ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಋತುರ್ನಿದಾಘ ಆರುಢ಼ೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಪಶ್ಯ ವಾಹನಂ । ಉಪರ್ಯ್ಯಹಂ ಯಥಾ ರಾಜ ತ್ವಮಧಃ ಕುಞ್ಜರೋ ಯಥಾ ।। ೩೮೦.

ಋತು ಮತ್ತು ನಿದಾಘನು ಏರುವಂತೆ: 'ಈ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೋಡು; ನಾನು ಮೇಲಿರುವಂತೆ ರಾಜನು ಮೇಲಿರುವನು, ನೀನು ಕೆಳಗಿರುವಂತೆ ಗಜನು ಕೆಳಗಿರುವನು.'

ಋತುಃ೭ ಪ್ರಾಹ ನಿದಾಘನ್ತಂ ಕತಮಸ್ತ್ವಾಮಹಂ ವದೇ । ಉಕ್ತೋ ನಿದಾಘಸ್ತನ್ನತ್ವಾ ಪ್ರಾಹ ಮೇ ತ್ವಂ ಗುರುರ್ಘ್ರುವಮ್ ।। ೩೮೦.

ಋತು ನಿದಾಘನನ್ನು ಕೇಳಿದನು: 'ನಾನು ಯಾರು, ನೀನು ಯಾರು?' ನಿದಾಘನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ನೀನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಗುರು.'

ನಾತ್ಯಸ್ಮಾದ್‌ದ್ವೈತಸಂಸ್ಕಾರಸಂಸ್ಕೃತಂ ಮಾನಸಂ ತಥಾ । ಋತುಃ ಪ್ರಾಹ ನಿದಾಘನ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಾಯ ಚಾಗತಃ । ಪರಮಾರ್ಥಂ ಸಾರಭೂತಮದ್ವೈತಂ ದರ್ಶಿತಂ ಮಯಾ ।। ೩೮೦.

ಈ ಮನಸ್ಸು ದ್ವೈತದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಋತು ನಿದಾಘನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: 'ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಪರಮಾರ್ಥವಾದ ಅದ್ವೈತವನ್ನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದೇನೆ.'

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉವಾಚ ನಿದಾಘೋಽಪ್ಯುಪದೇಶೇನ ತೇನಾದ್ವೈತಪರೋಽಭವತ್ । ಸರ್ವಭೂತಾನ್ಯಭೇದೇನ ದದೃಶೇ ಸ ತದಾತ್ಮನಿ ।। ೩೮೦.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು: 'ಆ ಉಪದೇಶದಿಂದ ನಿದಾಘನು ಕೂಡ ಅದ್ವೈತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದನು; ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಕಂಡನು.'

ಅವಾಪ ಮುಕ್ತಿ ಜ್ಞಾನಾತ್ಸ ತಥಾ ತ್ವಂ ಮುಕ್ತಿಮಾಪ್ಸ್ಯಸಿ । ಏಕಃ ಸಮಸ್ತಂ ತ್ವಞ್ಚಾಹಂ ವಿಷ್ಣುಃ ಸರ್ವಗತೋ ಯತಃ ।। ೩೮೦.

ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವನು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು; ಹೀಗೆಯೇ ನೀನು ಕೂಡ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ವಿಷ್ಣು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಮತ್ತು ನೀನು ಒಂದೇ.

ಪೀತನೀಲಾದಿಭೇದೇನ ಯಥೈಕಂ ದೃಶ್ಯತೇ ತಮಃ । ಭ್ರಾನ್ತಿದೃಷ್ಟಿಭಿರಾತ್ಮಾಪಿ ತಥೈಕಃ ಸ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ।। ೩೮೦.

ಹಳದಿ, ನೀಲಿ ಮತ್ತಿತರ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ತಮಸ್ಸು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಆತ್ಮನು ಒಂದೇ ಆದರೂ, ಮೋಹದಿಂದ ನೋಡುವವರಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂಸಾರಾಜ್ಞಾನವೃಕ್ಷಾರಿಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಚಿನ್ತಯ ।। ೩೮೦.

