ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಂಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ । ದುಃಸಙ್ಗಹಾನಿಃ ಸತ್ಸಙ್ಗಾನ್ಮೋಕ್ಷಕಾಮೀ ಚ ಕಾಮನುತ್ ।। ೩೮೧.

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಹೋದರೆ ಬುದ್ಧಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿ ಹೋದವನ ಜೀವನವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಟ್ಟವರ ಸಂಗದಿಂದ ಹಾನಿ, ಒಳ್ಳೆಯವರ ಸಂಗದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಕಾಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮತ್ಯಾಗಾದಾತ್ಮನಿಷ್ಠಃ ಸ್ಥಿರಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ । ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ ।। ೩೮೧.

ಕಾಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅದು ರಾತ್ರಿ ಇದ್ದಾಗ, ನಿಯಮಿತನಾದವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೇಃ । ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಚ ಸನ್ತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಜಾಗೃತರಾಗಿರುತ್ತವೆಯೋ, ಅದು ಜ್ಞಾನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ರಾತ್ರಿ. ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತನಾದವನಿಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಏನು ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ.

ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇ ನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇ ನೇಹ ಕಶ್ಚನ । ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾವಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಯೋಃ ।। ೩೮೧.

ಅವನಿಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸದಿಂದಲೂ, ಮಾಡದ ಕೆಲಸದಿಂದಲೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಅರಿತಿರುತ್ತಾನೆ.

ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ । ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾನಪ್ಲವೇನೈವ ವೃಜಿನಂ ಸನ್ತರಿಷ್ಯತಿ ।। ೩೮೧.

ಗುಣಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದವನು ಯಾವುದೇ ಸಂಗವನ್ನೂ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನವೆಂಬ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಏರಿ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳನ್ನು ದಾಟಬಹುದು.

ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ ಕುರುತೇಽರ್ಜುನ । ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಙ್ಗನ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರೋತಿ ಯಃ ।। ೩೮೧.

ಅರ್ಜುನ, ಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಅಗ್ನಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಬಂಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ಬಂಧನವಿಲ್ಲ.

ಲಿಪ್ಯತೇ ನ ಸ ಪಾಪೇನ ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವಾಮ್ಭಸಾ । ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಚಾತ್ಮಾನಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚಾತ್ಮನಿ ।। ೩೮೧.

ಅವನಿಗೆ ಪಾಪವು ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ, ಹೇಗೆಂದರೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ತಾವರೆ ಎಲೆಗೆ ನೀರು ತಗಲದಂತೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮನನ್ನು, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ನ ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಕೃತಂ ಕಶ್ಚಿದ್‌ದುರ್ಗತಿಂ ತಾತ ಗಚ್ಛತಿ । ದೇವೀ ಹ್ಯೇಷಾ ಗುಣಮಯೀ ಮಮ ಮಾಯಾ ದುರತ್ಯಯಾ ।। ೩೮೧.

ಯಾರು ಸದಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಕೆಟ್ಟ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಿಯನೇ. ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ದೈವಶಕ್ತಿ ದಾಟಲು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟ.

ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯನ್ತೇ ಮಾಯಾಮೇತಾನ್ತರನ್ತಿ ತೇ । ಆರ್ತ್ತೋ ಜಿಜ್ಞಾಸುರರ್ಥಾರ್ಥೀ ಜ್ಞಾನೀ ಚ ಭರತರ್ಷಭ ।। ೩೮೧.

ಆದರೆ, ಯಾರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾರೆ. ಭರತರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದುಃಖಿತನು, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ಧನವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಚತುರ್ವಿಧಾ ಭಜನ್ತೇ ಮಾಂ ಜ್ಞಾನೀ ಚೈಕತ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ । ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಸ್ವಭಾವೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ನಾನಾ ವಿಧದ ನಾಲ್ಕು ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ: ಜ್ಞಾನಿಯು ಏಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಾಶವಾಗದ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಪರಮ, ಅದರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ । ಅಧಿಭೂತಂ ಕ್ಷರೋ ಭಾವಃ ಪುರುಷಶ್ಚಾಧಿದೈವತಂ ।। ೩೮೧.

ಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಕರ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಶವಾಗುವ ಭಾವವೇ ಅಧಿಭೂತ, ಪುರುಷನೇ ಅಧಿದೈವ.

ಅಧಿಯಜ್ಞೋಹಮೇವಾತ್ರ ದೇಹೇ ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ । ಅನ್ತಕಾಲೇ ಸ್ಮರನ್ಮಾಞ್ಚ ಮದ್ಭಾವಂ ಯಾತ್ಯಸಂಶಯಃ ।। ೩೮೧.

ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನೇ, ನಾನು ಈ ದೇಹದಲ್ಲೇ ಯಜ್ಞದ ಅಧಿಪತಿ. ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವನು, ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಯಂ ಯಂ ಭಾವಂ ಸ್ಮಾರನ್ನನ್ತೇ ತ್ಯಜೇದ್ದೇಹನ್ತಮಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಪ್ರಾಣಂ ನ್ಯಸ್ಯ ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಅನ್ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮತ್ಪರಮ್ ।। ೩೮೧.

ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಆ ಭಾವವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟವನು ನನ್ನ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವದನ್ ದೇಹಂ ತ್ಯಜನ್ತಥಾ । ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ತಮ್ಭಪರ್ಯನ್ತಾಃ ಸರ್ವೇ ಮಮ ವಿಭೂತಯಃ ।। ೩೮೧.

'ಓಂ' ಎಂಬ ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಚಿಟ್ಟೆಗಿಡದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವಗಳೇ.

ಶ್ರೀಮನ್ತಶ್ಚೋರ್ಜಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಮಮಾಂಶಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಅಹಮೇಕೋ ವಿಶ್ವರುಪ ಇತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ಶ್ರೀಮಂತರು ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವವಂತರು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ನನ್ನ ಭಾಗಗಳೆಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತಾರೆ; ನಾನು ಮಾತ್ರ ಈ ವಿಶ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿದವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಶರೀರಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿಃ । ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷಏತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ಜ್ಞಾನಂ ಯತ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಮತಂ ಮಮ ।। ೩೮೧.

ಯಾರು ದೇಹವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅರಿವೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಸಙ್ಘಾತಶ್ಚೇತನಾ ಧೃತಿಃ । ಏತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸಮಾಸೇನ ಸವಿಕಾರಮುದಾಹೃತಮ್ ।। ೩೮೧.

ಬಯಕೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ದೇಹದ ಸಮೂಹ, ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ರೂಪಾಂತರಗಳಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಮಾನಿತ್ವಮದಮ್ಭಿತ್ವಮಹಿಸಾ ಕ್ಷಾನ್ತಿರಾರ್ಜವಂ । ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಂ ಶೌಚಂ ಸ್ಥೌರ್ಯ್ಯಮಾತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ ।। ೩೮೧.

ಹೆಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ದಂಭವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸಹನೆ, ಸರಳತೆ, ಗುರುಭಕ್ತಿಯು, ಶುದ್ಧತೆ, ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವೈರಾಗ್ಯಮನಹಙ್ಕಾರ ಏವ ಚ । ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಂ ।। ೩೮೧.

ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಹುಟ್ಟು, ಸಾವು, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ರೋಗ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವುದು.

ಆಸಕ್ತಿರನಭಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು । ನಿತ್ಯಞ್ಚ ಸಮಚಿತ್ತತ್ತ್ವಮಿಷ್ಟಾನಿಷ್ಟೋಪಪತ್ತಿಷು ।। ೩೮೧.

ಮಕ್ಕಳು, ಪತ್ನಿ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು; ಇಷ್ಟವೋ ಅನಿಷ್ಟವೋ ಬಂದರೂ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಸಮವಾಗಿರುವುದು.

ಮಯಿ ಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ ಭಕ್ತಿರವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ । ವಿವಿಕ್ತದೇಶಸೇವಿತ್ವಮರತಿರ್ಜನಸಂಸದಿ ।। ೩೮೧.

ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯು, ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದು, ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ಪಡುವುದು ಮತ್ತು ಜನಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು.

ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠತ್ವನ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾನುದರ್ಶನಂ । ಓತಜ್ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಮಜ್ಞಾನಂ ಯದತೋಽನ್ಯಥಾ ।। ೩೮೧.

ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆ, ತತ್ತ್ವದ ಚಿಂತನ—ಇವುಗಳೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದೆಲ್ಲ ಅಜ್ಞಾನ.

ಜ್ಞೇಯಂ ಯತ್ತತ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾಽಮೃತಮಶ್ನುತೇ । ಅನಾದಿ ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸತ್ತ್ವಂ ನಾಮ ತದುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ: ಅದು ಆದಿಯಿಲ್ಲದ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದನ್ನು ಸತ್ತ್ವವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ವತಃ ಪಾಣಿಪಾದಾನ್ತಂ ಸರ್ವತೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಮುಖಮ್ । ಸರ್ವತಃ ಶ್ರುತಿಮಲ್ಲೋಕೇ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ ।। ೩೮೧.

ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಕೈಕಾಲುಗಳಿರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಕಣ್ಣು, ತಲೆ, ಮುಖಗಳಿರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಕಿವಿಗಳು ಇರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ಅದು ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ.

ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಗುಣಾಭಾಸಂ ಸರ್ವೇನ್ದಿಯವಿವರ್ಜಿತಮ್ । ಅಸಕ್ತಂ ಸರ್ವಭೃಚ್ಚೈವ ನಿರ್ಗುಣಂ ಗುಣಭೋಕ್ತೃ ಚ ।। ೩೮೧.

ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗುಣಗಳಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಯಾವತ್ತೂ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸುತ್ತದೆ, ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವಿಭಕ್ತಞ್ಚ ಭೂತೇಷು ವಿಭಕ್ತಮಿವ ಚ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಭೂತಭರ್ತೃ ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಗ್ರಸಿಷ್ಣು ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು ಚ ।। ೩೮೧.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವಿಭಜಿತವಾಗಿ ಇದ್ದರೂ ವಿಭಜಿತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಪೋಷಕ, ಗ್ರಸಿಸುವವನು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಪಿ ತಜ್ಜಯೋತಿಸ್ತಮಸಃ ಪರಮುಚ್ಯತೇ । ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಂ ಹೃದಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ಘಿಷ್ಠಿತಂ ।। ೩೮೧.

ಅದು ಬೆಳಕುಗಳ ಬೆಳಕು, ಅಂಧಕಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವುದು; ಅದು ಜ್ಞಾನ, ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಪಡೆಯಬಹುದಾದದು, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ನೆಲೆಸಿದೆ.

ಧ್ಯಾನೇನಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಕೇಚಿದಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ । ಅನ್ಯೇ ಸಾಙ್‌ಖ್ಯೇನ ಯೋಗೇನ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಚಾಪರೇ ।। ೩೮೧.

ಕೆಲವರು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಾಂಖ್ಯದಿಂದ, ಕೆಲವರು ಯೋಗದಿಂದ, ಮತ್ತಿಬ್ಬರು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಮಜಾನನ್ತೋ ಶ್ರುತ್ವಾನ್ಯೇಭ್ಯ ಉಪಾಸತೇ । ತೇಪಿ ಚಾಶು ತರನ್ತ್ಯೇವ ಮೃತ್ಯುಂ ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣಾಃ ।। ೩೮೧.

ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹೀಗೇ ತಿಳಿಯದೆ, ಇತರರಿಂದ ಕೇಳಿ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಕೂಡ ಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವರಾಗಿ ಶೀಘ್ರವೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾರೆ.