മനുഷ്യന് തന്റെ ചുറ്റുപാടില് ഉന്നതതയും താഴ്മയും നേരിട്ട് തിരിച്ചറിയണം; എവിടെയിലും, ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന ഗുണങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും അവയുടെ ഫലത്തില് നിന്ന് നിരീക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരു ദേശം പുരുഷ്കൃതമാണ്, അത് ഫലപ്രദവും, ധര്മപരവും, ധാതു സമ്പന്നവും, പശുക്കള്ക്ക് ഗുണകരവും, ജലസമ്പത്തോടും, സജ്ജനരോടും കൂടിയതുമായിരിക്കണം. ആകര്ഷകമായ ഒരു ദേശം, ആനകളുടെ ശക്തിയോടും, വെള്ളവും, വഴികളും, നാവുകളും ഉള്ളതും, മറ്റുള്ളവര്ക്ക് കീഴിലുള്ളതല്ലാത്തതും, മഹാ ഐശ്വര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായതാണെന്ന് പറയുന്നു. വേലക്കാരും, കുലുക്കന്മാരും, വ്യാപാരികളും നിറഞ്ഞതും, വലിയ സംരംഭവും കൃഷി ശക്തിയും ഉള്ളതും, സ്നേഹവും, ശത്രുക്കളോട് വൈരവും, കഷ്ടതകളെ സഹിക്കാനുള്ള കഴിവും സമൃദ്ധിയും ഉള്ള പ്രദേശം വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. വിവിധ ദേശങ്ങളില് നിന്നുള്ള ജനങ്ങള് നിറഞ്ഞതും, ധര്മ്മപരവും, പശു സമ്പന്നവും, ശക്തിയോടും കൂടിയതും, അജ്ഞാനിയും ദുഷ്പ്രവൃത്തിയിലും ആസക്തിയില്ലാത്തവന് നയിക്കുന്നതുമായ ഒരു രാജ്യം പ്രശംസനീയമാണ്. ഒരു നഗരം സ്ഥാപിക്കേണ്ടത് വിശാലമായ അതിര്ത്തികളോടും, വലിയ കുഴികളും, ഉയർന്ന മതിലുകളും വാതിലുകളും, പര്വതങ്ങള്, നദികള്, കാടുകള് എന്നിവയ്ക്ക് സമീപമായിരിക്കണം. കോട്ടയില് വെള്ളവും, ധാന്യവും, ധനം ഉണ്ടാകണം; കാലത്തെ സഹിക്കാനുള്ള ശേഷിയും, ജലകോട്ട, പര്വതകോട്ട, കാട്ടുകോട്ട, മണല് കോട്ട, ചതുപ്പ് കോട്ട, കാട്ടു കോട്ട എന്നിങ്ങനെ ആറു തരം കോട്ടകള് വേണം. ധനം, ഇച്ഛിച്ച സമ്പത്തും, പിതാക്കന്മാരില് നിന്ന് കിട്ടിയതും, ധര്മപരമായി സമ്പാദിച്ചതും, ചെലവിന് സഹിയ്ക്കാവുന്നതും, ധര്മം പോലുള്ള ഗുണങ്ങളാല് വളരുന്നതും ആയിരിക്കണം. പിതൃഭക്തിയും, ഐക്യവും, വേതനം ലഭിക്കുകയും, വീരപ്രശസ്തിയും, നല്ല വംശത്തില് ജനിച്ചതും, കഴിവും, ശുഭശകുനങ്ങളും കൂടിയവന് മഹത്വമുള്ളവനാണ്. വിവിധ ആയുധങ്ങളോടും, പലതരം യുദ്ധപ്രവൃത്തികളില് നിപുണനുമായും, വിവിധ വീരന്മാരുടെ ഇടയില് വളരെയധികം ആദരിക്കപ്പെടുന്നവന് കുതിരകളും ആനകളും ലഭിച്ചവന് ആകുന്നു. യാത്രയിലും യുദ്ധത്തിലും കഷ്ടതകള് സഹിച്ചവന്, യുദ്ധസേനയുടെ ശിക്ഷ ന്യായമായിരിക്കും, impartial ആയിരിക്കുമ്പോള്. നല്ല കുടുംബത്തില് നിന്നുള്ള, യോഗജ്ഞാനത്തില് സമ്പന്നനും, മനോബലത്തില് ശക്തനും, വലിയ പിന്തുണയുള്ളവനും, സ്നേഹപൂര്വ്വം സംസാരിക്കുന്നവനും, ക്ഷമയും, സ്ഥിരതയും, ചലനമില്ലാത്തവനും, അങ്ങയുടെ സുഹൃത്താവണം. സുഹൃത് മൂന്ന് രീതിയില് സമ്പാദിക്കാം: ദൂരത്തില് നിന്ന് സമീപനം, മനസ്സും അര്ഥവും അനുസരിക്കുന്ന വാക്കുകള്, ആദരവോടെ നല്കല്. സുഹൃത്തില് നിന്ന് മൂന്നു ഫലങ്ങള് ഉണ്ടാകുന്നു: ധര്മം, കാമം, ധനം; ഇവയില് സ്വാഭാവിക ബന്ധം, ഉറച്ചത്, വംശപരമായത് എന്നിങ്ങനെയാണ്. സുഹൃത് നാല് തരത്തിലാണെന്ന് അറിയണം; അവന് അപകടങ്ങളില് നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നു; സുഹൃത്തില് സത്യവും, സന്തോഷ-ദുഃഖത്തില് പങ്കുവെക്കലും പോലുള്ള ഗുണങ്ങള് കാണാം. അനുകൂലരുടെ ആചാരം വിവരിക്കാം: ദാസന് രാജാവിനെ സേവിക്കണം; കഴിവ്, നല്ല സ്വഭാവം, ഉറച്ചത, ക്ഷമ, കഷ്ടത സഹിക്കാനുള്ള കഴിവ് ആവശ്യമാണ്. സംതൃപ്തിയും, നല്ല പെരുമാറ്റവും, ഉത്സാഹവും അനുകൂലരെ അലങ്കരിക്കുന്നു; ദാസന് നയത്തിന്റെ നിയമങ്ങള് അനുസരിച്ച്, ഉചിതമായ സമയത്ത് രാജാവിനെ സേവിക്കണം. ദാസന് മറ്റുള്ളവരിലേക്കുള്ള യാത്ര, ക്രൂരത, അഹങ്കാരം, അസൂയ എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കണം; മേലധികാരിയുമായി തര്ക്കം ചെയ്യരുത്. രാജാവിന്റെ രഹസ്യങ്ങളും, ദൗര്ബല്യവും, ഉപദേശം വെളിപ്പെടുത്തരുത്; ദാസന് തനിക്കു അനുയോജ്യമായ രാജാവില് നിന്ന് ജീവിക്കണം, അനാസക്തനായ രാജാവിനെ ഉപേക്ഷിക്കണം. രാജാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും പോഷകനായിരിക്കണം, മഴമേഘംപോലെ; ഉചിതമായ വഴി ഉപയോഗിച്ച് ധനം സമ്പാദിക്കാം, നേട്ടത്തിനായി. കൃഷി, വ്യാപാരവഴികള്, കോട്ടകള്, പാലങ്ങള്, ആനകളുടെ ബന്ധനം എന്നിവയ്ക്ക് കര്മ്മനിരതരായ മേലാളികളെ നിയമിക്കണം. ഖനികള്, നികുതിയുടെ ശേഖരണം, ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ദേശങ്ങളുടെ പുനരധിവാസം എന്നിവയും, ധര്മപരമായ രാജാവ് ഈ എട്ടു കര്ത്തവ്യങ്ങള് നിര്വഹിക്കണം. വ്യവസായികളായ കള്ളന്മാരില് നിന്ന്, കവര്ച്ചക്കാര്, നഗരവാസികള്, രാജാവിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവര്, രാജാവിന്റെ സ്വഭാവം—ഇവയാണ് ജനങ്ങള്ക്ക് ഭയത്തിന്റെ അഞ്ച് ഉറവിടങ്ങള്. രാജാവ് ഇവരില് നിന്ന് ഉചിതമായ സമയത്ത് നികുതി ശേഖരിക്കണം; തന്റെ ശരീരവും, അന്തരംഗവും, രാജ്യം പുറത്തുനിന്നുള്ള ഭീഷണിയില് നിന്ന് സംരക്ഷിക്കണം. ശിക്ഷ അര്ഹിക്കുന്നവരെ ശിക്ഷിക്കണം; വിഷം നിന്ന് സംരക്ഷിക്കണം; സ്ത്രീകളെയും, പുത്രന്മാരെയും, ശത്രുക്കളെയും വിശ്വസിക്കരുത്. രാമന് പറഞ്ഞു: ബുദ്ധിയുടെ ശക്തി, ബലവും ഉത്സാഹവും ചേര്ന്നാല് വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു; ശക്തിയും ഉത്സാഹവും ഉള്ള കവി, ദേവപ്രസാദിനെ ജയിച്ചു. കാര്യങ്ങള് ഇവിടെ ജ്ഞാനികളോടൊപ്പം ആലോചിക്കണം, അജ്ഞാനികളോടല്ല; അസാധ്യമായ കാര്യങ്ങള് ശ്രമമില്ലാതെ ഫലമുണ്ടാകുമോ? അജ്ഞാതം അറിയാനും, ജ്ഞാതം ഉറപ്പാക്കാനും, സംശയമുള്ള കാര്യങ്ങള് തീര്ക്കാനും, ശേഷിക്കുന്നതിനെ മനസ്സിലാക്കാനും, ബുദ്ധിയുടെ ഫലങ്ങള് ഇതാണ്. സഖികള്, നേട്ടത്തിനുള്ള മാര്ഗങ്ങള്, സ്ഥല-കാല അനുസരണം, പ്രതിസന്ധിക്ക് പരിഹാരങ്ങള്—ഇവയാണ് ബുദ്ധിയുടെ അഞ്ചു ഘടകങ്ങള്. മനസ്സിന്റെ വ്യക്തത, വിശ്വാസം, പ്രവൃത്തിയില് നിപുണത, കൂട്ടുകാരുടെ ശ്രമം, കര്മ്മത്തില് വിജയം—ഇവ നേട്ടത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. അഹങ്കാരം, അശ്രദ്ധ, ആസക്തി, ഉറക്കത്തില് സംസാരിക്കല്—ഈ ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന ദോഷങ്ങള് ബുദ്ധിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു; സുഖാസക്തയായ സ്ത്രീകളും അങ്ങനെ തന്നെ. ധൈര്യശാലി, നല്ല ഓര്മ, വാചാലന്, ആയുധ-ശാസ്ത്രജ്ഞന്—ഇവന് കര്ത്തവ്യത്തില് അശ്രദ്ധയില്ലെങ്കില് രാജാവിന്റെ ദൂതനാവാന് യോഗ്യനാണ്. ദൂതന് കഴിവനുസരിച്ച് മൂന്ന് തരത്തില് ആണ്, ഏതെങ്കിലും ഭാഗം കുറവായിരിക്കാം. ശത്രുവിന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് നിരീക്ഷണം കൂടാതെ പ്രവേശിക്കരുത്; ചാരനെ സമീപിക്കരുത്; കര്മ്മത്തിന് ഉചിതമായ സമയമനുസരിച്ച്, അനുമതിയോടെ മാത്രം പുറപ്പെടണം. ശത്രുവിന്റെ ദൗര്ബല്യവും, ധനശേഖരവും, സഖികളും, സേനയും നിരീക്ഷിക്കണം; ആസക്തിയും വിരക്തിയും കണ്ണ്, ശരീരം, ഭാവം എന്നിവയില് നിന്ന് തിരിച്ചറിയണം. ഇരുവര്ക്കും ചൊല്ലാവുന്ന നാല് തരത്തിലുള്ള റിപ്പോര്ട്ടുകള് തയ്യാറാക്കണം; വിശ്വാസ്യമായ സന്യാസികളുമായി താമസിക്കണം, യഥാസംഘടിത ചിഹ്നങ്ങള് കാണിക്കുന്നവര്. ചാരന് തുറന്നതും ഒളിഞ്ഞതും ആകുന്നു; ഒളിച്ച ചാരന് രണ്ട് തരത്തില്; വ്യാപാരി, കർഷകൻ, തൊഴിലാളി, സന്യാസി, ഭിക്ഷുകന് തുടങ്ങിയവര് ചാരനായി പ്രവര്ത്തിക്കുന്നു. ദുരിതം ബാധിച്ച ശത്രുവിനെ സമീപിക്കണം, ദൂതന്മാരുടെ ശ്രമം പരാജയപ്പെട്ടാല്; പ്രകൃതിദുരന്തം നിരീക്ഷിച്ചു, അനുസരിച്ച് പ്രവര്ത്തിക്കണം. നാശം വരുത്തുന്നത് ദുരിതം; അഗ്നി, ജലം, രോഗം, ക്ഷാമം, മഹാമാരി—ഇവയാണ്. അങ്ങനെ, അഞ്ചു തരത്തിലുള്ള ദുരന്തങ്ങള് ഉണ്ട്: ദൈവീയവും, മാനുഷികവും; ദൈവീയ ദുരന്തം മാനുഷിക ശ്രമം, ശാന്തികര്മം എന്നിവയിലൂടെ ശമിപ്പിക്കാം. ഈ വിധത്തില് ദേശം, രാജ്യം, നഗരം, കോട്ട, ധനം, സേന, സുഹൃത്ത്, ദാസന്, രാജാവ്, ദൂതന്, ചാരന്, ദുരന്തം എന്നിവയുടെ ഗുണങ്ങളും കര്ത്തവ്യങ്ങളും, സംരക്ഷണവും, വിജയം നേടാനുള്ള മാര്ഗങ്ങളും, പരസ്പരബന്ധങ്ങളും, എല്ലാ ഘടകങ്ങളും വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു.