ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ನಿತ್ಯಾಶುದ್ದಬುದ್ಧಮುಕ್ತಂ ಸತ್ಯಮಾನನ್ದಮದ್ವಯಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾಹಮಸ್ಮ್ಯಹಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಮುಕ್ತ ಓಂ ೩೭೮.

ಯುಗಾದಿಯೂ ಶುದ್ಧವೂ ಜ್ಞಾನವೂ ಮುಕ್ತವೂ ಸತ್ಯವೂ ಆನಂದವೂ ಏಕವೂ ಆಗಿರುವುದು ಬ್ರಹ್ಮ. ನಾನು ಆ ಬ್ರಹ್ಮ, ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮುಕ್ತನು. ಓಂ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಯಜ್ಞೈಶ್ಚ ದೇವಾನಾಪ್ನೋತಿ ವೈರಾಜಂ ತಪಸಾ ಪದಂ । ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಕರ್ಮಸನ್ನಯಾಸಾದ್ವೈರಾಗ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕೃತೌ ಲಯಂ ।। ೩೭೯.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವೈರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಜ್ಞಾನಾತ್ ಪ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕೈವಲ್ಯಂ ಪಞ್ಚೈತಾ ಗತಯಃ ಸ್ಮೃತಾ । ಪ್ರೀತಿತಾಪವಿಷಾದಾದೇರ್ವಿನಿವೃತ್ತಿರ್ವಿರಕ್ತತಾ ।। ೩೭೯.

ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ—ಈ ಐದು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರೀತಿ, ದುಃಖ, ವಿಷಾದ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗುವುದು ವೈರಾಗ್ಯ.

ಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಣಾನ್ತ್ಯಾಗಃ ಕೃತಾನಾಮಕೃತೈಃ ಸಹ । ಅವ್ಯಕ್ತಾದೌ ವಿಶೇಷಾನ್ತೇ ವಿಕಾರೋಽಸ್ಮಿನ್ನಿವಿರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೭೯.

ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಮಾಡಿದ ಮತ್ತು ಮಾಡದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದು. ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವಿಶೇಷದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ, ಪರಿವರ್ತನೆ ಇದರಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಚೇತನಾಚೇತನಾನ್ಯತ್ವಜ್ಞಾನೇನ ಜ್ಞಾನಮುಚ್ಯತೇ । ಪರಮಾತ್ಮಾ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಮಾಧಾರಃ ಪರಮೇಶ್ವರಃ ।। ೩೭೯.

ಚೇತನ ಮತ್ತು ಅಚೇತನದ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಜ್ಞಾನ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಧಾರ, ಪರಮೇಶ್ವರನು.

ವಿಷ್ಣುನಾಮ್ನಾ ಚ ದೇವೇಷು ವೇದಾನ್ತೇಷು ಚ ಗೀಯತೇ । ಯಜ್ಞೇಶ್ವರೋ ಯಜ್ಞಪುಮಾನ್ ಪ್ರವೃತ್ತೇರಿಜ್ಯತೇ ಹ್ಯಸೌ ।। ೩೭೯.

ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೇದಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞದ ಒಡೆಯನಾಗಿ, ಯಜ್ಞರೂಪನಾಗಿ, ಅವನು ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ನಿವೃತ್ತೈರ್ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಜ್ಞಾನಮೂರ್ತ್ತಿಃ ಸ ಚೇಕ್ಷ್ಯತೇ । ಹ್ರಸ್ವದೀರ್ಘಪ್ಲುತಾದ್ಯನ್ತು ವಚಸ್ತತ್ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ ।। ೩೭೯.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದವರು ಅವನನ್ನು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪರಮಪುರುಷನನ್ನು ಸಣ್ಣ, ದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚಾರಿತ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತತ್‌ಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುರ್ಜ್ಞಾನಞ್ಚ ಕರ್ಮ ಚೋಕ್ತಂ ಮಹಾಮುನೇ । ಆಗಮೋಕ್ತಂ ವಿವೇಕಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ ಜ್ಞಾನಂ ತಥೋಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೯.

ಆ ಗುರಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡೂ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಎರಡು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾಗಮಮಯಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸತ್ಪರಮ್ । ದ್ವೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೀ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದಪರಞ್ಚ ಯತ್ ।। ೩೭೯.

ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ ಸತ್ಯ, ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಆಗಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಎರಡು ಬ್ರಹ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಒಂದು 'ಬ್ರಹ್ಮ' ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಡುವುದು, ಇನ್ನೊಂದು ಶಬ್ದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೀರುವದು.

ವೇದಾದಿವಿದ್ಯಾ ಹ್ಯಪರಮಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸತ್ಪರಮ್ । ತದೇತದ್ಭಗವದ್ವಾಚ್ಯಮುಪಚಾರೇಽರ್ಚನೇಽನ್ಯತಃ ।। ೩೭೯.

ವೇದ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿದ್ಯೆಗಳು ಅಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಅದು ಪರಮ ಸತ್ಯ. ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನಂತೆ ರೂಪಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಮ್ಮರ್ತೇತಿ ತಥಾ ಭರ್ತ್ತಾ ಭ್ಕಾರೋಽರ್ಥದ್ವಯಾನ್ವಿತಃ । ನೇತಾ ಗಮಯಿತಾ ಸ್ರಷ್ಟಾ ಗಕಾರೋಽಯಂ ಮಹಾಮುನೇ ।। ೩೭೯.

'ಸಮ್ಮರ್ತ' ಮತ್ತು 'ಭರ್ತ' ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ 'ಭ' ಅಕ್ಷರಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. 'ನೇತಾ', 'ನಡೆಯುವವನು', 'ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ'—ಇವು 'ಗ' ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಮಹಾಮುನಿಯೇ.

ಐಶ್ವರ್ಯ್ಯಸ್ಯ ಸಮಗ್ರಸ್ಯ ವೀರ್ಯ್ಯಸ್ಯ ಯಶಸಃ ಶ್ರಇಯಃ । ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಯೋಶ್ಚೈವ ಷಣ್ಣಂ ಭಗ ಇತೀಙ್ಗನಾ ।। ೩೭೯.

ಪೂರ್ಣ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ, ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರೀ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ—ಈ ಆರು ಗುಣಗಳನ್ನು 'ಭಗ' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ದೇವಿಯೇ.

ವಸನ್ತಿ ವಿಷ್ಣೌ ಭೂತಾನಿ ಸ ಚ ಧಾತುಸ್ತ್ರಿಧಾತ್ಮಕಃ । ಏವಂ ಹರೌ ಹಿ ಭಗವಾನ್ ಶಬ್ದೋಽನ್ಯತ್ರೋಪಚಾರತಃ ।। ೩೭೯.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ; ಅವನು ಮೂರು ಸ್ವರೂಪಗಳ ಧಾತುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ 'ಭಗವಾನ್' ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹರಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೆಡೆ ಅದು ರೂಪಕ ಮಾತ್ರ.

ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರಲಯಞ್ಚೈವ ಭೂತಾನಾಮಗತಿಂ ಗತಿಂ । ವೇತ್ತಿ ವಿದ್ಯಾಮವಿದ್ಯಾಞ್ಚ ಸ ವಾಚ್ಯೋ ಭಗವಾನಿತಿ ।। ೩೭೯.

ಯಾರು ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಯವನ್ನು, ಜೀವಿಗಳ ಹೋದ ಬರುವಿಕೆಯನ್ನು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನನ್ನು 'ಭಗವಾನ್' ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಯೋಗ್ಯ.

ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಃ ಪರೈಶ್ವರ್ಯ್ಯಂ ವೀರ್ಯ್ಯಂ ತೇಜಾಂಸ್ಯಶೇಷತಃ । ಭಗವಚ್ಛಬ್ದವಾಚ್ಯಾನಿ ವಿನಾ ಹೇಯೈರ್ಗುಣಾದಿಭಿಃ ।। ೩೭೯.

ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿ, ಪರಮ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ತೇಜಸ್ಸುಗಳು 'ಭಗವತ್' ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಯಾವುದೇ ಹೀನ ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದೆ.

ಖಾಣ್ಡಿಕ್ಯಜನಕಾಯಾಹ ಯೋಗಂ ಕೇಶಿಧ್ವಜಃ ಪುರಾ । ಅನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮಬುದ್ಧಿರ್ಯಾ ಆತ್ಮಸ್ವಮಿತಿ ಯಾ ಮತಿಃ ।। ೩೭೯.

ಖಾಂಡಿಕ್ಯನ ಪುತ್ರಿಗೆ, ಕೇಶಿಧ್ವಜನು ಹಿಂದೆ ಯೋಗವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು—ಅದು ಅನಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ, 'ಇದು ನನ್ನದು' ಎಂಬ ಭಾವನೆ.

ಅವಿದ್ಯಾಭವಸಮ್ಭೂತಿರ್ವೀಜಮೇತದ್‌ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕೇ ದೇಹೇ ದೇಹೀ ಮೋಹತಮಾಶ್ರಿತಃ ।। ೩೭೯.

ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಾವದ ಉದಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಬೀಜಗಳು ಐದು ಭೂತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ದೇಹಿಯು ಮೋಹದಿಂದ ಆಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅಹಮೇತದಿತೀತ್ಯುಚ್ಚೈಃ ಕುರುತೇ ಕುಮತಿರ್ಮತಿಂ । ಇತ್ಥಞ್ಚ ಪುತ್ರಪೌತ್ರೇಷು ತದ್ದೇಹೋತ್ಪಾತಿತೇಷು ಚ ।। ೩೭೯.

ತಪ್ಪು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, 'ನಾನು ಇದುವೇ' ಎಂದು ಜೋರಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮಗ ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ, ಅವರ ದೇಹಗಳು ನಾಶವಾದರೂ ಕೂಡ.

ಕರೋತಿ ಪಣ್ಡಿತಃ ಸಾಮ್ಯಮನಾತ್ಮನಿ ಕಲೇವರೇ । ಸರ್ವದೇಹೋಪಕಾರಾಯ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ್ಮ ಮಾನವಃ ।। ೩೭೯.

ಪಂಡಿತನು ಆತ್ಮವಲ್ಲದ ದೇಹವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲಾ ದೇಹಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ದೇಹಶ್ಚಾನ್ಯೋ ಯದಾ ಪುಂಸಸ್ತದಾ ಬನ್ಧಾಯ ತತ್ಪರಂ । ನಿರ್ವಾಣಮಥ ಏವಾಯಮಾತ್ಮಾ ಜ್ಞಾನಮಯೋಽಮಲಃ ।। ೩೭೯.

ಯಾವಾಗ ದೇಹವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಅದು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಮಯ, ಶುಭ್ರವಾದ ಆತ್ಮವೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ದುಃಖಜ್ಞಾನಮಯೋಽಧರ್ಮಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಸ ತು ನಾತ್ಮನಃ । ಜಲಸ್ಯ ನಾಗ್ನಿನಾ ಸಙ್ಗಃ ಸ್ಥಾಲೀಸಙ್ಗತ್ತಥಾಪಿ ಹಿ ।। ೩೭೯.

ದುಃಖ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಧರ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ, ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ; ಹೇಗೆ ನೀರು ಬೆಂಕಿಗೆ ಬೆರೆವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪಾತ್ರೆಗೆ ಕೂಡ.

ಶಬ್ದಾಸ್ತೇ ಕಾದಿಕಾ ಧರ್ಮಾಸ್ತತ್ ಕೃತಾ ವೈ ಮಹಾಮುನೇ । ತಥಾತ್ಮಾ ಪ್ರಕೃತೌ ಸಙ್ಗಾದಹಂಮಾನಾದಿಭೂಷಿತಃ ।। ೩೭೯.

'ಕ' ಇತ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳು ಧರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ, ಅವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿವೆ ಮಹಾಮುನಿಯೇ; ಹೀಗೆಯೇ ಆತ್ಮನು ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಇತರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಭಜತೇ ಪ್ರಾಕೃತಾನ್ಧರ್ಮಾನ್ ಅನ್ಯಸ್ತೇಭ್ಯೋ ಹಿ ಸೋಽವ್ಯಯಃ । ಬನ್ಧಾಯ ವಿಷಯಾಸಙ್ಗಂ ಮನೋ ನಿರ್ವಿಷಯಂ ಧಿಯೇ ।। ೩೭೯.

ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಹೊರತಾಗಿ ಅವನು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ; ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಬಂಧನ, ವಿಷಯರಹಿತ ಮನಸ್ಸೇ ಜ್ಞಾನ.

ವಿಷಯಾತ್ತತ್ಸಮಾಕೃಷ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಂ ಹರಿಂ ಸ್ಮರೇತ್ । ಆತ್ಮಭಾವಂ ನಯತ್ಯೇನಂ ತದ್‌ಬ್ರಹ್ಮಧ್ಯಾಯಿನಂ ಮುನೇ ।। ೩೭೯.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು, ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪನಾದ ಹರಿಯನ್ನು ನೆನೆಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಆತ್ಮಭಾವಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿಯೇ.

ವಿಚಾರ್ಯ್ಯ ಸ್ವಾತ್ಮನಃ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಲೌಹಮಾಕರ್ಷಕೋ ಯಥಾ । ಆತ್ಭಪ್ರಯತ್ನಸಾಪೇಜ್ಞಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯಾ ಮನೋಗತಿಃ ।। ೩೭೯.

ಹೆಮ್ಮಗ್ನೆ ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ, ಆತ್ಮಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಾರ್ಗದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಲನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ತಸ್ಯಾ ಬ್ರಹ್‌ಮಣಿ ಸಂಯೋಗೋ ಯೋಗ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ । ವಿನಿಷ್ಪನ್ದಃ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಃ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ।। ೩೭೯.

ಆ ಮನಸ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಯೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಚಲನೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ, ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಯಮೈಃ ಸನ್ನಿಯಮೈಃ ಸ್ಥಿತ್ಯಾ ಪ್ರತ್ಯಾಹೃತ್ಯಾ ಮರುಜ್ಜಯೈಃ । ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೇನ ಪವನೈಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇಣ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೈಃ ।। ೩೭೯.

ಯಮ, ನಿಯಮ, ಸ್ಥಿರತೆ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ವಾಯುಗಳ ಜಯ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು.

ವಶೀಕೃತೈಸ್ತತಃ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್ ಸ್ಥಿತಂ ಚೇತಃ ಶುಭಾಶ್ರಯೇ । ಆಶ್ರಯಶ್ಚೇತಸೋ ಬ್ರಹ್ಮ ಮೂರ್ತ್ತಞ್ಚಾಮೂರ್ತಕಂ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೭೯.

ಇವುಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುಭವಾದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾದುದು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದು ರೂಪದೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ರೂಪವಿಲ್ಲದೂ ಆಗಿರಬಹುದು.

ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಿಷು ಚ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಾತ್ಮಿಕಾ ದ್ವಿಧಾ । ತ್ರಿವಿಧಾ ಭಾವನಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವಿಶ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಉಪಾಸ್ಯತೇ ।। ೩೭೯.

ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಮತ್ತು ಇತರರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿವೆ. ಭಾವನೆ ಮೂರು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.