ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಶಿವಿಕಾದಾರುಸಙ್ಘಾತೋ ರಚನಾಸ್ಥಿತಿಸಂಸ್ಥಿತಃ । ಅನ್ವಿಷ್ಯತಾಂ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಟ ತದ್ಭೇದೇ ಶಿವಿಕಾ ತ್ವಯಾ ।। ೩೮೦.

ಪಲಂಕಿ ಅನೇಕ ಮರದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಜೋಡಿಸಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜನೇ, ಇದನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ನೋಡು—ಒಂದು ಭಾಗ ಮುರಿದರೆ, ಅದು ನಿನ್ನ ಪಲಂಕಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪುಮಾನ್ ಸ್ತ್ರೀ ಗೌರಯಂ ವಾಜೀ ಕುಞ್ಜರೋ ವಿಹಗಸ್ತರುಃ । ದೇಹೇಷು ಲೋಕಸಂಜ್ಞೇಯಂ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಕರ್ಮಹೇತುಷು ।। ೩೮೦.

ಪುರುಷ, ಮಹಿಳೆ, ಹಸು, ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ಹಕ್ಕಿ, ಮರ—ಈ ದೇಹಗಳಿಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ; ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮದ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿ.

ಜಿಹ್ವಾ ವ್ರವೀತ್ಯಹಮಿತಿ ದನ್ತೌಷ್ಠೌ ತಾಲುಕಂ ನೃಪ । ಏತೇ ನಾಹಂ ಯತಃ ಸರ್ವ್ವೇವಾಙ್ನಿಪಾದನಹೇತವಃ ।। ೩೮೦.

ಜಿಹ್ವೆ 'ನಾನು ಮಾತನಾಡುತ್ತೇನೆ' ಎನ್ನುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಲ್ಲು, ತುಟಿ, ತಾಲು ಇವು ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಾತು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಾಧನಗಳು ಮಾತ್ರ.

ಕಿಂ ಹೇತುಭಿರ್ವದತ್ಯೇಷಾ ವಾಗೇವಾಹಮಿತಿ ಸ್ವಯಂ । ತಥಾಪಿ ವಾಙ್ನಾಹಮೇತದುಕ್ತಂ ಮಿಥ್ಯಾ ನ ಯುಜ್ಯತೇ ।। ೩೮೦.

ಈ ಮಾತು 'ನಾನು ಮಾತು' ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಆದರೂ, ಮಾತು ನಿಜವಾಗಿ 'ನಾನು' ಅಲ್ಲ; ಈ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲ.

ಪಿಣ್ಡಃ ಪೃಥಗ್‌ ಯತಃ ಪುಂಸಃ ಶಿರಃಪಾಯ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಃ । ತತೋಽಹಮಿತಿ ಕುತ್ರೈತಾಂ ಸಂಜ್ಞಾಂ ರಾಜನ್ ಕರೋಮ್ಯಹಂ ।। ೩೮೦.

ದೇಹವು ತಲೆ, ಕಾಲು ಮುಂತಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಜನೇ, ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ಹೇಗೆ 'ನಾನು' ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡುತ್ತೇನೆ?

ಯದನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಪರಃ ಕೋಪಿ ಮತ್ತಃ ಪಾರ್ಥಿವಸತ್ತಮ । ತದೇಷೋಹಮಯಂ ಚಾನ್ಯೋ ವಕ್ತುಮೇವಮಪೀಷ್ಯತೇ ।। ೩೮೦.

ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದರೆ, ರಾಜನೇ, ಆ 'ನಾನು' ಕೂಡ ಬೇರೆ, ಹಾಗೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾರ್ಥಭೇದೋ ನ ನಗೋ ನ ಪಶುರ್ನಚ ಪಾದಪಃ । ಶರೀರಾಶ್ಚ ವಿಭೇದಾಶ್ಚ ಯ ಏತೇ ಕರ್ಮಯೋನಯಃ ।। ೩೮೦.

ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆನೆ, ಪ್ರಾಣಿ, ಮರ ಎಂಬ ಬೇಧವೇ ಇಲ್ಲ; ದೇಹಗಳೂ ಅವುಗಳ ವಿಭೇದಗಳೂ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಗಳು ಮಾತ್ರ.

ಯಸ್ತು ರಾಜೇತ್ ಯಲ್ಲೋಕೇ ಯಚ್ಚ ರಾಜಭಟಾತ್ಮಕಮ್ । ತಚ್ಚಾನ್ಯಚ್ಚ ನೃಪೇತ್ಥನ್ತು ನ ಸತ್ ಸಮ್ಯಗನಾಮಯಂ ।। ೩೮೦.

ಯಾರು ಆಳುತ್ತಾರೆ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲವೂ, ರಾಜನೂ ಅವನ ಸೇವಕರೂ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬೇರೆ, ನಿಜವಾದ ಹೆಸರಲ್ಲ.

ತ್ವಂ ರಾಜಾ ಸರ್ವಲೋಕಸ್ಯ ಪಿತುಃ ಪುತ್ರೋ ರಿಪೋರಿಪುಃ । ಪತ್ನ್ಯಾಃ ಪತಿಃ ಪಿತಾ ಸೂನೋಃ ಕಸ್ತ್ವಾಂ ಭೂಪ ವದಾಮ್ಯಹಂ ।। ೩೮೦.

ನೀನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ರಾಜನು, ತಂದೆಯ ಮಗನು, ಶತ್ರುವಿನ ಶತ್ರು, ಹೆಂಡತಿಯ ಗಂಡ, ಮಗನ ತಂದೆ—ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಿ?

ತ್ವಂ ಕಿಮೇತಚ್ಛಿರಃ ಕಿನ್ನು ಶಿರಸ್ತವ ತಥೋದರಂ । ಕಿಮು ಪಾದಾದಿಕಂ ತ್ವಂ ವೈ ತವೈತತ್ ಕಿಂ ಮಹೀಪತೇ ।। ೩೮೦.

ನೀನು ಈ ತಲೆಯೇನಾ? ಈ ತಲೆ ನಿನ್ನದಾ? ಹಾಗೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ನಿನ್ನದಾ? ಕಾಲುಗಳು ನಿನ್ನದಾ? ನಿಜಕ್ಕೂ ಇವು ನಿನ್ನದಾಗಿವೆಯಾ, ರಾಜನೇ?

ಸಮಸ್ತಾವಯವೇಭ್ಯಸ್ತ್ವಂ ಪೃಥಗ್ಭೂತೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ಕೋಹಮಿತ್ಯತ್ರ ನಿಪುಣಂ ಭೂತ್ವಾ ಚಿನ್ತಯ ಪಾರ್ಥಿವ ೩೮೦.

ನೀನು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿ ಇರುವೆ; ರಾಜನೇ, 'ನಾನು ಯಾರು?' ಎಂದು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ಆಲೋಚಿಸು.

ಶ್ರೇಯೋಽರ್ಥಮುದ್ಯತಃ ಪ್ರಷ್ಟ್ರಂ ಕಪಿಲರ್ಷಿಮಹಂ ದ್ವಿಜ । ತಸ್ಯಾಶಃ ಕಪಿಲರ್ಷೇಸ್ತ್ವಂ ಮತ್ ಕೃತೇ ಜ್ಞಾನದೋ ಭುವಿ ೩೮೦.

ಉತ್ತಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಬಂದವನು ನಾನು ಕಪಿಲ ಋಷಿ; ನಿನ್ನ ಆಶಯವೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಪಿಲನು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಲಿ ಎಂಬುದು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉವಾಚ ಭೂಯಃ ಪೃಚ್ಛಸಿ ಕಿಂ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮಾರ್ಥನ್ನ ಪೃಚ್ಛಸಿ । ಶ್ರೇಯಾಂಸ್ಯಪರಮಾರ್ಥಾನಿ ಅಶೇಷಾಣ್ಯೇವ ಭೂಪತೇ ।। ೩೮೦.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು: ನೀನು ಮತ್ತೆ ಹಿತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೀಯೇ ಹೊರತು ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ; ರಾಜನೇ, ಹಿತವೆಂದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾರ್ಥವಲ್ಲ.

ದೇವತಾರಾಧನಂ ಕೃತ್ವಾ ಧನಸಮ್ಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛತಿ । ಪುತ್ರಾನಿಚ್ಛತಿ ರಾಜ್ಯಞ್ಚ ಶ್ರೇಯಸ್ತಸ್ಯೈವ ಕಿಂ ನೃಪಃ ।। ೩೮೦.

ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಹಣ-ಸಂಪತ್ತು, ಮಕ್ಕಳು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನೇ, ಇದು ಅವನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಹಿತವೇ?

ವಿವೇಕಿನಸ್ತು ಸಂಯೋಗಃ ಶ್ರೇಯೋ ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮನಃ । ಯಜ್ಞಾದಿಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ನ ಸ್ಯಾತ್ ನಾಸ್ತಿ ದ್ರವ್ಯೋಪಪತ್ತಿತಾ ।। ೩೮೦.

ವಿವೇಕಿಯವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿನ ಐಕ್ಯವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಿತ; ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ವಸ್ತುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಪರಮಾರ್ಥಾತ್ಮನೋರ್ಯೋಗಃ ಪರಮಾರ್ಥ ಇತೀಷ್ಯತೇ । ಏಕೋ ವ್ಯಾಪೀ ಸಮಃ ಶುದ್ಧೋ ನಿರ್ಗುಣಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪರಃ ।। ೩೮೦.

ಪರಮಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನೊಂದಿಗಿನ ಐಕ್ಯವೇ ಪರಮಾರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಒಂದೇ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವದು, ಸಮಾನ, ಶುದ್ಧ, ಗುಣರಹಿತ, ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಮೀರಿ ಇರುವದು.

ಜನ್ಮವೃದ್ಧ್ಯಾದಿರಹಿತ ಆತ್ಮಾ ಸರ್ವಗತೋಽವ್ಯಯಃ । ಪರಂ ಜ್ಞಾನಮಯೋಽಸಙ್ಗೀ ಗುಣಜಾತ್ಯಾದಿಭಿರ್ವಿಭುಃ ।। ೩೮೦.

ಆತ್ಮನು ಹುಟ್ಟು, ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನು, ಅವಿನಾಶಿ; ಪರಮ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಅಸಂಗಿ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲಿರುವವನು.

ಋತುರ್ಬ್ರಹ್ಮಸುತೋ ಜ್ಞಾನೀ ತಚ್ಛಿಷ್ಯೋಽಭೂತ್ ಪುಲತ್ಸ್ಯಜಃ ।। ೩೮೦.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದ ಋತು, ಸತ್ಯಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದವನು. ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ವಂಶಜನು ಅವನ ಶಿಷ್ಯನಾದನು.

ನಿದಾಘಃ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದ್ಯೋಽಸ್ಮಾನ್ನಗರೇ ವೈ ಪುರೇ ಸ್ಥಿತಃ । ದೇವಿಕಾಯಾಸ್ತಟೇ ತಞ್ಚ ತರ್ಕಯಾಮಾಸ ವೈ ಋತುಃ ।। ೩೮೦.

ನಿದಾಘನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದು, ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದನು. ದೇವಿಕಾನದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಋತು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

ದಿವ್ಯೇ ವರ್ಷಸಹಸ್ರೇಽಗಾನ್ನಿದಾಘಮವಲೋಕಿತುಂ । ನಿದಾಘೋ ವೈಶ್ವದೇವಾನ್ತೇ ಭುಕ್ತ್ವಾನ್ನಂ ಶಿಷ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ ೩೮೦.

ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ನಂತರ, ಋತು ನಿದಾಘನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದನು. ವೈಶ್ವದೇವ ಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಅನ್ನವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ, ನಿದಾಘನು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.

ಋತುರುವಾಚ । ಕ್ಷುದಸ್ತಿ ಯಸ್ಯ ಭುಕ್ತೇಽನ್ನೇ ತುಷ್ಟಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜಾಯತೇ । ನ ಮೇ ಕ್ಷುದಭವತ್ತೃಪ್ತಿಂ ಕಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಪರಿಪೃಚ್ಛಸಿ ।। ೩೮೦.

ಋತು ಹೇಳಿದನು: 'ಯಾರಿಗೆ ಹಸಿವಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅವನು ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದಾಗ ತೃಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನನಗೆ ಹಸಿವೂ ಇಲ್ಲ, ತೃಪ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ—ನೀನು ಇದನ್ನು ಯಾಕೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ?'

ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣೇ ದೇಹಧರ್ಮ್ಮಾಖ್ಯೇ ನ ಮಮೈತೇ ಯತೋ ದ್ವಿಜ । ಪೃಷ್ಟೋಹಂ ಯತ್ತ್ವಾಯಾ ಬ್ರೂಯಾಂ೩ ತೃಪ್ತಿರಸ್ತ್ಯೇವ ಮೇ ಸದಾ ।। ೩೮೦.

