അഗ്നിപുരാണമ്

ധന്വന്തരി മഹർഷി വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നീ ദോഷങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന വ്യാധികൾക്ക് ഉത്തമമായ ഔഷധങ്ങൾ ക്രമമായി ഉപയോഗിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഉപദേശിച്ചു. രോഗങ്ങൾ ശരീരജം, മാനസ്സികം, ബാഹ്യജം, ജന്മജം എന്നിങ്ങനെ നാല് വിധമുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ശരീരജരോഗങ്ങളിൽ ജ്വരം, ചർമ്മരോഗങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു; കോപം മുതലായവ മൂലമുണ്ടാകുന്നതാണ് മാനസ്സികരോഗങ്ങൾ. ബാഹ്യരോഗങ്ങൾ പരിക്കുകൾ മൂലമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ജന്മജരോഗങ്ങളിൽ വിശപ്പും വയസ്സാകലും ഉൾപ്പെടുന്നു. ശരീരജവും ബാഹ്യജവുമായ രോഗങ്ങൾ നീക്കാൻ ഞായറാഴ്ച നെയ്യും ശർക്കരയും അർപ്പിക്കണം. ഉപ്പു ചേർത്ത അപ്പം സ്വർണ്ണം സഹിതം ബ്രാഹ്മണനു സമർപ്പിച്ചാൽ, ചന്ദ്രനുദിനത്തിൽ ബ്രാഹ്മണനെ അഭിഷേകം ചെയ്താൽ, അവൻ എല്ലാ രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും. ശനിയാഴ്ച എണ്ണയും, അശ്വിനി നക്ഷത്രദിനത്തിൽ പശുവിന്റെ പാൽ അരിയും അർപ്പിക്കണം. പ്രതിമയെ നെയ്യിലും പാലിലും കുളിപ്പിച്ചാൽ രോഗം മാറും. ഗായത്രിമന്ത്രം ജപിച്ച് മൂന്നു മധുരപദാർത്ഥങ്ങളിൽ നനച്ച ദർഭാഗ്രാസം ഹോമം ചെയ്യണം; രോഗം ഉണ്ടായ സ്ഥലത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത് അർപ്പണവും നടത്തണം. മനസ്സിലെ വേദനയും ദു:ഖവും മാറ്റാൻ വിഷ്ണുസ്തുതി ഔഷധംപോലെയാണ്. ഇനി വാതം, പിത്തം, കഫം, ധാതുക്കൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ശ്രവിക്കൂ. ഭക്ഷണം വയറ്റിൽ ചേർന്ന് പാകമായാൽ, അതിൽ രണ്ടു ഭാഗമുണ്ട്—ഒരു ഭാഗം മലം, മൂത്രം, വിയർപ്പ്, മൂക്ക്, ചെവി മുതലായ അശുദ്ധികൾ ആകുന്നു; മറ്റേ ഭാഗം രസം (പോഷകദ്രവ്യം) ആയി മാറുന്നു. ഈ രസം രക്തം ആകുന്നു; രക്തം മാംസം, മാംസം മെദസ് (ചർബി), മെദസ് അസ്ഥി, അസ്ഥിയിൽ നിന്ന് മജ്ജ, മജ്ജയിൽ നിന്ന് വീര്യം, വീര്യത്തിൽ നിന്ന് കൗമാരം, അതിൽ നിന്ന് ഉത്സാഹം, അതുപോലെ ദേശം, രൂപം, ശക്തി, പ്രഭാവം, കാലം, സ്വഭാവം എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ സങ്കേതങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കി, ഔഷധം നൽകുമ്പോൾ അവയുടെ ശക്തിയും പരിഗണിക്കണം. രിക്തതിഥി, ചൊവ്വ, മൂല, ഭാരണി, കൃതിക എന്നീ നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ഔഷധം നൽകുന്നത് ഒഴിവാക്കണം. ഹരി, പശു, ദ്വിജന്മാർ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ദേവന്മാർ എന്നിവരെ ആദരിച്ച്, ഈ മന്ത്രം ശ്രവിച്ച് ഔഷധപ്രയോഗം ആരംഭിക്കണം. ബ്രഹ്മാവു, ദക്ഷൻ, അശ്വിനിദേവന്മാർ, രുദ്രൻ, ഇന്ദ്രൻ, ഭൂമി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, വായു, അഗ്നി, ഋഷികൾ, ഔഷധികൾ, ഭൂതങ്ങൾ, രക്ഷകർ—ഇവരൊക്കെ നിങ്ങളെ കാവലിരിക്കാൻ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. അമൃതം ദേവന്മാർക്ക് എങ്ങനെയോ, ഉത്തമൗഷധം പന്നഗന്മാർക്ക് എങ്ങനെയോ, ഈ ഔഷധം നിങ്ങൾക്കുമാകട്ടെ. വാതം-കഫം അധികമുള്ള, മരങ്ങൾ-ജലം കൂടുതലുള്ള പ്രദേശം ആപ്തം (സരസ്സായ പ്രദേശം) എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ഇതിന് വിപരീതമായത് ഉഷ്ണം (ശുഷ്കപ്രദേശം) ആകുന്നു. ചില മരങ്ങളും ജലവും ഉള്ളത് സംയുക്തപ്രദേശം; ഉഷ്ണപ്രദേശത്ത് പിത്തം അധികം, സംയുക്തപ്രദേശം സമ്യകമായ പ്രദേശം. വാതം സൂക്ഷ്മം, ശീതം, ചലനം ഉള്ളതും; പിത്തം ഉഷ്ണം, തിക്തം, തിക്ഷ്ണം മൂന്നു വിധവും; കഫം സ്ഥിരം, അമ്ലം, സ്നിഗ്ധം, മധുരം, ശക്തി നൽകുന്നതുമാണ്. സമാനഗുണങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പിക്കും, വിരുദ്ധഗുണങ്ങൾ കുറയ്ക്കും. മധുരം, അമ്ലം, ലവണം കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കും, വാതം കുറയ്ക്കും. തിക്തം, കഷായം, കഠിനം വാതം വർദ്ധിപ്പിക്കും, കഫം കുറയ്ക്കും. തിക്ഷ്ണം, അമ്ലം, ലവണം പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കും. തിക്തം, മധുരം, കഷായം പിത്തം കുറയ്ക്കും; ഇത് രുചിക്കല്ല, പാകശേഷി മൂലമാണ്. ഉഷ്ണവീര്യമുള്ളത് കഫവും വാതവും നശിപ്പിക്കും; ശീതവീര്യം പിത്തം നശിപ്പിക്കും. ഓരോ ദ്രവ്യത്തിന്റെയും സ്വഭാവപ്രഭാവം അനുസരിച്ച് ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ശീതകാലം, വസന്തം, ഗ്രീഷ്മം എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് കാലങ്ങളിൽ കഫം കൂട്ടം, പ്രഭവം, ശമനം എന്നിങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു. ഗ്രീഷ്മം, വർഷം, രാത്രി, ശരത്കാലം എന്നിവയിൽ വാതം കൂട്ടം, പ്രഭവം, ശമനം സംഭവിക്കുന്നു. വർഷം, ശരത്, ഹേമന്തം എന്നിങ്ങനെയാണ് പിത്തത്തിന്റെ ക്രമം. വർഷം തുടങ്ങി മൂന്ന് കാലങ്ങൾ മോചനസ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; ഹേമന്തം തുടങ്ങി മൂന്നു കാലങ്ങൾ അതുപോലെയാണ്; ശിശിരം മുതൽ ഗ്രീഷ്മം വരെ ആകർഷണസ്വഭാവമുള്ളതും. ചന്ദ്രൻ മോചനസ്വഭാവം, സൂര്യൻ ആകർഷണസ്വഭാവം; ചന്ദ്രൻ വർഷം തുടങ്ങിയ മൂന്നു കാലങ്ങളിൽ അമ്ലം, ലവണം, മധുരം എന്നിങ്ങനെ രുചികൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ശിശിരം തുടങ്ങിയ കാലങ്ങളിൽ അതത് രുചികൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. തിക്തം, കഷായം, കഠിനം രുചികൾ ദീർഘമായി കൂട്ടണം, ദോഷങ്ങൾ വർദ്ധിക്കുന്നതുപോലെ; ഒരേ സമയം ഒരു ശക്തി മാത്രമേ വർദ്ധിക്കൂ. ദോഷങ്ങൾ മനുഷ്യരിൽ കുറയുമ്പോൾ, അവയും രാത്രിയും പകലും പ്രായവും കൂടെ കുറയുന്നു. ആരംഭം, നടുവു, അവസാനം എന്നിങ്ങനെയാണ് കഫം, പിത്തം, വായു അശാന്തമാകുന്നത്; അവയുടെ വർദ്ധനവ് അശാന്തതയുടെ തുടക്കത്തിൽ. അശാന്തതയ്ക്ക് ശേഷമുള്ള സമയമാണ് ശമനകാലം; അതും, അഹാരമധികം കഴിച്ചാലും, ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കിയാലും സംഭവിക്കുന്നു. സർവ്വരോഗങ്ങളും സ്വാഭാവികവൃത്തി തടയുകയോ, അതിനെ ബലാൽ പുറന്തള്ളുകയോ ചെയ്താൽ ഉണ്ട്. വയറ്റിൽ രണ്ട് ഭാഗം ഭക്ഷണം, ഒരു ഭാഗം പാനം നിറയ്ക്കണം; വായുവിനും മറ്റു ദോഷങ്ങൾക്കും ഇടം വിട്ടിരിക്കണം. രോഗകാരണം എവിടെയാണോ, പ്രത്യയത്തെ വിരുദ്ധമായി ചികിത്സിക്കണം. ഇവിടെ ഇതാണ് സാരം: നാഭിക്കു മുകളിൽ-താഴെ, ഗുദം, കടി എന്നിവിടങ്ങളിൽ ശക്തി, രക്തം, പിത്തം, വായു എന്നിവയുടെ സ്ഥാനം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവ ശരീരമാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് വായു. ശരീരത്തിന്റെ നടുവിൽ ഹൃദയം മനസ്സിന്റെ ആസനമായി കണക്കാക്കുന്നു. ക്ഷീണവും, കുറച്ചുകേസ്, ചഞ്ചലത, അധികം സംസാരിക്കുകയുമുള്ളവനും, അജീർണശീലിയുമാണ് വാതപ്രകൃതിയുള്ളവൻ. ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലും സ്വപ്നത്തിൽ കാണും; നേരത്തേ ചാരനിറം വരികയും, ക്രുദ്ധനും, അധികം വിയർക്കുകയും, മധുരം ഇഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യും. സ്വപ്നത്തിൽ പ്രകാശമുള്ളവ കാണുന്നവൻ പിത്തപ്രകൃതിയുള്ളവൻ; തമസ, രജസ, സത്ത്വം എന്നീ സ്വഭാവങ്ങൾ ഇവരിലും കാണപ്പെടും. സ്വപ്നത്തിൽ തെളിഞ്ഞ മേഘങ്ങൾ കാണുന്നവൻ കഫപ്രകൃതിയുള്ളവൻ; ഇവരിലും തദ്വിദമായ ഗുണങ്ങൾ കാണപ്പെടും. ഇങ്ങനെ ധന്വന്തരി മഹർഷി രോഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും, ഔഷധപ്രയോഗത്തിന്റെ മാർഗ്ഗവും, ദോഷധാതുക്കളുടെ ക്രമവും, പ്രകൃതിവ്യത്യാസങ്ങളും വിശദീകരിച്ച് സുഷ്രുതനോടു ഉപദേശിച്ചു.