ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಬುದ್ಧಿನ್ತು ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮನಃ ಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಹಯಾನಾಹುರ್ವಿಷಯಾಂಶ್ಚೇಷುಗೋಚರಾನ್ ।। ೩೮೨.

ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಸಾರಥಿ ಎಂದು ತಿಳಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ರಶ್ಮಿ ಎಂದು ತಿಳಿ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಹಾದಿಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಯುಕ್ತಂ ಭೋಕ್ತೇತ್ಯಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ । ಯಸ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತ್ಯಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ ।। ೩೮೨.

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಇರುವ ಆತ್ಮವೇ ಅನುಭವಿಸುವವನು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾರು ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ—

ನ ಸತ್ಪದಮವಾಪ್ನೋತಿ ಸಂಸಾರಞ್ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ । ಯಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತಿ ಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ ।। ೩೮೨.

ಅವರು ನಿಜವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ, ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಚಕ್ರದಲ್ಲೇ ಸಿಲುಕುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾರು ಸದಾ ವಿವೇಕದಿಂದ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ—

ಸ ತತ್ಪದಮವಾಪ್ನೋತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ಭೂಯೋ ನ ಜಾಯತೇ । ವಿಜ್ಞಾನಸಾರಥಿರ್ಯಸ್ತು ಮನಃಪ್ರಗ್ರಹವಾನ್ನರಃ ।। ೩೮೨.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವ ಅವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರು ವಿವೇಕವನ್ನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಶ್ಮಿಯಂತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—

ಸೋಽಧ್ವಾನಂ ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಾ ಹ್ಯರ್ಥಾ ಅರ್ಥೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ಮನಃ ।। ೩೮೨.

ಅವರು ಪರಮ ಪಥವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ಅದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ವಿಷಯಗಳು ಮೇಲ್ವರಿಯವು, ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು ಮೇಲ್ವರಿಯದು.

ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಬುದ್ಧೇರಾತ್ಮಾ ಮಹಾನ್ ಪರಃ । ಮಹತಃ ಪರಮವವ್ಯಕ್ತಮವ್ಯಕ್ತಾತ್ಪುರುಷಃ ಪರಃ ।। ೩೮೨.

ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿ ಉನ್ನತದು, ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮ ಉನ್ನತದು; ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮನಿಗಿಂತ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಮೇಲ್ವರಿಯದು, ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತ ಪುರುಷನು ಉನ್ನತನು.

ಪುರುಷಾನ್ನ ಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಸಾ ಪರಾ ಗತಿಃ । ಏಷು ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಗೂಢ಼ಾತ್ಮಾ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ।। ೩೮೨.

ಪುರುಷನಿಗಿಂತ ಮೇಲು ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ಅದೇ ಗುರಿ, ಅದೇ ಪರಮ ಗಮ್ಯ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ದೃಶ್ಯತೇ ತ್ವಗ್ರ್ಯಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ । ಯಚ್ಛೇದ್ವಾಙ್‌ಮನಸೀ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ತದ್ಯಚ್ಛೇಜ್ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಿ ।। ೩೮೨.

ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರು, ಸೂಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವವರು ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಜ್ಞಾನಿಯು ಮಾತನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಿ ಮಹತಿ ನಿಯಚ್ಛೇಚ್ಛಾನ್ತ ಆತ್ಮನಿ । ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನೋರ್ಯೋಗಂ ಯಮಾದ್ಯೈರ್ಬ್ರಹ್ಮ ಸದ್ಭವೇತ್ ।। ೩೮೨.

ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮವನ್ನು ಶಾಂತ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಯಮಾದಿ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ಏಕ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಮಸ್ತೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಪರಿಗ್ರಹೀ । ಯಮಾಶ್ಚ ನಿಯಮಾಃ ಪಞ್ಚ ಶೌಚಂ ಸನ್ತೋಷಸತ್ತಪಃ ।। ೩೮೨.

ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸತ್ಯವಾಡುವುದು, ಪರದಿನ್ದನ್ನು ಕಳವಾಡದಿರುವುದು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಪರದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರುವುದು—ಇವು ಐದು ಯಮಗಳು; ಶೌಚ, ಸಂತೋಷ, ತಪಸ್ಸು—

ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇಶ್ವರಪೂಜಾ ಚ ಆಸನಂ ಪದ್ಮಕಾದಿಕಂ । ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋ ವಾಯುಜಯಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಃ ಸ್ವನಿಗ್ರಹಃ ।। ೩೮೨.

ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ದೇವರ ಪೂಜೆ, ಪದ್ಮಾಸನ ಮೊದಲಾದ ಆಸನಗಳು, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಎಂಬುವದು ವಾಯುವನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಅಂದರೆ ಸ್ವವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು—

ಶುಭೇ ಹ್ಯೇಕತ್ರ ವಿಷಯೇ ಚೇತಸೋ ಯತ್ ಪ್ರಧಾರಣಂ । ನಿಶ್ಚಲತ್ವಾತ್ತು ಧೀಮದ್ಭಿರ್ಧಾರಣಾ ದ್ವಿಜ ಕಥ್ಯತೇ ।। ೩೮೨.

ಒಂದು ಶುಭವಾದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಯಾಕಂದರೆ ಅದು ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ತತ್ರೈವ ವಿಷಯೇಷ್ವೇವ ಧಾರಣಾ । ಧ್ಯಾನಂ ಸ್ಮೃತಂ ಸಮಾಧಿಸ್ತು ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಸಂಸ್ಥಿತಿಃ ।। ೩೮೨.

ಆದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; 'ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಆತ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ' ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಘಟಧ್ವಂಸಾದ್ಯಥಾಕಾಶಮಭಿನ್ನಂ ನಭಸಾ ಭವೇತ್ । ಮುಕ್ತೋ ಜೀವೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೈವಂ ಸದ್‌ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮ ವೈ ಭವೇತ್ ।। ೩೮೨.

ಹಡಗನ್ನು ಒಡೆಯುವಾಗ ಅದರೊಳಗಿನ ಆಕಾಶವು ಹೊರಗಿನ ಆಕಾಶದೊಡನೆ ಒಂದಾಗುವಂತೆ, ಮುಕ್ತನಾದ ಜೀವನು ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಆತ್ಮಾನಂ ಮನ್ಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಜೀವೋ ಜ್ಞಾನೇನ ನಾನ್ಯಥಾ । ಜೀವೋ ಹ್ಯಜ್ಞಾನತತ್ಕಾರ್ಯ್ಯಮುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾದಜರಾಮರಃ ।। ೩೮೨.

ಜೀವನು ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ, ಅವನು ಜರೆಯೂ ಇಲ್ಲದ, ಅಮರನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಶಿಷ್ಠ ಯಮಗೀತೋಕ್ತಾ ಪಠತಾಂ ಭುಕ್ತಿಮುಕ್ತಿದಾ । ಆತ್ಯನ್ತಿಕೋ ಲಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವೇದಾನ್ತಬ್ರಹ್ಮಧೀಮಯಃ ।। ೩೮೨.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೀಗೆಂದನು: ವಶಿಷ್ಠನು ಹಾಡಿದ ಯಮಗೀತವನ್ನು ಓದುವವರಿಗೆ ಭೋಗವೂ, ಮುಕ್ತಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಆಗುವ ಪರಮ ಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಗ್ನೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನ್ತೇ ಪುರಾಣಂ ಕಥಿತಂ ಮಯಾ । ಸಪ್ರಪಞ್ಚಂ ನಿಷ್ಪ್ರಪಞ್ಚಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಯಮಯಂ ಮಹತ್ ।। ೩೮೩.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೀಗೆಂದನು: ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವಾದ ಅಗ್ನೇಯ ಪುರಾಣವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲದೆ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹತ್ತಾದುದು.

ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮಾಶ್ಚರ್ವಾಖ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾ ವಿಷ್ಣುರ್ಜಗಜ್ಜನಿಃ । ಛನ್ದಃ ಶಿಕ್ಷಾ ವ್ಯಾಕರಣಂ ನಿಧಣ್ಟುಜ್ಯೋತಿರಾಖ್ಯಕಾಃ ।। ೩೮೩.

ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಚಾರ್ವಾಕ ಎಂಬ ವಿದ್ಯೆಗಳು, ವಿಶ್ವದ ಮೂಲವಾದ ವಿಷ್ಣು, ಛಂದಸ್ಸು, ಶಿಕ್ಷೆ, ವ್ಯಾಕರಣ, ನಿಧಂಟು ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಎಂಬ ವಿದ್ಯೆಗಳು—

ನಿರುಕ್ತಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾದಿ ಮೀಮಾಂಸಾನ್ಯಾಯವಿಸ್ತರಾಃ । ಆಯುರ್ವೇದಪುರಾಣಾಖ್ಯಾ ಧನುರ್ಗನ್ಧರ್ವವಿಸ್ತರಾಃ ।। ೩೮೩.

ನಿರುಕ್ತ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಮೀಮಾಂಸೆಯೂ ನ್ಯಾಯದ ವಿಸ್ತಾರಗಳು, ಆಯುರ್ವೇದ, ಪುರಾಣ, ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆ, ಗಂಧರ್ವಕಲೆಯ ವಿಸ್ತಾರಗಳು—

ವಿದ್ಯಾ ಸೈವಾರ್ಥಸಾಸ್ತ್ರಾಖ್ಯಾ ವೇದಾನ್ತಾಽನ್ಯಾ ಹರಿರ್ಮಹಾನ್ । ಇತ್ಯೇಷಾ ಚಾಪರಾ ವಿದ್ಯಾ ಪರವಿದ್ಯಾಽಕ್ಷರಂ ।। ೩೮೩.

ಈ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಮಹಾನ್ ಹರಿಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಇವು ಅಪರ ವಿದ್ಯೆಗಳು; ಪರ ವಿದ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಅಕ್ಷಯವಾದುದು.

ಯಸ್ಯ ಭಾವೋಽಖಿಲಂ ವಿಷ್ಣುಸ್ತಸ್ಯ ನೋ ಬಾಧತೇ ಕಲಿಃ । ಅನಿಷ್ಟ್ವಾ ತು ಮಹಾಯಜ್ಞಾನಕೃತ್ವಾಪಿ ಪಿತೃಸ್ವಧಾಂ ।। ೩೮೩.

ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿದೆ, ಅವನಿಗೆ ಕಲಿಯುಗದ ದುಷ್ಟತೆ ತೊಂದರೆ ನೀಡದು; ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ—

ಕೃಷ್ಣಮಭ್ಯರ್ಚ್ಚಯನ್ಭಕ್ತ್ಯಾ ನೈನಸೋ ಭಾಜನಂ ಭವೇತ್ । ಸರ್ವಕಾರಣಮತ್ಯನ್ತಂ ವಿಷ್ಣುಂ ಧ್ಯಾಯನ್ನ ಸೀದತಿ ।। ೩೮೩.

ಯಾರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳ ಮೂಲವಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದವರು ಎಂದಿಗೂ ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನ್ಯತನ್ತ್ರಾದಿದೋಷೋತ್ಥೋ ವಿಷಯಾಕೃಷ್ಟಮಾನಸಃ । ಕೃತ್ವಾಪಿ ಪಾಪಂ ಗೋವಿನ್ದಂ ಧ್ಯಾಯನ್ಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೩.

ಬೇರೆ ಮತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಪಾಪ ಮಾಡಿದರೂ ಗೋವಿಂದನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದವರು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ತದ್ಧ್ಯಾನಂ ಯತ್ರ ಗೋವಿನ್ದಃ ಸಾ ಕಥಾ ಯತ್ರ ಕೇಶವಃ । ತತ್ ಕರ್ಮ ಯತ್ತದರ್ಥೀಯಂ ಕಿಮನ್ಯೈರ್ಬಹುಭಾಷಿತೈಃ ।। ೩೮೩.

ಯಲ್ಲಿ ಆ ಧ್ಯಾನವಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಗೋವಿಂದನು ಇದ್ದಾನೆ; ಯಲ್ಲಿ ಆ ಕಥೆಯಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಕೇಶವನು ಇದ್ದಾನೆ; ಆ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವೇ ಮುಖ್ಯ—ಹೆಚ್ಚು ಮಾತುಗಳ ಅಗತ್ಯವೇನು?

ನ ತತ್ ಪಿತಾ ಪು ಪುತ್ರಾಯ ನ ಶಿಷ್ಯಾಯ ಗುರುರ್ದ್ವಿಜ । ಪರಮಾರ್ಥಂ ಪರಂ ಬ್ರೂಯಾದ್ಯದೇತತ್ತೇ ಮಯೋದಿತಂ ।। ೩೮೩.

ತಂದೆ ಮಗನಿಗೆ, ಗುರು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ, ಅಥವಾ ದ್ವಿಜನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ನಾನು ಹೇಳಿದ ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಸಾರೇ ಭ್ರಮತಾ ಲಭ್ಯಂ ಪುತ್ರದಾರಧನಂ ವಸು । ಸುಹೃದಶ್ಚ ತಥೈವಾನ್ಯೇ ನೋಪದೇಶೋ ದ್ವಿಜೇದೃಶಃ ।। ೩೮೩.

ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ಮಗ, ಹೆಂಡತಿ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು; ಆದರೆ ಇಂತಹ ಉಪದೇಶವನ್ನು ದ್ವಿಜನಿಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಿಂ ಪುತ್ರದಾರೈಮಿತ್ರೈರ್ವಾ ಕಿಂ ಮಿತ್ರಕ್ಷೇತ್ರವಾನ್ಧವೈಃ । ಉಪದೇಶಃ ಪರೋ ವನ್ಧುರೀದೃಶೋ ಯೋ ವಿಮುಕ್ತಯೇ ।। ೩೮೩.

ಮಗ, ಹೆಂಡತಿ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಸ್ನೇಹಿತರು, ಹೊಲ, ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ಮುಕ್ತಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುವ ಪರಮ ಉಪದೇಶವೇ ನಿಜವಾದ ಬಂಧುವಾಗಿದೆ.

ದ್ವಿವಿಧೋ ಭೂತಮಾರ್ಗೋಯಂ ದೈವ ಆಸುರ ಏವ ಚ । ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿಪರೋ ದೈವೋ ವಿಪರೀತಸ್ತಥಾಸುರಃ ।। ೩೮೩.

ಈ ಭೂತಮಾರ್ಗ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ: ದೈವ ಮತ್ತು ಆಸುರ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರು ದೈವ, ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವವರು ಆಸುರ.

ಏತತ್ ಪವಿತ್ರಮಾರೋಗ್ಯಂ ಧನ್ಯಂ ದುಃಸ್ವಪ್ನನಾಶನಂ । ಸುಖಪ್ರೀತಿಕರಂ ನೄಣಾಂ ಮೋಕ್ಷಕೃದ್ ಯತ್ತವೇರಿತಂ ।। ೩೮೩.

ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದು ಪವಿತ್ರ, ಆರೋಗ್ಯಕರ, ಧನ್ಯ, ಕೆಟ್ಟ ಕನಸುಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವದು, ಜನರಿಗೆ ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವದು, ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುವದು.