ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ദേഹത്തിലും മനസ്സിലും ഉണ്ടാകുന്ന വ്യാധികൾക്കും അവയുടെ ശാന്തിക്കും പ്രയോജനപ്പെടുന്ന ഔഷധങ്ങൾ, ചികിത്സകൾ, ആചാരങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ധന്വന്തരി മഹർഷി വിശദമായി ഉപദേശിച്ചു. കാമരോഗം ഇല്ലാതാക്കാൻ, ചെവി വേദനയ്ക്ക് എണ്ണയോ ഒട്ടകമൂത്രമോ ചെവിയിൽ നിറയ്ക്കുന്നത് ഉത്തമമാണ്; അതുപോലെ തന്നെ എല്ലാ തരത്തിലുള്ള മുത്തുകളും ഈ ദോഷനിവാരണത്തിന് അനുയോജ്യമാണ്. പർവ്വതമണ്ണ്, ചന്ദനം, ലക്ഷ, മല്ലികാമുകുലങ്ങൾ എന്നിവ ചേർത്ത് ഉരുക്കിയാൽ, ശുക്രവ്രണങ്ങൾ മാറും. വ്യോഷവും ത്രിഫലയും ടുച്ഛകവും വെള്ളവും ചേർത്താൽ എല്ലാ കൺരോഗങ്ങൾക്കും ഉത്തമ ചികിത്സയാകുന്നു; അതുപോലെ രസാഞ്ജനവും ഫലപ്രദമാണ്. clarified butter (നെയ്) കല്ലിൽ ചൂടാക്കി നന്നായി അരച്ച്, ലോധ്ര, പുളി അരിപ്പഞ്ചസാര വെള്ളം, കല്ലുപ് എന്നിവ ചേർത്ത് കണ്ണ് കഴുകുന്നത് എല്ലാ കൺരോഗങ്ങൾക്കും ഉത്തമമാണ്. പർവ്വതമണ്ണും ചന്ദനവും ചേർത്ത് ഉരുക്കിയ പെയ്സ്റ്റ് കണ്ണിനായി ഉപയോഗിക്കാം; കണ്ണ് രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ ത്രിഫല എപ്പോഴും ഉപയോഗിക്കണം. ദീർഘായുസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ രാത്രി തേനും നെയ്യും ഉപയോഗിക്കണം; ശതാവരി രസം, പാൽ, നെയ്യ് എന്നിവ ചേർത്ത് കഴിക്കുന്നത് ബലവും ഉജ്ജീവനവും നൽകുന്നു. കലമ്പികയും മാഷ് പയർപോലുള്ളവയും പാൽ, നെയ്യ് എന്നിവയുമായി തയ്യാറാക്കിയാൽ ഉജ്ജീവകമാണ്; ത്രിഫലയും യസ്തിമധുവുമായി ചേർത്താൽ ദീർഘായുസിന് കാരണമാകുന്നു. യസ്തിമധുവും മറ്റ് ഔഷധരസങ്ങളും ബലം നൽകുകയും പാകച്ചെവിയടക്കം മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു; വചയോടുകൂടി തയ്യാറാക്കിയ നെയ്യ്, ബ്രാഹ്മണനേ, ഭൂതപ്രഭാവം മൂലമുള്ള ദോഷങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നു. കാവ്യങ്ങൾ ബുദ്ധി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സഫലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; വലാ, കല്കകഷായം എന്നിവ ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കിയ തൈലം ഉത്തമമായ അഭ്യംഗത്തിന് അനുയോജ്യമാണ്. രസ്നയും സഹചാരവും ചേർത്ത് തൈലം തയ്യാറാക്കി ഉപയോഗിച്ചാൽ വായു ദോഷം മൂലമുള്ള രോഗങ്ങൾ മാറും; തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കാത്ത ഭക്ഷണം വ്രണങ്ങൾക്കു നല്ലതാണ്. ശക്തു അപ്പം, പുളി ഭക്ഷണങ്ങൾ എന്നിവ ജീർണ്ണനത്തിന് ഉത്തമം; വ്രണത്തിനും അതിന്റെ ഉണര്ച്ചക്കും വേപ്പില പൊടിയും അനുയോജ്യമാണ്. അങ്ങനെ തന്നെ, ശരിയായ ശുദ്ധീകരണവും പ്രത്യേക ഹോമങ്ങളും നിർവഹിക്കണം; പ്രസവിക്കുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് സംരക്ഷണം