ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಯಮಗೀತಾಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಉಕ್ತಾ ಯಾ ನಾಚಿಕೇತಸೇ । ಪಠತಾಂ ಶ್ರೃಣ್ವತಾಂ ಭುಕ್ತ್ಯೈ ಮುಕ್ತ್ಯೈ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿನಾಂ ಸತಾಂ ।। ೩೮೨.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ನಾನು ಯಮನು ನಚಿಕೇತಸಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಗೀತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದನ್ನು ಓದುತ್ತಾ ಅಥವಾ ಕೇಳುತ್ತಾ, ಭೋಗವನ್ನಾಗಲಿ, ಮುಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಲಿ, ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಹಂಬಲಿಸುವ ಸದ್ಗುಣಿಗಳೆಲ್ಲಾ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಮ ಉವಾಚ ಆಸನಂ ಶಯನಂ ಯಾನಪರಿಧಾನಗೃಹಾದಿಕಮ್ । ವಾಞ್ಛತ್ಯಹೋಽತಿಮೋಹೇನ ಸುಸ್ಥಿರಂ ಸ್ವಯಮಸ್ಥಿರಃ ।। ೩೮೨.

ಯಮನು ಹೇಳಿದರು: ಸ್ವತಃ ನಿಶ್ಚಿತವಲ್ಲದವನು, ಗಾಢ ಮೋಹದಿಂದ ಸದಾ ಸ್ಥಿರವಾದ ಆಸನ, ಹಾಸಿಗೆ, ವಾಹನ, ಬಟ್ಟೆ, ಮನೆ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಭೋಗೇಷ್ವಶಕ್ತಿಃ ಸತತಂ ತಥೈವಾತ್ಮಾವಲೋಕನಂ । ಶ್ರೇಯಃ ಪರಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಕಪಿಲೋದ್ಗೀತಮೇವ ಹಿ ।। ೩೮೨.

ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾಡುವುದು—ಇವುಗಳೇ ಮಾನವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಹಿತ, ಇದನ್ನು ಕಪಿಲನು ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಸರ್ವ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶಿತ್ವಂ ನಿರ್ಮ್ಮಮತ್ವಮಸಙ್ಗತಾ । ಶ್ರೇಯಃ ಪರಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಗೀತಂ ಪಞ್ಚಶಿಖೇನ ಹಿ ।। ೩೮೨.

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮದೃಷ್ಟಿಯಿರುವುದು, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು—ಇವುಗಳೇ ಮಾನವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಹಿತ, ಇದನ್ನು ಪಂಚಶಿಖನು ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಆಗರ್ಭಜನ್ಮಬಾಲ್ಯಾದಿವಯೋಽವಸ್ಥಾದಿವೇದನಂ । ಶ್ರೇಯಃ ಪರಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಗಙ್ಗಾವಿಷ್ಣುಪ್ರಗೀತಕಂ ।। ೩೮೨.

ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವಾಗಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟು, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಅರಿವಿರುವುದು—ಇದು ಮಾನವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಹಿತ, ಇದನ್ನು ಗಂಗಾವಿಷ್ಣುನು ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾದಿದುಃಖಾನಾಮಾದ್ಯನ್ತಾದಿಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ । ಶ್ರೇಯಃ ಪರಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಜನಕೋದ್ಗೀತಮೇವ ಚ ।। ೩೮೨.

ದೇಹದೂಡಗಿನ ಮತ್ತು ಇತರ ದುಃಖಗಳ ಆರಂಭ, ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರಣಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು—ಇದು ಮಾನವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಹಿತ, ಇದನ್ನು ಜನಕನು ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಅಭಿನ್ನಯೋರ್ಭೇದಕರಃ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಯಃ ಪರಾತ್ಮನಃ । ತಚ್ಛಾನ್ತಿಪರಮಂ ಶ್ರೇಯೋ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಗೀತಮುದಾಹೃತಂ ।। ೩೮೨.

ಅಭಿನ್ನವಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮನ ನಡುವೆ ಭೇದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಭಾವನೆ—ಅದನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವುದೇ ಪರಮ ಹಿತ, ಇದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ.

* ಕರ್ತ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಯತ್ಕರ್ಮ್ಮ ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮಸಂಜ್ಞಿತಂ । ಕುರುತೇ ಶ್ರೇಯಸೇ ಸಙ್ಗಾಜ್ಜೈಗೀಷವ್ಯೇಣ ಗೀಯತೇ ।। ೩೮೨.

ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನಾದರೂ, ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವುದೇ ಜೈಗೀಷವ್ಯನು ಹಾಡಿದ ಮಾರ್ಗ.

ಹಾನಿಃ ಸರ್ವ್ವವಿಧಿತ್‌ಸಾನಾಮಾತ್ಮನಃ ಸುಖಹೈತುಕೀ । ಶ್ರೇಯಃ ಪರಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ದೇವಲೋದ್ಗೀತಮೀರಿತಂ ।। ೩೮೨.

ಎಲ್ಲ ವಿಧಿಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೇ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಸುಖದ ಕಾರಣ; ಇದನ್ನು ದೇವಳನು ಹಾಡಿದ್ದು, ಮಾನವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಹಿತವಾಗಿದೆ.

* ಕಾಮತ್ಯಾಗಾತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಂ ಸುಖಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ಪದಂ । ಕಾಮಿನಾಂ ನ ಹಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಸನಕೋದ್ಗೀತಮೇವ ತತ್ ।। ೩೮೨.

ಕಾಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಜ್ಞಾನ, ಸುಖ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಪರಮ ಸ್ಥಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡವರಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಸಿಗದು—ಇದು ಸನಕನು ಹಾಡಿದ ಮಾತು.

ಪ್ರವೃತ್ತಞ್ಚ ನಿವೃತ್ತಞ್ಚ ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ಕರ್ಮಪರೋಽವ್ರವೀತ್ । ಶ್ರೇಯಸಾಂ ಶ್ರೇಯ ಏತದ್ಧಿ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತದ್ಧರಿಃ ।। ೩೮೨.

ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನ ಎರಡನ್ನೂ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ—ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದೇ ಹರಿಯಾಗಿದೆ.

ಪುಮಾಂಶ್ಚಾಧಿಗತಜ್ಞಾನೋ ಭೇದಂ ನಾಪ್ನೋತಿ ಸತ್ತಮಃ । ಬ್ರಹ್ಮಾಣಾ ವಿಷ್ಣುಸಂಜ್ಞೇನ ಪರಮೇಣಾವ್ಯಯೇನ ಚ । ೩೮೨.

ಯಾರು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಭೇದವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಒಳ್ಳೆಯವನೇ; ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಎಂಬುವರು ಪರಮ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಒಬ್ಬನೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾನಮಾಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಸೌಭಾಗ್ಯಂ ರೂಪಮುತ್ತಮಮ್ । ತಪಸಾ ಲಭ್ಯತೇ ಸರ್ವಂ ಮನಸಾ ಯದ್ಯದಿಚ್ಛತಿ ।। ೩೮೨.

ಜ್ಞಾನ, ಅನುಭವ, ನಂಬಿಕೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸೌಂದರ್ಯ, ಭಾಗ್ಯ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿಗುತ್ತವೆ; ಮನಸ್ಸು ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ನಾಸ್ತಿ ವಿಷ್ಣುಸಮನ್ಧ್ಯೇಯಂ ತಪೋ ನಾನಶನಾತ್ಪರಂ । ನಾಸ್ತ್ಯಾರೋಗ್ಯಸಮಂ ಧನ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ ಗಙ್ಗಾಸಮಾ ಸರಿತ್ ।। ೩೮೨.