ಈ ಸಂಸಾರದ ಅಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಮರವನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವ ಜ್ಞಾನವೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಗೀತಾಸಾರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸರ್ವಗೀತೋತ್ತಮೋತ್ತಮಂ । ಕೃಷ್ಣೋಽರ್ಜುನಾಯ ಯಮಾಹ ಪುರಾ ವೈ ಭುಕ್ತಿಮುಕ್ತಿದಂ ।। ೩೮೧.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಎಲ್ಲ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಗೀತೆಯ ಸಾರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಈ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದು ಭೋಗವನ್ನೂ, ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ ಗತಾಸುರಗತಾಸುರ್ವಾ ನ ಶೋಚ್ಯೋ ದೇಹವಾನಜಃ । ಆತ್ಮಾಽಜರೋಽಮರೋಽಭೇದ್ಯಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಛೋಕಾದಿಕಂ ತ್ಯಜೇತ್ ।। ೩೮೧.

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು: ಪ್ರಾಣ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಉಳಿದಿದ್ದರೂ, ದೇಹವಿರುವವನು ಶೋಕಪಡುವವನು ಅಲ್ಲ. ಆತ್ಮನು ಯಾವಾಗಲೂ ವಯಸ್ಸಾಗದ, ಅಮರ, ಭೇದವಾಗದವನು. ಆದ್ದರಿಂದ, ದುಃಖವನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ದುಷ್ಟ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು.

ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ ಪುಂಸಃ ಸಙ್ಗಸ್ತೇಷೂಪಜಾಯತೇ । ಸಙ್ಗಾತ್ ಕಾಮಸ್ತತಃ ಕ್ರೋಧಃ ಕ್ರೋಧಾತ್ಸಮ್ಮೋಹ ಏವ ಚ ।। ೩೮೧.

ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮವು ಬರುತ್ತದೆ, ಕಾಮದಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಂಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ । ದುಃಸಙ್ಗಹಾನಿಃ ಸತ್ಸಙ್ಗಾನ್ಮೋಕ್ಷಕಾಮೀ ಚ ಕಾಮನುತ್ ।। ೩೮೧.

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಹೋದರೆ ಬುದ್ಧಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿ ಹೋದವನ ಜೀವನವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಟ್ಟವರ ಸಂಗದಿಂದ ಹಾನಿ, ಒಳ್ಳೆಯವರ ಸಂಗದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಕಾಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮತ್ಯಾಗಾದಾತ್ಮನಿಷ್ಠಃ ಸ್ಥಿರಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ । ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ ।। ೩೮೧.

ಕಾಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅದು ರಾತ್ರಿ ಇದ್ದಾಗ, ನಿಯಮಿತನಾದವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೇಃ । ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಚ ಸನ್ತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಜಾಗೃತರಾಗಿರುತ್ತವೆಯೋ, ಅದು ಜ್ಞಾನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ರಾತ್ರಿ. ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತನಾದವನಿಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಏನು ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ.

ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇ ನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇ ನೇಹ ಕಶ್ಚನ । ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾವಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಯೋಃ ।। ೩೮೧.

ಅವನಿಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸದಿಂದಲೂ, ಮಾಡದ ಕೆಲಸದಿಂದಲೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಅರಿತಿರುತ್ತಾನೆ.

ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ । ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾನಪ್ಲವೇನೈವ ವೃಜಿನಂ ಸನ್ತರಿಷ್ಯತಿ ।। ೩೮೧.

ಗುಣಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದವನು ಯಾವುದೇ ಸಂಗವನ್ನೂ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನವೆಂಬ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಏರಿ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳನ್ನು ದಾಟಬಹುದು.

ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ ಕುರುತೇಽರ್ಜುನ । ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಙ್ಗನ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರೋತಿ ಯಃ ।। ೩೮೧.

ಅರ್ಜುನ, ಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಅಗ್ನಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಬಂಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ಬಂಧನವಿಲ್ಲ.

ಲಿಪ್ಯತೇ ನ ಸ ಪಾಪೇನ ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವಾಮ್ಭಸಾ । ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಚಾತ್ಮಾನಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚಾತ್ಮನಿ ।। ೩೮೧.

ಅವನಿಗೆ ಪಾಪವು ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ, ಹೇಗೆಂದರೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ತಾವರೆ ಎಲೆಗೆ ನೀರು ತಗಲದಂತೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮನನ್ನು, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ನ ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಕೃತಂ ಕಶ್ಚಿದ್‌ದುರ್ಗತಿಂ ತಾತ ಗಚ್ಛತಿ । ದೇವೀ ಹ್ಯೇಷಾ ಗುಣಮಯೀ ಮಮ ಮಾಯಾ ದುರತ್ಯಯಾ ।। ೩೮೧.

ಯಾರು ಸದಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಕೆಟ್ಟ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಿಯನೇ. ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ದೈವಶಕ್ತಿ ದಾಟಲು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟ.

ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯನ್ತೇ ಮಾಯಾಮೇತಾನ್ತರನ್ತಿ ತೇ । ಆರ್ತ್ತೋ ಜಿಜ್ಞಾಸುರರ್ಥಾರ್ಥೀ ಜ್ಞಾನೀ ಚ ಭರತರ್ಷಭ ।। ೩೮೧.

ಆದರೆ, ಯಾರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾರೆ. ಭರತರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದುಃಖಿತನು, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ಧನವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಚತುರ್ವಿಧಾ ಭಜನ್ತೇ ಮಾಂ ಜ್ಞಾನೀ ಚೈಕತ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ । ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಸ್ವಭಾವೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ನಾನಾ ವಿಧದ ನಾಲ್ಕು ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ: ಜ್ಞಾನಿಯು ಏಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಾಶವಾಗದ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಪರಮ, ಅದರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ । ಅಧಿಭೂತಂ ಕ್ಷರೋ ಭಾವಃ ಪುರುಷಶ್ಚಾಧಿದೈವತಂ ।। ೩೮೧.

ಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಕರ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಶವಾಗುವ ಭಾವವೇ ಅಧಿಭೂತ, ಪುರುಷನೇ ಅಧಿದೈವ.

ಅಧಿಯಜ್ಞೋಹಮೇವಾತ್ರ ದೇಹೇ ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ । ಅನ್ತಕಾಲೇ ಸ್ಮರನ್ಮಾಞ್ಚ ಮದ್ಭಾವಂ ಯಾತ್ಯಸಂಶಯಃ ।। ೩೮೧.

ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನೇ, ನಾನು ಈ ದೇಹದಲ್ಲೇ ಯಜ್ಞದ ಅಧಿಪತಿ. ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವನು, ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಯಂ ಯಂ ಭಾವಂ ಸ್ಮಾರನ್ನನ್ತೇ ತ್ಯಜೇದ್ದೇಹನ್ತಮಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಪ್ರಾಣಂ ನ್ಯಸ್ಯ ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಅನ್ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮತ್ಪರಮ್ ।। ೩೮೧.

ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಆ ಭಾವವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟವನು ನನ್ನ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವದನ್ ದೇಹಂ ತ್ಯಜನ್ತಥಾ । ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ತಮ್ಭಪರ್ಯನ್ತಾಃ ಸರ್ವೇ ಮಮ ವಿಭೂತಯಃ ।। ೩೮೧.

'ಓಂ' ಎಂಬ ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಚಿಟ್ಟೆಗಿಡದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವಗಳೇ.

ಶ್ರೀಮನ್ತಶ್ಚೋರ್ಜಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಮಮಾಂಶಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಅಹಮೇಕೋ ವಿಶ್ವರುಪ ಇತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮೧.

ಶ್ರೀಮಂತರು ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವವಂತರು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ನನ್ನ ಭಾಗಗಳೆಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತಾರೆ; ನಾನು ಮಾತ್ರ ಈ ವಿಶ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿದವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಶರೀರಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿಃ । ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷಏತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ಜ್ಞಾನಂ ಯತ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಮತಂ ಮಮ ।। ೩೮೧.

ಯಾರು ದೇಹವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅರಿವೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಸಙ್ಘಾತಶ್ಚೇತನಾ ಧೃತಿಃ । ಏತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸಮಾಸೇನ ಸವಿಕಾರಮುದಾಹೃತಮ್ ।। ೩೮೧.

ಬಯಕೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ದೇಹದ ಸಮೂಹ, ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ರೂಪಾಂತರಗಳಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಮಾನಿತ್ವಮದಮ್ಭಿತ್ವಮಹಿಸಾ ಕ್ಷಾನ್ತಿರಾರ್ಜವಂ । ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಂ ಶೌಚಂ ಸ್ಥೌರ್ಯ್ಯಮಾತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ ।। ೩೮೧.

ಹೆಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ದಂಭವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸಹನೆ, ಸರಳತೆ, ಗುರುಭಕ್ತಿಯು, ಶುದ್ಧತೆ, ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವೈರಾಗ್ಯಮನಹಙ್ಕಾರ ಏವ ಚ । ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಂ ।। ೩೮೧.

ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಹುಟ್ಟು, ಸಾವು, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ರೋಗ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವುದು.