പായിട്ടും ശക്തമായ ചൂടുള്ള വീര്യം ഉണ്ട്. പഥ്യയും ചൂടാണ്, കഷായമായിട്ടും; തേനും മാംസവും ചൂടാണ്." "ഉപ്പും മധുരവും പാചാത് ഫലത്തിൽ മധുരമാണ്; പുളി ചൂടാണ്; മറ്റുള്ളവ കട്ട പാചാത് ഫലത്തിൽ. വീര്യവും പാചാത് ഫലവും വിരുദ്ധമായാൽ, സ്വാധീനം ഫലത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു; തേൻ മധുരമെങ്കിലും പാചാത് ഫലത്തിൽ കട്ടയാണ്." "ഔഷധം പാകം ചെയ്യുമ്പോൾ, വെള്ളം പതിനാറു ഗണനയിലായിരിക്കണം; ചതുര്ഗുണം പാനത്തിന്. എണ്ണപാകത്തിൽ, വെള്ളം ഔഷധത്തിന് നാലു ഗണന; പാകം ചെയ്ത ശേഷം, ഔഷധം തുല്യമായ എണ്ണ ചേർക്കണം. എണ്ണയുടെ അളവിൽ, ഔഷധം തുല്യമായിരിക്കണം; വെള്ളം ഒഴിവാക്കിയാൽ, എണ്ണയും അതുപോലെ." "എണ്ണയുമായി പാകം ചെയ്യുന്ന ഔഷധത്തിന്റെ നിയമം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതേ അളവിൽ ലേഹ്യങ്ങൾക്കും. ഇത് മധ്യ അളവാണ്; അളവിൽ വ്യത്യാസമില്ല. പ്രായം, കാലം, ശക്തി, ജീർണ്ണശക്തി, പ്രദേശം, ഔഷധം, രോഗം - ഇവ പരിഗണിക്കണം." "ഇവ പരിഗണിച്ച ശേഷം, അളവ് നിർണ്ണയിക്കണം. രസങ്ങളിൽ, സൗമ്യമായവ ശരീരഘടകങ്ങൾ പോഷിപ്പിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച്, മധുരം ഘടകങ്ങൾ പോഷിപ്പിക്കുന്നു; ദോഷ-ധാതു സമത്വം ഉള്ളത് വളർച്ചയ്ക്ക് ഉതകുന്നു; വിരുദ്ധം ക്ഷയം വരുത്തുന്നു." "ശരീരത്തിന് മൂന്ന് ആധാരങ്ങൾ ഉണ്ട്: അഹാരം, ലൈംഗിക ബന്ധം, ഉറക്കം - ഇതിൽ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധ വേണം. അതികം വെടിഞ്ഞാലോ, അതികം ആസ്വദിച്ചാലോ, പൂർണ്ണ നാശം വരും." "ക്ഷയമുള്ളവർക്കു പോഷണം; ഭാരമുള്ളവർക്കു ക്ഷയം; മധ്യ ശരീരത്തിലുള്ളവർക്കു നിലനിർത്തൽ - ശരീരത്തിന്റെ മൂന്ന് തരം വ്യത്യാസങ്ങൾ." "രണ്ടു മാർഗങ്ങൾ ഉണ്ട്: തൃപ്തി, അത്രൃപ്തി; ഉത്തമം ഭക്ഷണം, മിതം, മുൻഭക്ഷണം ജീർണ്ണം കഴിഞ്ഞാൽ മാത്രം കഴിക്കണം." "ഔഷധങ്ങൾ തയ്യാറാക്കാൻ അഞ്ച് മാർഗങ്ങൾ ഉണ്ട്: രസം, കല്പം, കഷായം, ശീതസന്ദാനം, സന്ദാനം. രസം പിഴിഞ്ഞത്; കല്പം അരച്ചത്; കഷായം ഉരുക്കിയത്; ശീതസന്ദാനം രാത്രി വെച്ചത്; സന്ദാനം പാകം ചെയ്ത് ഉരിച്ചെടുത്തത്. 160 മാർഗങ്ങൾ ഉണ്ട്." "ഇവ അറിയുന്നവൻ അജയൻ, പ്രയോഗത്തിൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ളവൻ. അഹാരത്തിന്റെ ശുദ്ധി അഗ്നിക്ക് വേണ്ടി; അഗ്നി മനുഷ്യരുടെ ശക്തിയുടെ മൂലമാണ്." ഇങ്ങനെ ധന്വന്തരി, സുഷ്രുതനും മറ്റു സനാതന ജ്ഞാനികൾക്കും ശരീരത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ, ഔഷധങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങൾ, ആഹാരത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം, ശരീരസംരക്ഷണ മാർഗങ്ങൾ എന്നിവ സ്നേഹപൂർവ്വം വിശദീകരിച്ചു.