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಕ್ತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವ್ರತವೇ ಇಲ್ಲ, ಉಪವಾಸಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ತಪಸ್ಸೇ ಇಲ್ಲ, ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಧನವೇ ಇಲ್ಲ, ಗಂಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ನದಿಯೇ ಇಲ್ಲ.

ನ ಸೋಽಸ್ತಿ ಬಾನ್ಧವಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿಷ್ಣುಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಜಗದ್ಗುರುಂ । ಅಧಶ್ಚೋದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ಹರಿಶ್ಚಾಗ್ರೇ ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಮುಖೇ ।। ೩೮೨.

ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಜಗತ್ತಿನ ಗುರುವಾದವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬಂಧುವಿಲ್ಲ; ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ, ದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸುಗಳ ಮುಂದೆ ಹರಿಯೇ ಮೊದಲಿಗನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.

ಇತ್ಯೇವಂ ಸಂಸ್ಮರನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಯಸ್ತ್ಯಜೇತ್ಸ ಹರಿರ್ಭವೇತ್ । ಯತ್ತದ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಯತಃ ಸರ್ವಂ ಯತ್ಸರ್ವಂ ತಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್ ।। ೩೮೨.೧೬ ಅಗ್ರಾಹ್ಯಕಮನಿರ್ದೇಶ್ಯಂ ಸುಪ್ರತಿಷ್ಠಞ್ಚ ಯತ್ಪರಂ । ಪರಾಪರಸ್ವರೂಪೇಣ ವಿಷ್ಣುಃ ಸರ್ವ್ವಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಃ ।। ೩೮೨.

ಹೀಗೆ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಯಾರು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಅವನು ಹರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ, ಎಲ್ಲವೂ ಅದರಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ—

ಯಜ್ಞೇಶಂ ಯಜ್ಞಪುರುಷಂ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ತತ್ಪರಂ । ಕೇಚಿದ್ವಿಷ್ಣುಂ ಹರಂ ಕೇಚಿತ್ ಕೇಚಿದ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮೀಶ್ವರಂ ।। ೩೮೨.

ಕೆಲವರು ಯಜ್ಞದ ದೇವರನ್ನು, ಯಜ್ಞಪುರುಷನನ್ನು ಪರಮ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು, ಕೆಲವರು ಹರಿಯನ್ನು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಈಶ್ವರನೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

ಇನ್ದ್ರಾದಿನಾಮಭಿಃ ಕೇಚಿತ್ ಸೂರ್ಯ್ಯಂ ಸೋಮಞ್ಚ ಕಾಲಕಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ತಮ್ಭಪರ್ಯನ್ತಂ ಜಗದ್ವಿಷ್ಣುಂ ವದನ್ತಿ ಚ ।। ೩೮೨.

ಕೆಲವರು ಇಂದ್ರನ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ಚಂದ್ರನನ್ನೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒಂದು ಹುಲ್ಲಿನ ಗಿಡವರೆಗೆ ಇರುವ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ವಿಷ್ಣುವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ ವಿಷ್ಣುಃ ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯತೋ ನಾವರ್ತ್ತತೇ ಪುನಃ । ಸುವರ್ಣಾದಿಮಹಾಕದಾನಪುಣ್ಯತೀರ್ಥಾವಗಾಹನೈಃ ।। ೩೮೨.

ಆ ವಿಷ್ಣುವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮನು, ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವುದು ಇಲ್ಲ. ಬಂಗಾರದಂತಹ ಮಹಾದಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.

ಧ್ಯಾನೈರ್ವ್ರತೈಃ ಪೂಜಯಾ ಚ ಘರ್ಮ್ಮಶ್ರುತ್ಯಾ ತದಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಆತ್ಮಾನಂ ರಥಿನಂ ವಿದ್ಧಿ ಶರೀರಂ ರಥಮೇವ ತು ।। ೩೮೨.

ಧ್ಯಾನ, ವ್ರತ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಘರ್ಮ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಆತ್ಮವನ್ನೇ ರಥಸಾರಥಿಯಾಗಿ ತಿಳಿ, ದೇಹವನ್ನೇ ರಥವೆಂದು ತಿಳಿ.

ಬುದ್ಧಿನ್ತು ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮನಃ ಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಹಯಾನಾಹುರ್ವಿಷಯಾಂಶ್ಚೇಷುಗೋಚರಾನ್ ।। ೩೮೨.

ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಸಾರಥಿ ಎಂದು ತಿಳಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ರಶ್ಮಿ ಎಂದು ತಿಳಿ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಹಾದಿಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಯುಕ್ತಂ ಭೋಕ್ತೇತ್ಯಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ । ಯಸ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತ್ಯಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ ।। ೩೮೨.

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಇರುವ ಆತ್ಮವೇ ಅನುಭವಿಸುವವನು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾರು ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ—

ನ ಸತ್ಪದಮವಾಪ್ನೋತಿ ಸಂಸಾರಞ್ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ । ಯಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತಿ ಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ ।। ೩೮೨.

ಅವರು ನಿಜವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ, ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಚಕ್ರದಲ್ಲೇ ಸಿಲುಕುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾರು ಸದಾ ವಿವೇಕದಿಂದ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ—

ಸ ತತ್ಪದಮವಾಪ್ನೋತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ಭೂಯೋ ನ ಜಾಯತೇ । ವಿಜ್ಞಾನಸಾರಥಿರ್ಯಸ್ತು ಮನಃಪ್ರಗ್ರಹವಾನ್ನರಃ ।। ೩೮೨.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವ ಅವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರು ವಿವೇಕವನ್ನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಶ್ಮಿಯಂತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—

ಸೋಽಧ್ವಾನಂ ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಾ ಹ್ಯರ್ಥಾ ಅರ್ಥೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ಮನಃ ।। ೩೮೨.

ಅವರು ಪರಮ ಪಥವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ಅದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ವಿಷಯಗಳು ಮೇಲ್ವರಿಯವು, ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು ಮೇಲ್ವರಿಯದು.

ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಬುದ್ಧೇರಾತ್ಮಾ ಮಹಾನ್ ಪರಃ । ಮಹತಃ ಪರಮವವ್ಯಕ್ತಮವ್ಯಕ್ತಾತ್ಪುರುಷಃ ಪರಃ ।। ೩೮೨.

ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿ ಉನ್ನತದು, ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮ ಉನ್ನತದು; ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮನಿಗಿಂತ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಮೇಲ್ವರಿಯದು, ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತ ಪುರುಷನು ಉನ್ನತನು.

ಪುರುಷಾನ್ನ ಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಸಾ ಪರಾ ಗತಿಃ । ಏಷು ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಗೂಢ಼ಾತ್ಮಾ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ।। ೩೮೨.

ಪುರುಷನಿಗಿಂತ ಮೇಲು ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ಅದೇ ಗುರಿ, ಅದೇ ಪರಮ ಗಮ್ಯ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ದೃಶ್ಯತೇ ತ್ವಗ್ರ್ಯಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ । ಯಚ್ಛೇದ್ವಾಙ್‌ಮನಸೀ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ತದ್ಯಚ್ಛೇಜ್ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಿ ।। ೩೮೨.

ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರು, ಸೂಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವವರು ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಜ್ಞಾನಿಯು ಮಾತನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಿ ಮಹತಿ ನಿಯಚ್ಛೇಚ್ಛಾನ್ತ ಆತ್ಮನಿ । ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನೋರ್ಯೋಗಂ ಯಮಾದ್ಯೈರ್ಬ್ರಹ್ಮ ಸದ್ಭವೇತ್ ।। ೩೮೨.

ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮವನ್ನು ಶಾಂತ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಯಮಾದಿ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ಏಕ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ.