ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ । ಅಧಿಭೂತಂ ಕ್ಷರೋ ಭಾವಃ ಪುರುಷಶ್ಚಾಧಿದೈವತಂ ।। ೩೮೧.

ಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಕರ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಶವಾಗುವ ಭಾವವೇ ಅಧಿಭೂತ, ಪುರುಷನೇ ಅಧಿದೈವ.

ಅಧಿಯಜ್ಞೋಹಮೇವಾತ್ರ ದೇಹೇ ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ । ಅನ್ತಕಾಲೇ ಸ್ಮರನ್ಮಾಞ್ಚ ಮದ್ಭಾವಂ ಯಾತ್ಯಸಂಶಯಃ ।। ೩೮೧.

ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನೇ, ನಾನು ಈ ದೇಹದಲ್ಲೇ ಯಜ್ಞದ ಅಧಿಪತಿ. ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವನು, ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಯಂ ಯಂ ಭಾವಂ ಸ್ಮಾರನ್ನನ್ತೇ ತ್ಯಜೇದ್ದೇಹನ್ತಮಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಪ್ರಾಣಂ ನ್ಯಸ್ಯ ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಅನ್ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮತ್ಪರಮ್ ।। ೩೮೧.

ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಆ ಭಾವವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟವನು ನನ್ನ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವದನ್ ದೇಹಂ ತ್ಯಜನ್ತಥಾ । ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ತಮ್ಭಪರ್ಯನ್ತಾಃ ಸರ್ವೇ ಮಮ ವಿಭೂತಯಃ ।। ೩೮೧.

'ಓಂ' ಎಂಬ ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಚಿಟ್ಟೆಗಿಡದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವಗಳೇ.

ಶ್ರೀಮನ್ತಶ್ಚೋರ್ಜಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಮಮಾಂಶಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಅಹಮೇಕೋ ವಿಶ್ವರುಪ ಇತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ಶ್ರೀಮಂತರು ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವವಂತರು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ನನ್ನ ಭಾಗಗಳೆಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತಾರೆ; ನಾನು ಮಾತ್ರ ಈ ವಿಶ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿದವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಶರೀರಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿಃ । ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷಏತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ಜ್ಞಾನಂ ಯತ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಮತಂ ಮಮ ।। ೩೮೧.

ಯಾರು ದೇಹವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅರಿವೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಸಙ್ಘಾತಶ್ಚೇತನಾ ಧೃತಿಃ । ಏತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸಮಾಸೇನ ಸವಿಕಾರಮುದಾಹೃತಮ್ ।। ೩೮೧.

ಬಯಕೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ದೇಹದ ಸಮೂಹ, ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ರೂಪಾಂತರಗಳಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಮಾನಿತ್ವಮದಮ್ಭಿತ್ವಮಹಿಸಾ ಕ್ಷಾನ್ತಿರಾರ್ಜವಂ । ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಂ ಶೌಚಂ ಸ್ಥೌರ್ಯ್ಯಮಾತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ ।। ೩೮೧.

ಹೆಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ದಂಭವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸಹನೆ, ಸರಳತೆ, ಗುರುಭಕ್ತಿಯು, ಶುದ್ಧತೆ, ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವೈರಾಗ್ಯಮನಹಙ್ಕಾರ ಏವ ಚ । ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಂ ।। ೩೮೧.

ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಹುಟ್ಟು, ಸಾವು, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ರೋಗ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವುದು.

ಆಸಕ್ತಿರನಭಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು । ನಿತ್ಯಞ್ಚ ಸಮಚಿತ್ತತ್ತ್ವಮಿಷ್ಟಾನಿಷ್ಟೋಪಪತ್ತಿಷು ।। ೩೮೧.

ಮಕ್ಕಳು, ಪತ್ನಿ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು; ಇಷ್ಟವೋ ಅನಿಷ್ಟವೋ ಬಂದರೂ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಸಮವಾಗಿರುವುದು.

ಮಯಿ ಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ ಭಕ್ತಿರವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ । ವಿವಿಕ್ತದೇಶಸೇವಿತ್ವಮರತಿರ್ಜನಸಂಸದಿ ।। ೩೮೧.

ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯು, ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದು, ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ಪಡುವುದು ಮತ್ತು ಜನಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು.

ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠತ್ವನ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾನುದರ್ಶನಂ । ಓತಜ್ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಮಜ್ಞಾನಂ ಯದತೋಽನ್ಯಥಾ ।। ೩೮೧.

ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆ, ತತ್ತ್ವದ ಚಿಂತನ—ಇವುಗಳೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದೆಲ್ಲ ಅಜ್ಞಾನ.

ಜ್ಞೇಯಂ ಯತ್ತತ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾಽಮೃತಮಶ್ನುತೇ । ಅನಾದಿ ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸತ್ತ್ವಂ ನಾಮ ತದುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ: ಅದು ಆದಿಯಿಲ್ಲದ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದನ್ನು ಸತ್ತ್ವವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ವತಃ ಪಾಣಿಪಾದಾನ್ತಂ ಸರ್ವತೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಮುಖಮ್ । ಸರ್ವತಃ ಶ್ರುತಿಮಲ್ಲೋಕೇ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ ।। ೩೮೧.

ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಕೈಕಾಲುಗಳಿರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಕಣ್ಣು, ತಲೆ, ಮುಖಗಳಿರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಕಿವಿಗಳು ಇರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ಅದು ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ.

ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಗುಣಾಭಾಸಂ ಸರ್ವೇನ್ದಿಯವಿವರ್ಜಿತಮ್ । ಅಸಕ್ತಂ ಸರ್ವಭೃಚ್ಚೈವ ನಿರ್ಗುಣಂ ಗುಣಭೋಕ್ತೃ ಚ ।। ೩೮೧.

ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗುಣಗಳಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಯಾವತ್ತೂ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸುತ್ತದೆ, ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವಿಭಕ್ತಞ್ಚ ಭೂತೇಷು ವಿಭಕ್ತಮಿವ ಚ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಭೂತಭರ್ತೃ ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಗ್ರಸಿಷ್ಣು ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು ಚ ।। ೩೮೧.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವಿಭಜಿತವಾಗಿ ಇದ್ದರೂ ವಿಭಜಿತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಪೋಷಕ, ಗ್ರಸಿಸುವವನು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಪಿ ತಜ್ಜಯೋತಿಸ್ತಮಸಃ ಪರಮುಚ್ಯತೇ । ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಂ ಹೃದಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ಘಿಷ್ಠಿತಂ ।। ೩೮೧.

ಅದು ಬೆಳಕುಗಳ ಬೆಳಕು, ಅಂಧಕಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವುದು; ಅದು ಜ್ಞಾನ, ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಪಡೆಯಬಹುದಾದದು, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ನೆಲೆಸಿದೆ.

ಧ್ಯಾನೇನಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಕೇಚಿದಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ । ಅನ್ಯೇ ಸಾಙ್‌ಖ್ಯೇನ ಯೋಗೇನ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಚಾಪರೇ ।। ೩೮೧.

ಕೆಲವರು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಾಂಖ್ಯದಿಂದ, ಕೆಲವರು ಯೋಗದಿಂದ, ಮತ್ತಿಬ್ಬರು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಮಜಾನನ್ತೋ ಶ್ರುತ್ವಾನ್ಯೇಭ್ಯ ಉಪಾಸತೇ । ತೇಪಿ ಚಾಶು ತರನ್ತ್ಯೇವ ಮೃತ್ಯುಂ ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣಾಃ ।। ೩೮೧.

ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹೀಗೇ ತಿಳಿಯದೆ, ಇತರರಿಂದ ಕೇಳಿ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಕೂಡ ಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವರಾಗಿ ಶೀಘ್ರವೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾರೆ.

ಸತ್ತ್ವಾತ್ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಜ್ಞಾನಂ ರಜಸೋ ಲೋಭ ಏವ ಚ । ಪ್ರಮಾದಮೋಹೌ ತಮಸೋ ಭವತೋ ಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ ।। ೩೮೧.

ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ರಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಭ; ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ, ತಪ್ಪು ಮತ್ತು ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಗುಣಾ ವರ್ತನ್ತ ಇತ್ಯೇವ ಯೋಽವತಿಷ್ಠತಿ ನೇಙ್ಗತೇ । ಮಾನಾವಮಾನಮಿತ್ರಾರಿತುಲ್ಯಸ್ತ್ಯಾಗೀ ಸ ನಿರ್ಗುಣಃ ।। ೩೮೧.

ಯಾರು ಗುಣಗಳು ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ನೋಡಿ, ತಾನೇ ಚಲಿಸದೆ ಇರುತ್ತಾರೋ, ಗೌರವ-ಅಪಮಾನ, ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮನಾಗಿರುವವರು, ತ್ಯಾಗಿಗಳಾದವರು, ಅವರು ಗುಣಾತೀತರು.

ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮಧಃ ಶಾಖಮಶ್ಚತ್ಥಂ ಪ್ರಾಹುರವ್ಯಯಂ । ಛನ್ದಾಂಸಿ ಯಸ್ಯ ಪರ್ಣಾನಿ ಯಸ್ತಂ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್ ।। ೩೮೧.

ಮೂಲವು ಮೇಲಿರುವುದು, ಶಾಖೆಗಳು ಕೆಳಗಿರುವುದು ಎಂಬ ಅವಿನಾಶವಾದ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಮಹಾನುಭಾವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಎಲೆಗಳು ವೇದಗಳು. ಇದನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿದಾರೋ, ಅವರು ವೇದವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿದವರು.

ದ್ವೌ ಭೂತಸರ್ಗೌ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ದೈವ ಆಸುರ ಏವ ಚ । ಅಹಿಂಸಾದಿಃ ಕ್ಷಮಾ ಚೈವ ದೈವೀಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ನೃಣಾಂ ।। ೩೮೧.

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧದ ಜೀವಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ—ದೈವಿಕರು ಮತ್ತು ಆಸುರಿಕರು. ಅಹಿಂಸೆ, ಕ್ಷಮೆ ಇವು ದೈವಿಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ನ ಶೌಚಂ ನಾಪಿ ವಾಚಾರೋ ಹ್ಯಾಸುರೀಸಮ್ಪದೋದ್ಭವಃ । ನರಕತ್ವಾತ್ ಕ್ರೋಧಕೋಭಕಾಮಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಯಂ ತ್ಯಜೇತ್ ।। ೩೮೧.

ಆಸುರಿಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧತೆ ಅಥವಾ ಸರಿಯಾದ ನಡೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನರಕದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ, ಕೋಪ, ಲೋಭ, ಕಾಮ ಇವುಗಳಿಂದ ದೂರವಿರಬೇಕು.

ದುಃಖಶೋಕಾಮಯಾಯಾನ್ನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷನ್ತು ರಾಜಸಂ । ಅಮೇಧ್ಯೋಚ್ಛಿಷ್ಟಪೂತ್ಯನ್ನಂ ತಾಮಸಂ ನೀರಸಾದಿಕಂ ।। ೩೮೧.

ದುಃಖ, ಶೋಕ, ರೋಗ ಉಂಟುಮಾಡುವ, ತುಂಬಾ ಕಹಿ ಅಥವಾ ಕಠಿಣವಾದ ಆಹಾರ ರಾಜಸಿಕವಾಗಿದೆ. ಅಶುದ್ಧ, ಉಳಿದ, ದುರ್ಗಂಧದ, ರುಚಿಯಿಲ್ಲದ ಆಹಾರ ತಾಮಸಿಕವಾಗಿದೆ.

ಯಷ್ಟವ್ಯೋ ವಿಧಿನಾ ಯಜ್ಞೋ ನಿಷ್ಕಾಮಾಯ ಸ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ । ಯಜ್ಞಃ ಫಲಾಯ ದಮ್ಭಾತ್ಮೀ ರಾಜಸಸ್ತಾಮಸಃ ಕ್ರತುಃ ।। ೩೮೧.

ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಿಯಮಾನುಸಾರ, ಫಲದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಸಾತ್ವಿಕ. ಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಪಿತೂರಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ರಾಜಸಿಕ ಅಥವಾ ತಾಮಸಿಕ.

ಶ್ರದ್ಧಾಮನ್ತ್ರಾದಿವಿಧ್ಯುಕ್ತಂ ತಪಃ ಶಾರೀರಮುಚ್ಯತೇ । ದೇವಾದಿಪೂಜಾಽಹಿಂಸಾದಿ ವಾಙ್‌ಮಯಂ ತಪ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು ದೇಹದ ತಪಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ, ಅಹಿಂಸೆ ಮುಂತಾದವು ಮಾತಿನ ತಪಸ್ಸು.

ಅನುದ್ಧೇಗಕರಂ ವಾಕ್ಯಂ ಸತ್ಯಂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಸಜ್ಜಪಃ । ಮಾನಸಂ ಚಿತ್ತಸಂಶುದ್ಧೇರ್ಮೌನಮಾತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ ।। ೩೮೧.

ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದ, ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತು, ಪಠಣ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ—ಇವು ಮನಸ್ಸಿನ ತಪಸ್ಸು. ಮನಃಶಾಂತಿ, ಮೌನ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹವೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕ.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕಞ್ಚ ತಪೋಽಕಾಮಂ ಫ್ಲಾದ್ಯರ್ಥನ್ತು ರಾಜಸಂ । ತಾಮಸಂ ಪರಪೀಡ಼ಾಯೈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ದಾನಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ಯಾವ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಆಸೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅದು ಸಾತ್ವಿಕ. ಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ರಾಜಸಿಕ. ಇತರರಿಗೆ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡಲು ಮಾಡಿದರೆ ತಾಮಸಿಕ. ಸಾತ್ವಿಕ ದಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ.