ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಯತೋ ವೇದಾಃ ಪುರಾಣಾನಿ ವಿದ್ಯೋಪನಿಷದಸ್ತಥಾ । ಶ್ಲೋಕಾಃ ಸೂತ್ರಾಣಿ ಭಾಷ್ಯಾಣಿ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದ್ವಾಙ್‌ಮಯಂ ಭವೇತ್ ।। ೩೭೬.

ವೇದಗಳು, ಪುರಾಣಗಳು, ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಸೂತ್ರಗಳು, ಭಾಷ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ವಾಕ್ಯಗಳು ಅವನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಿತೃಯಾನೋಪವೀಥ್ಯಾಶ್ಚ ಯದಗಸ್ತ್ಯಸ್ಯ ಚಾನ್ತರಂ । ತೇನಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣೋ ಯಾನ್ತಿ ಪ್ರ್ಜಾಕಾಮಾ ದಿವಂ ಪ್ರತಿ ।। ೩೭೬.

ಪಿತೃಯಾನ, ಉಪವೀತಿ ಮತ್ತು ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗದಿಂದ, ಸಂತಾನಕಾಮರಾಗಿರುವ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯೇ ಚ ದಾನಪರಾಃ ಸಮ್ಯಗಷ್ಟಾಭಿಶ್ಚ ಗುಣೈರ್ಯುತಾಃ । ಅಷ್ಟಾಶೀತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಮುನಯೋ ಗೃಹಮೇಧಿನಃ ।। ೩೭೬.

ಯಾರು ದಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವರು, ಎಂಟು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವರು, ಅಷ್ಟ್ಯಾಷೀತಿ ಸಾವಿರ ಮುನಿಗಳು ಗೃಹಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪುನರಾವರ್ತ್ತನೇ ವೀಜಭೂತಾ ಧರ್ಮ್ಮಪ್ರವರ್ತ್ತಕಾಃ । ಸಪ್ತರ್ಷಿನಾಗವೀಥ್ಯಾಶ್ಚ ದೇವಲೋಕಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ ।। ೩೭೬.

ಅವರು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಬೀಜವಾಗಿರುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹರಡುವವರು; ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಮತ್ತು ನಾಗಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

ತಾವನ್ತ ಏವ ಮುನಯಃ ಸರ್ವಾರಮ್ಭವಿವರ್ಜ್ಜಿತಾಃ । ತಪಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಸಙ್ಗತ್ಯಾಗೇನ ಮೇಧಯಾ ।। ೩೭೬.

ಅಷ್ಟೇ ಮುನಿಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾರಂಭಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.

ಯತ್ರ ಯತ್ರಾವತಿಷ್ಠನೇತೇ ಯಾವದಾಹೂತಸಂಪ್ಲವಂ । ವೇದಾನುವಚನಂ ಯಜ್ಞಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ್ಯಂ ತಪೋ ದಮಃ ।। ೩೭೬.

ಅವರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾಸಿಸಿದರೂ, ಹೋಮದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ವೇದಪಠಣ, ಯಜ್ಞ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಮನ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಶ್ರದ್ಧೋಪವಾಸಃ ಸತ್ಯತ್ವಮಾತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನಹೇತವಃ । ಸ ತ್ವಾಶ್ರಮೈರ್ನ್ನಿದಿಧ್ಯಾಸ್ಯಃ ಸಮಸ್ತೈರೇವಮೇವ ತು ।। ೩೭೬.

ಶ್ರದ್ಧೆ, ಉಪವಾಸ, ಸತ್ಯವಚನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು; ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕು.

ದ್ರಷ್ಟವ್ಯ್ಸ್ತ್ವಥ ಮನ್ತವ್ಯಃ ಶ್ರೋತವ್ಯಶ್ಚ ದ್ವಿಜಾತಿಭಿಃ । ಯ ಏವಮೇನಂ ವಿನ್ದನ್ತಿ ಯೇ ಚಾರಣ್ಯಕಮಾಶ್ರಿತಾಃ ।। ೩೭೬.

ಅವನನ್ನು ದ್ವಿಜರು ನೋಡಬೇಕು, ಆಲೋಚಿಸಬೇಕು, ಕೇಳಬೇಕು; ಅವನನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವವರು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳು ಕೂಡ.

ಉಪಾಸತೇ ದ್ವಿಜಾಃ ಸತ್ಯಂ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯಾ ಯುತಾಃ । ಕ್ರಮಾತ್ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯರ್ಚ್ಚಿಂರಹಃ ಶುಕ್ಲಂ ತಥೋತ್ತರಂ ।। ೩೭೬.

ದ್ವಿಜರು ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಹಗಲು, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಯನನ್ದೇವಲೋಕಞ್ಚ ಸವಿತಾರಂ ಸವಿದ್ಯುತಂ । ತತಸ್ತಾನ್ ಪುರುಷೋಽಭ್ಯೇತ್ಯ ಮಾನಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಿಕಾನ್ ।। ೩೭೬.

ಅವರು ದೇವಲೋಕ, ಸೂರ್ಯ, ಮಿಂಚಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ಪುರುಷನು ಅವರನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ.

ಕರೋತಿ ಪುನಾರಾವೃತ್ತಿಸ್ತೇಷಾಮಿಹ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ಯಜ್ಞೇನ ತಪಸಾ ದಾನೈರ್ಯೇ ಹಿ ಸ್ವರ್ಗಜಿತೋ ಜನಾಃ ।। ೩೭೬.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಾನದ ಮೂಲಕ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಜಯಿಸಿದವರು ಇಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಧೂಮಂ ನಿಶಾಂ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮೇವ ಚ । ಪಿತೃಲೋಕಂ ಚನ್ದ್ರಮಸಂ ನಭೋ ವಾಯುಂ ಜಲಂ ಮಹೀಂ ।। ೩೭೬.

ಧೂಮ, ರಾತ್ರಿ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನ, ಪಿತೃಲೋಕ, ಚಂದ್ರಮ, ಆಕಾಶ, ಗಾಳಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕ್ರಮಾತ್ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀಹ ಪುನರೇವ ವ್ರಜನ್ತಿ ಚ । ಏತದ್ಯೋ ನ ವಿಜಾನಾತಿ ಮಾರ್ಗದ್ವಿತಯಮಾತ್ಮನಃ ।। ೩೭೬.

ಈವುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆತ್ಮನ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ—

ದನ್ದಶೂಕಃ ಪತಙ್ಗೋ ವಾ ಬವೇತ್ಕೀಟೋಽಥವಾ ಕೃಮಿಃ । ಹೃದಯೇ ದೀಪವದ್‌ಬ್ರಹ್ಮ ಧ್ಯಾನಾಜ್ಜೀವೋ ಮೃತೋ ಭವೇತ್ ।। ೩೭೬.

ಅವನು ಸರ್ಪ, ಜೇನುಹುಳು, ಕೀಟ ಅಥವಾ ಹುಳು ಆಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೀಪದಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದರೆ, ಜೀವ ಆತ್ಮ ಮರಣದ ವೇಳೆಗೆ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ನ್ಯಾಯಾಗತಧನಸ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೋಽತಿಥಿಪ್ರಿಯಃ । ಶ್ರಾದ್ಧಕೃತ್ಸತ್ಯವಾದೀ ಚ ಗೃಹಸ್ಥೋಽಪಿ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೬.

ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಹಣ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ, ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ, ಸತ್ಯವಚನ—ಇವುಗಳಿರುವ ಗೃಹಸ್ಥನೂ ಸಹ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಂಸಾರಾಜ್ಞಾನಮುಕ್ತಯೇ । ಅಯಮಾತ್ಮಾ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೭.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಇದು ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಗಾಗುವ ಜ್ಞಾನ. 'ಈ ಆತ್ಮವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ನಾನು ಅದೇನು' ಎಂದು ತಿಳಿದವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ದೇಹ ಆತ್ಮಾ ನ ಭವತಿ ದೃಶ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಘಟಾದಿವತ್ । ಪ್ರಸುಪ್ತೇ ಮರಣೇ ದೇಹಾದಾತ್ಮಾಽನ್ಯೋ ಜ್ಞಾಯತೇ ಧ್ರುವಂ ।। ೩೭೭.

ದೇಹವೇ ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಘಟದಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಸತ್ತಾಗಲೂ ಆತ್ಮ ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಎಂಬುದು ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ದೇಹಃ ಸ ಚೇದ್‌ವ್ಯವಹರೇದವಿಕಾರ್ಯ್ಯಾದಿಸನ್ನಿಭಃ । ಚಕ್ಷುರಾದೀನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ನಾತ್ಮಾ ವೈ ಕರಣಂ ತ್ವತಃ ।। ೩೭೭.

ದೇಹವೇ ಆತ್ಮವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವುದಿತ್ತು. ಕಣ್ಣು ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಅವು ಕೇವಲ ಸಾಧನಗಳು.

ಮನೋ ಧೀರಪಿ ಆತ್ಮಾ ನ ದೀಪವತ್ ಕರಣಂ ತ್ವತಃ । ಪ್ರಾಣೋಽಪ್ಯಾತ್ಮಾ ನ ಭವತಿ ಸುಷುಪ್ತೇ ಚಿತ್ಪ್ರಭಾವತಃ ।। ೩೭೭.

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೂ ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಅವು ದೀಪದಂತೆ ಕೇವಲ ಸಾಧನಗಳು. ಪ್ರಾಣವೂ ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ.

ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ಚೈತನ್ಯಂ ಸಙ್ಕೀರ್ಣತ್ವಾನ್ನ ಬುಧ್ಯತೇ । ವಿಜ್ಞಾನರಹಿತಃ ಪ್ರಾಣಃ ಸುಷುಪ್ತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ಯತಃ ।। ೩೭೭.

ಜಾಗೃತ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ ಮಿಶ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.

ಅತೋ ನಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಂ ತಸ್ಮಾದಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕಮಾತ್ಮನಃ । ಅಹಙ್ಕಾರಾಽಪಿ ನೈವಾತ್ಮಾ ದೇಹವದ್‌ವ್ಯಭಿಚಾರತಃ ।। ೩೭೭.

ಆದುದರಿಂದ ಆತ್ಮವು ಇಂದ್ರಿಯವಲ್ಲ; ಹಾಗಾಗಿ ಆತ್ಮವು ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಬೇರೆ. ಅಹಂಕಾರವೂ ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಅದು ದೇಹದಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಕ್ತೇಭ್ಯೋ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋಽಯಮಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಃ । ಸರ್ವದ್ರಷ್ಟಾ ಚ ಭೋಕ್ತಾ ಚ ನಕ್ತಮುಜ್ಜ್ವಲದೀಪವತ್ ।। ೩೭೭.

ಹೀಗಾಗಿ ಹೇಳಿದವುಗಳಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ಇರುವ ಆತ್ಮ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ನೆಲಸಿದೆ. ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುವವನು, ಅನುಭವಿಸುವವನು, ರಾತ್ರಿ ಹೊತ್ತಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ದೀಪದಂತೆ.

ಸಮಾಧ್ಯಾರಮ್ಭಕಾಲೇ ಚ ಏವಂ ಸಞ್ಚಿನ್ತಯೇನ್ಮುನಿಃ । ಯತೋ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆಕಾಶಂ ಖಾದ್ವಾಯುರ್ವಾಯುತೋಽನಲಃ ।। ೩೭೭.

ಧ್ಯಾನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು: ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಆಕಾಶ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಗಾಳಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನೇರಾಪೋ ಜಲಾತ್ಪೃಥ್ವೀ ತತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಶರೀರಕಂ । ಅಪಞ್ಚೀಕೃತಭೂತೇಭ್ಯ ಆಸನ್ ಪಞ್ಚೀಕೃತಾನ್ಯತಃ ।। ೩೭೭.

ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ನೀರು, ನೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ, ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಬೆರೆತು ಹೋಗದ ಭೂತಗಳಿಂದ ಸ್ಥೂಲ ಭೂತಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಸ್ಥೂಲಂ ಶರೀರಂ ಧ್ಯಾತ್ವಾಸ್ಮಾಲ್ಲ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಚಿನ್ತಯೇತ್ । ಪಞ್ಚೋಕೃತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ತತ್ಕಾರ್ಯ್ಯಞ್ಚ ವಿರಾಟ್‌ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೭೭.

ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ, ಐದು ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ವಿರಾಟ್ ರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಏತತ್ ಸ್ಥೂಲಂ ಶರೀರಂ ಹಿ ಆತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನಕಲ್ಪಿತಂ । ಇನ್ದ್ರಿಯೈರಥ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಧೀರಾ ಜಾಗರಿತಂ ವಿದುಃ ।। ೩೭೭.

ಈ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ಆತ್ಮನಿಗೆ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದದ್ದು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಧೀರರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶ್ವಸ್ತದಬಿಮಾನೀ ಸ್ಯಾತ್ ತ್ರಯಮೇನದಕಾರಕಂ । ಅಪಞ್ಚೀಕೃತಭೂತಾನಿ ತತ್ಕಾರ್ಥಂ ಲಿಙ್ಗಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೭.

ಈ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವನು ವಿಶ್ವ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವಲ್ಲ. ಇನ್ನೂ ಬೆರೆತು ಹೋಗದ ಭೂತಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.

ಸಂಯುಕ್ತಂ ಸಪ್ತದಶಭಿರ್ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸಂಜ್ಞಿತಂ । ಶರೀರಮಾತ್ಮನಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೭೭.

ಹದಿನೇಳು ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿರುವುದು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು. ಆತ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ಲಿಂಗ ಶರೀರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಜಾಗ್ರತ್ಸಂಸ್ಕಾರಜಃ ಸ್ವಪ್ನಃ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ವಿಷಯಾತ್ಮಕಃ । ಆತ್ಮಾ ತದುಪಮಾನೀ ಸ್ಯಾತ್ತೈಜಸೋ ಹ್ಯಪ್ರಪಞ್ಚತಃ ।। ೩೭೭.

ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸ್ವಪ್ನ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಆತ್ಮವು ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ತೈಜಸ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.