ಹಸಿವೂ ದಾಹವೂ ದೇಹದ ಗುಣಗಳು, ಅವು ನನಗೆ ಸೇರಿಲ್ಲ, ದ್ವಿಜ. ನೀನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ—ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಸೋಽಹಂ ಗಾನ್ತಾ೫ ನ ಚಾಗನ್ತಾ ನೈಕದೇಶನಿಕೇತನಃ । ತ್ವಂ ಚಾನ್ಯೋ ನ ಭವೇನ್ನಾಪಿ ನಾನ್ಯಸ್ತ್ವಕ್ತೋಽಸ್ಮಿ ವಾ ಪ್ಯಹಂ ।। ೩೮೦.

ನಾನು ಹೋಗುವವನೂ ಹೌದು, ಬರುವವನೂ ಅಲ್ಲ; ನಾನು ಯಾವ ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲೂ ನೆಲೆಸಿರುವವನಲ್ಲ. ನೀನು ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ, ನಾನೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ, ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.

ಮೃಣ್ಮಯಂ ಹಿ ಗೃಹಂ ಯದ್ವನ್ಮೃದಾಲಿಪ್ತಂ ಸ್ಥಿರೀಭಬೇತ್ । ಪಾರ್ಥಿವೋಽಯಂ ತಥಾ ದೇಹಃ ಪಾರ್ಥಿವೈಃ ಪರಮಾಣುಭಿಃ ।। ೩೮೦.

ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮನೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಮಣ್ಣು ಹಚ್ಚಿದರೆ ಅದು ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ದೇಹವೂ ಭೂಮಿಯ ಅಣುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ.

ಋತುರಸ್ಮಿ ತವಾಚಾರ್ಯ್ಯಃ ಪ್ರಜ್ಞಾದಾನಾಯ ತೇ ದ್ವಿಜ । ಇಹಾಗತೋಽಹಂ ಯಾಸ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾರ್ಥಸ್ತವೋದಿತಃ ।। ೩೮೦.

ನಾನು ನಿನ್ನ ಗುರು ಋತು, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಲು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ದ್ವಿಜ. ಈಗ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದೇನೆ.

ಏಕಮೇವಮಿದಂ ವಿದ್ಧಿ ನ ಭೇದಃ ಸಕಲಂ ಜಗತ್ । ವಾಸುದೇವಾಭಿಧೇಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ।। ೩೮೦.

ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿ; ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಭೇದವೇ ಇಲ್ಲ. ವಾಸುದೇವನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಇದು.

ಋತುರ್ವರ್ಷಸಹಸ್ರಾನ್ತೇ ಪುನಸ್ತನ್ನಗರಂ ಯಯೌ । ನಿದಾಘಂ ನಗರಪ್ರಾನ್ತೇ ಏಕಾನ್ತೇ ಸ್ಥಿತಮವ್ರವೀತ್ ೩೮೦.

ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಋತು ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಬಂದು, ನಗರದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ನಿದಾಘನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತಾಡಿದನು.

ನಿದಾಘ ಉವಾಚ ಭೋ ವಿಪ್ರ ಜನಸಂವಾದೋ ಮಹಾನೇಷ ನರೇಶ್ವರ । ಪ್ರವಿವೀಕ್ಷ್ಯ ಪುರಂ ರಮ್ಯಂ ತೇನಾತ್ರ ಸ್ಥೀಯತೇ ಮಯಾ ।। ೩೮೦.

ನಿದಾಘನು ಹೇಳಿದನು: 'ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಈ ಮಹಾ ಜನಸಮೂಹವನ್ನು ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ, ಈ ಸುಂದರ ನಗರವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದೇನೆ, ನರಾಧಿಪ.'

ಋತುರುವಾಚ ನರಾಧಿಪೋಽತ್ರ ಕತಮಃ ಕತಮಶ್ಚೇತರೋ ಜನಃ । ಕಥ್ಯತಾಂ ಮೇ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ತ್ವಮಭಿಜ್ಞೋ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ ।। ೩೮೦.

ಋತು ಕೇಳಿದನು: 'ಇಲ್ಲಿ ಯಾರು ರಾಜನು, ಯಾರು ಇತರರು? ಹೇಳು, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ, ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನು.'