ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಪ್ರವೃತ್ತಞ್ಚ ನಿವೃತ್ತಞ್ಚ ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ಕರ್ಮಪರೋಽವ್ರವೀತ್ । ಶ್ರೇಯಸಾಂ ಶ್ರೇಯ ಏತದ್ಧಿ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತದ್ಧರಿಃ ।। ೩೮೨.

ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನ ಎರಡನ್ನೂ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ—ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದೇ ಹರಿಯಾಗಿದೆ.

ಪುಮಾಂಶ್ಚಾಧಿಗತಜ್ಞಾನೋ ಭೇದಂ ನಾಪ್ನೋತಿ ಸತ್ತಮಃ । ಬ್ರಹ್ಮಾಣಾ ವಿಷ್ಣುಸಂಜ್ಞೇನ ಪರಮೇಣಾವ್ಯಯೇನ ಚ । ೩೮೨.

ಯಾರು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಭೇದವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಒಳ್ಳೆಯವನೇ; ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಎಂಬುವರು ಪರಮ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಒಬ್ಬನೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾನಮಾಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಸೌಭಾಗ್ಯಂ ರೂಪಮುತ್ತಮಮ್ । ತಪಸಾ ಲಭ್ಯತೇ ಸರ್ವಂ ಮನಸಾ ಯದ್ಯದಿಚ್ಛತಿ ।। ೩೮೨.

ಜ್ಞಾನ, ಅನುಭವ, ನಂಬಿಕೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸೌಂದರ್ಯ, ಭಾಗ್ಯ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿಗುತ್ತವೆ; ಮನಸ್ಸು ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ನಾಸ್ತಿ ವಿಷ್ಣುಸಮನ್ಧ್ಯೇಯಂ ತಪೋ ನಾನಶನಾತ್ಪರಂ । ನಾಸ್ತ್ಯಾರೋಗ್ಯಸಮಂ ಧನ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ ಗಙ್ಗಾಸಮಾ ಸರಿತ್ ।। ೩೮೨.

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಕ್ತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವ್ರತವೇ ಇಲ್ಲ, ಉಪವಾಸಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ತಪಸ್ಸೇ ಇಲ್ಲ, ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಧನವೇ ಇಲ್ಲ, ಗಂಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ನದಿಯೇ ಇಲ್ಲ.

ನ ಸೋಽಸ್ತಿ ಬಾನ್ಧವಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿಷ್ಣುಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಜಗದ್ಗುರುಂ । ಅಧಶ್ಚೋದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ಹರಿಶ್ಚಾಗ್ರೇ ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಮುಖೇ ।। ೩೮೨.

ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಜಗತ್ತಿನ ಗುರುವಾದವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬಂಧುವಿಲ್ಲ; ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ, ದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸುಗಳ ಮುಂದೆ ಹರಿಯೇ ಮೊದಲಿಗನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.

ಇತ್ಯೇವಂ ಸಂಸ್ಮರನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಯಸ್ತ್ಯಜೇತ್ಸ ಹರಿರ್ಭವೇತ್ । ಯತ್ತದ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಯತಃ ಸರ್ವಂ ಯತ್ಸರ್ವಂ ತಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್ ।। ೩೮೨.೧೬ ಅಗ್ರಾಹ್ಯಕಮನಿರ್ದೇಶ್ಯಂ ಸುಪ್ರತಿಷ್ಠಞ್ಚ ಯತ್ಪರಂ । ಪರಾಪರಸ್ವರೂಪೇಣ ವಿಷ್ಣುಃ ಸರ್ವ್ವಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಃ ।। ೩೮೨.

ಹೀಗೆ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಯಾರು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಅವನು ಹರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ, ಎಲ್ಲವೂ ಅದರಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ—

ಯಜ್ಞೇಶಂ ಯಜ್ಞಪುರುಷಂ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ತತ್ಪರಂ । ಕೇಚಿದ್ವಿಷ್ಣುಂ ಹರಂ ಕೇಚಿತ್ ಕೇಚಿದ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮೀಶ್ವರಂ ।। ೩೮೨.

ಕೆಲವರು ಯಜ್ಞದ ದೇವರನ್ನು, ಯಜ್ಞಪುರುಷನನ್ನು ಪರಮ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು, ಕೆಲವರು ಹರಿಯನ್ನು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಈಶ್ವರನೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

ಇನ್ದ್ರಾದಿನಾಮಭಿಃ ಕೇಚಿತ್ ಸೂರ್ಯ್ಯಂ ಸೋಮಞ್ಚ ಕಾಲಕಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ತಮ್ಭಪರ್ಯನ್ತಂ ಜಗದ್ವಿಷ್ಣುಂ ವದನ್ತಿ ಚ ।। ೩೮೨.

ಕೆಲವರು ಇಂದ್ರನ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ಚಂದ್ರನನ್ನೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒಂದು ಹುಲ್ಲಿನ ಗಿಡವರೆಗೆ ಇರುವ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ವಿಷ್ಣುವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ ವಿಷ್ಣುಃ ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯತೋ ನಾವರ್ತ್ತತೇ ಪುನಃ । ಸುವರ್ಣಾದಿಮಹಾಕದಾನಪುಣ್ಯತೀರ್ಥಾವಗಾಹನೈಃ ।। ೩೮೨.

ಆ ವಿಷ್ಣುವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮನು, ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವುದು ಇಲ್ಲ. ಬಂಗಾರದಂತಹ ಮಹಾದಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.

ಧ್ಯಾನೈರ್ವ್ರತೈಃ ಪೂಜಯಾ ಚ ಘರ್ಮ್ಮಶ್ರುತ್ಯಾ ತದಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಆತ್ಮಾನಂ ರಥಿನಂ ವಿದ್ಧಿ ಶರೀರಂ ರಥಮೇವ ತು ।। ೩೮೨.

ಧ್ಯಾನ, ವ್ರತ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಘರ್ಮ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಆತ್ಮವನ್ನೇ ರಥಸಾರಥಿಯಾಗಿ ತಿಳಿ, ದೇಹವನ್ನೇ ರಥವೆಂದು ತಿಳಿ.

ಬುದ್ಧಿನ್ತು ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮನಃ ಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಹಯಾನಾಹುರ್ವಿಷಯಾಂಶ್ಚೇಷುಗೋಚರಾನ್ ।। ೩೮೨.

ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಸಾರಥಿ ಎಂದು ತಿಳಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ರಶ್ಮಿ ಎಂದು ತಿಳಿ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಹಾದಿಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಯುಕ್ತಂ ಭೋಕ್ತೇತ್ಯಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ । ಯಸ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತ್ಯಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ ।। ೩೮೨.

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಇರುವ ಆತ್ಮವೇ ಅನುಭವಿಸುವವನು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾರು ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ—

ನ ಸತ್ಪದಮವಾಪ್ನೋತಿ ಸಂಸಾರಞ್ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ । ಯಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತಿ ಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ ।। ೩೮೨.

ಅವರು ನಿಜವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ, ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಚಕ್ರದಲ್ಲೇ ಸಿಲುಕುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾರು ಸದಾ ವಿವೇಕದಿಂದ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ—

ಸ ತತ್ಪದಮವಾಪ್ನೋತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ಭೂಯೋ ನ ಜಾಯತೇ । ವಿಜ್ಞಾನಸಾರಥಿರ್ಯಸ್ತು ಮನಃಪ್ರಗ್ರಹವಾನ್ನರಃ ।। ೩೮೨.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವ ಅವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರು ವಿವೇಕವನ್ನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಶ್ಮಿಯಂತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—

ಸೋಽಧ್ವಾನಂ ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಾ ಹ್ಯರ್ಥಾ ಅರ್ಥೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ಮನಃ ।। ೩೮೨.

ಅವರು ಪರಮ ಪಥವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ಅದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ವಿಷಯಗಳು ಮೇಲ್ವರಿಯವು, ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು ಮೇಲ್ವರಿಯದು.

ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಬುದ್ಧೇರಾತ್ಮಾ ಮಹಾನ್ ಪರಃ । ಮಹತಃ ಪರಮವವ್ಯಕ್ತಮವ್ಯಕ್ತಾತ್ಪುರುಷಃ ಪರಃ ।। ೩೮೨.

ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿ ಉನ್ನತದು, ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮ ಉನ್ನತದು; ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮನಿಗಿಂತ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಮೇಲ್ವರಿಯದು, ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತ ಪುರುಷನು ಉನ್ನತನು.

ಪುರುಷಾನ್ನ ಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಸಾ ಪರಾ ಗತಿಃ । ಏಷು ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಗೂಢ಼ಾತ್ಮಾ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ।। ೩೮೨.

ಪುರುಷನಿಗಿಂತ ಮೇಲು ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ಅದೇ ಗುರಿ, ಅದೇ ಪರಮ ಗಮ್ಯ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ದೃಶ್ಯತೇ ತ್ವಗ್ರ್ಯಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ । ಯಚ್ಛೇದ್ವಾಙ್‌ಮನಸೀ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ತದ್ಯಚ್ಛೇಜ್ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಿ ।। ೩೮೨.

ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರು, ಸೂಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವವರು ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಜ್ಞಾನಿಯು ಮಾತನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಿ ಮಹತಿ ನಿಯಚ್ಛೇಚ್ಛಾನ್ತ ಆತ್ಮನಿ । ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನೋರ್ಯೋಗಂ ಯಮಾದ್ಯೈರ್ಬ್ರಹ್ಮ ಸದ್ಭವೇತ್ ।। ೩೮೨.

ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮವನ್ನು ಶಾಂತ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಯಮಾದಿ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ಏಕ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಮಸ್ತೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಪರಿಗ್ರಹೀ । ಯಮಾಶ್ಚ ನಿಯಮಾಃ ಪಞ್ಚ ಶೌಚಂ ಸನ್ತೋಷಸತ್ತಪಃ ।। ೩೮೨.

ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸತ್ಯವಾಡುವುದು, ಪರದಿನ್ದನ್ನು ಕಳವಾಡದಿರುವುದು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಪರದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರುವುದು—ಇವು ಐದು ಯಮಗಳು; ಶೌಚ, ಸಂತೋಷ, ತಪಸ್ಸು—

ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇಶ್ವರಪೂಜಾ ಚ ಆಸನಂ ಪದ್ಮಕಾದಿಕಂ । ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋ ವಾಯುಜಯಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಃ ಸ್ವನಿಗ್ರಹಃ ।। ೩೮೨.

ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ದೇವರ ಪೂಜೆ, ಪದ್ಮಾಸನ ಮೊದಲಾದ ಆಸನಗಳು, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಎಂಬುವದು ವಾಯುವನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಅಂದರೆ ಸ್ವವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು—

ಶುಭೇ ಹ್ಯೇಕತ್ರ ವಿಷಯೇ ಚೇತಸೋ ಯತ್ ಪ್ರಧಾರಣಂ । ನಿಶ್ಚಲತ್ವಾತ್ತು ಧೀಮದ್ಭಿರ್ಧಾರಣಾ ದ್ವಿಜ ಕಥ್ಯತೇ ।। ೩೮೨.

ಒಂದು ಶುಭವಾದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಯಾಕಂದರೆ ಅದು ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ತತ್ರೈವ ವಿಷಯೇಷ್ವೇವ ಧಾರಣಾ । ಧ್ಯಾನಂ ಸ್ಮೃತಂ ಸಮಾಧಿಸ್ತು ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಸಂಸ್ಥಿತಿಃ ।। ೩೮೨.

ಆದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; 'ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಆತ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ' ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಘಟಧ್ವಂಸಾದ್ಯಥಾಕಾಶಮಭಿನ್ನಂ ನಭಸಾ ಭವೇತ್ । ಮುಕ್ತೋ ಜೀವೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೈವಂ ಸದ್‌ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮ ವೈ ಭವೇತ್ ।। ೩೮೨.

ಹಡಗನ್ನು ಒಡೆಯುವಾಗ ಅದರೊಳಗಿನ ಆಕಾಶವು ಹೊರಗಿನ ಆಕಾಶದೊಡನೆ ಒಂದಾಗುವಂತೆ, ಮುಕ್ತನಾದ ಜೀವನು ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಆತ್ಮಾನಂ ಮನ್ಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಜೀವೋ ಜ್ಞಾನೇನ ನಾನ್ಯಥಾ । ಜೀವೋ ಹ್ಯಜ್ಞಾನತತ್ಕಾರ್ಯ್ಯಮುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾದಜರಾಮರಃ ।। ೩೮೨.

ಜೀವನು ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ, ಅವನು ಜರೆಯೂ ಇಲ್ಲದ, ಅಮರನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಶಿಷ್ಠ ಯಮಗೀತೋಕ್ತಾ ಪಠತಾಂ ಭುಕ್ತಿಮುಕ್ತಿದಾ । ಆತ್ಯನ್ತಿಕೋ ಲಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವೇದಾನ್ತಬ್ರಹ್ಮಧೀಮಯಃ ।। ೩೮೨.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೀಗೆಂದನು: ವಶಿಷ್ಠನು ಹಾಡಿದ ಯಮಗೀತವನ್ನು ಓದುವವರಿಗೆ ಭೋಗವೂ, ಮುಕ್ತಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಆಗುವ ಪರಮ ಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಗ್ನೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನ್ತೇ ಪುರಾಣಂ ಕಥಿತಂ ಮಯಾ । ಸಪ್ರಪಞ್ಚಂ ನಿಷ್ಪ್ರಪಞ್ಚಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಯಮಯಂ ಮಹತ್ ।। ೩೮೩.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೀಗೆಂದನು: ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವಾದ ಅಗ್ನೇಯ ಪುರಾಣವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲದೆ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹತ್ತಾದುದು.

ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮಾಶ್ಚರ್ವಾಖ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾ ವಿಷ್ಣುರ್ಜಗಜ್ಜನಿಃ । ಛನ್ದಃ ಶಿಕ್ಷಾ ವ್ಯಾಕರಣಂ ನಿಧಣ್ಟುಜ್ಯೋತಿರಾಖ್ಯಕಾಃ ।। ೩೮೩.

ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಚಾರ್ವಾಕ ಎಂಬ ವಿದ್ಯೆಗಳು, ವಿಶ್ವದ ಮೂಲವಾದ ವಿಷ್ಣು, ಛಂದಸ್ಸು, ಶಿಕ್ಷೆ, ವ್ಯಾಕರಣ, ನಿಧಂಟು ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಎಂಬ ವಿದ್ಯೆಗಳು—

ನಿರುಕ್ತಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾದಿ ಮೀಮಾಂಸಾನ್ಯಾಯವಿಸ್ತರಾಃ । ಆಯುರ್ವೇದಪುರಾಣಾಖ್ಯಾ ಧನುರ್ಗನ್ಧರ್ವವಿಸ್ತರಾಃ ।। ೩೮೩.

ನಿರುಕ್ತ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಮೀಮಾಂಸೆಯೂ ನ್ಯಾಯದ ವಿಸ್ತಾರಗಳು, ಆಯುರ್ವೇದ, ಪುರಾಣ, ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆ, ಗಂಧರ್ವಕಲೆಯ ವಿಸ್ತಾರಗಳು—