നൽകുന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും ജീവികൾക്ക് അനുഗ്രഹം നൽകുന്നു. പാമ്പുകടിയ്ക്ക് വേപ്പില കഴിക്കുന്നത് ഒരു പ്രത്യുപായമാണ്; പനമ്പിലയും വേപ്പിലയും പഴയ എണ്ണയും യവവും നെയ്യും ചേർത്ത് പുരട്ടിയാൽ കൂടി ഫലപ്രദമാണ്. ചുണ്ടുപൂച്ച കടിയ്ക്ക്, മയിൽപ്പക്ഷിപ്പൊക്കയിൽ നെയ്യ് പുകവച്ചു ശ്വാസിപ്പിക്കുകയോ, അർക്കക്ഷീരത്തിൽ താമര വിത്തും പലാശ വിത്തും ചേർത്ത് പുരട്ടുകയോ ചെയ്യാം. ചുണ്ടുപൂച്ചയുടെ വിഷം മാറാൻ കരുനൊച്ചയോ ശിവപ്ലാന്റ് പഴം അർക്കക്ഷീരവും എണ്ണയും തുല്യമായ മണ്ണും ശർക്കരയും ചേർത്ത് ഉപയോഗിക്കാം. തണ്ടുലീയയുടെ വേരും ത്രിവൃതും തുല്യമായി എടുത്ത് നെയ്യോടുകൂടെ കുടിച്ചാൽ പിച്ചക്കുരിശ്ശുനായ കടിയ്ക്ക് ഉഗ്രമായ വിഷം ഉടൻ മാറും. പാമ്പുകളും കീടങ്ങളും നൽകുന്ന അത്യുഗ്ര വിഷം പോലും ചന്ദനം, പദ്മക, കുഷ്ഠ, പനമ്പില, ഉശിരം, പാടല എന്നിവ ഉപയോഗിച്ചാൽ ഉടൻ മാറും. നിർഗുണ്ടി, ശരിവ, സെലു, ലൂത എന്നിവ വിഷശാന്തിക്കുള്ള ഔഷധങ്ങളാണ്; തലശുദ്ധിക്കായി ഗൂർ (ശർക്കര)യും നാഗരവും ഉത്തമം. അഭ്യന്തര സ്നേഹനം, വസ്തി എന്നിവയ്ക്ക് ഉത്തമമായ എണ്ണയും നെയ്യും ഉപയോഗിക്കണം; ശക്തമായ സ്വേദനം തീയിൽ വേണം; തണുത്ത വെള്ളം ഉത്തമമായ സംയമകമാണ്. ത്രിവൃതും (വിരചനത്തിന്), മദനം (വമനത്തിന്) ഉത്തമം; വസ്തി, വിരചന, വമനം, എണ്ണ, നെയ്യ്, തേൻ എന്നിവ യുക്ത്യനുസൃതമായി ഉപയോഗിക്കണം. വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നിവയുടെ രോഗങ്ങൾക്ക് ഇവയൊക്കെയാണ് പ്രധാന ഔഷധങ്ങൾ; അവ ക്രമമായി ഉപയോഗിക്കണം. ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: ദേഹികം, മാനസികം, ബാഹ്യവും, ജാതജവും എന്നിങ്ങനെയാണ് രോഗങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം. ദേഹികം എന്നത് ജ്വരം, ചർമ്മരോഗം മുതലായവയാണെങ്കിൽ, കോപം മുതലായവ മാനസികം ആണ്. ബാഹ്യരോഗങ്ങൾ പരിക്കുമൂലമാണ്; ജാതജം എന്നത് വിശപ്പും വൃദ്ധാവസ്ഥയും പോലുള്ളവയാണ്. ദേഹികവും ബാഹ്യവുമായ രോഗങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ ഞായറാഴ്ച നെയ്യും ശർക്കരയും ഹോമം ചെയ്യണം. ഉപ്പിട്ട അരിപ്പൊടി അപ്പം സ്വർണ്ണസഹിതം ബ്രാഹ്മണനു ദാനം ചെയ്യണം; ചന്ദ്രനുദയ ദിവസം ബ്രാഹ്മണനെ അഭിഷേകം ചെയ്യുക, അങ്ങനെ എല്ലാ രോഗങ്ങളും മാറും. ശനിദിനം എണ്ണയും, അശ്വിനി നക്ഷത്രത്തിൽ പാൽ അരിയും ദാനം ചെയ്യുക. പ്രതിമയെ നെയ്യിലും പാലിലും കുളിപ്പിച്ചാൽ രോഗം മാറും. ഗായത്രീ മന്ത്രം ജപിച്ചുകൊണ്ട് ദർഭം മൂന്നു മധുരപദാർത്ഥങ്ങളിൽ നനച്ച് അഗ്നിയിൽ സമർപ്പിക്കുക; രോഗം ഉണ്ടായ സ്ഥലത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത് ഹോമം ചെയ്യണം. മാനസിക വേദനക്കും വ്യാധികൾക്കും വിഷ്ണുവിനെ സ്തുതിച്ചാൽ ശാന്തി ലഭിക്കും. ഇനി വാതം, പിത്തം, കഫം, ധാതുക്കൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ. ഭക്ഷണം വയറ്റിൽ ജീർണ്ണിക്കുമ്പോൾ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു: ഒരു ഭാഗം മലം, മൂത്രം, ചുമ, കഫം, മൂക്ക്, ചെവി മുതലായ അശുദ്ധികൾ ആകുന്നു; മറ്റേ ഭാഗം രസം (പോഷകദ്രാവകം) ആയി മാറുന്നു. രസത്തിൽ നിന്ന് രക്തം, രക്തത്തിൽ നിന്ന് മാംസം, മാംസത്തിൽ നിന്ന് മെദസ്, മെദസിൽ നിന്ന് അസ്ഥി, അസ്ഥിയിൽ നിന്ന് മജ്ജ, മജ്ജയിൽ നിന്ന് ശുക്രം, ശുക്രത്തിൽ നിന്ന് കാമം, കാമത്തിൽ നിന്ന് വീര്യം, അതുപോലെ ദേശം, രൂപം, ബലം, ശക്തി, കാലം, സ്വഭാവം എന്നിവ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കി, ഔഷധശക്തിയും പരിഗണിച്ച് ചികിത്സ നടത്തണം. രിക്തതിഥിയും ചൊവ്വാഴ്ചയും മൂലം, ഭരണി, കൃത്തരികാ എന്നീ നക്ഷത്രങ്ങളും ഒഴിവാക്കണം. ഹരിയെയും പശുക്കളെയും, ദ്വിജന്മാരെയും, ചന്ദ്രനെയും സൂര്യനെയും ദേവതകളെയും ആദരിക്കുകയും, ഈ മന്ത്രം ജപിച്ചശേഷം ചികിത്സ ആരംഭിക്കണം: ബ്രഹ്മാവ്, ദക്ഷൻ, അശ്വിനീദേവന്മാർ, രുദ്രൻ, ഇന്ദ്രൻ, ഭൂമി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, വായു, അഗ്നി, ഋഷികൾ, ഔഷധികൾ, ഭൂതങ്ങൾ, രക്ഷകർ എന്നിവ നിങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ. ഋഷികൾക്ക് അമൃതം പോലെ, ദേവന്മാർക്ക് അമൃതം പോലെ, നാഗരാജാക്കന്മാർക്ക് ഉത്തമ ഔഷധം പോലെ, ഈ ഔഷധം നിനക്ക് അനുഗ്രഹം നൽകട്ടെ. വാതവും കഫവും വൃക്ഷങ്ങളും വെള്ളവും അധികമുള്ള പ്രദേശം പായലപ്രദേശമാണ്; അതിന്റെ വിപരീതം വരണ്ട പ്രദേശമാണ്. ചില വൃക്ഷങ്ങളും വെള്ളവും ഉള്ളത് മിശ്രപ്രദേശമാണ്; വരണ്ട പ്രദേശം പിത്തം കൂടുതലാണ്; മിശ്രപ്രദേശം സമവായമാണ്. വാതം സൂക്ഷ്മം, തണുത്തത്, ചലനം ഉള്ളത്; പിത്തം ചൂടും മൂന്നു വിധം കഠിനതും; കഫം സ്ഥിരതയും അമ്ലതയും മധുരതയും ഉണ്ണതയും ബലവും നൽകുന്നു. സമാനഗുണങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പിക്കും, വിപരീതഗുണങ്ങൾ കുറയ്ക്കും. മധുരം, അമ്ലം, ലവണം എന്നിവ കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും വാതം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യും. കഠിനം, കസായം, കയ്പ്പ് എന്നിവ വാതഗുണം കൂടുകയും കഫം കുറയുകയും ചെയ്യും; കഠിനം, അമ്ലം, ലവണം എന്നിവ പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കും. ഇങ്ങനെ, മഹർഷി ധന്വന്തരി പ്രമാണപ്രകാരമുള്ള ഔഷധങ്ങൾ, ആഹാരങ്ങൾ, ആചാരങ്ങൾ, ദാനങ്ങൾ, ഹോമങ്ങൾ, മാനസികശാന്തി എന്നിവയെക്കുറിച്ച് വിശദമായി ഉപദേശിച്ചു; ശരീരവും മനസ്സും സമന്വയത്തോടെ നിലനിർത്താൻ ഈ മാർഗ്ഗങ്ങൾ അനുസരിക്കേണ്ടതാണെന്ന് നിർദ്ദേശിച്ചു.