ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅನನ್ತಾ ರಶ್ಮಯಸ್ತಸ್ಯ ದೀಪವದ್ ಯಃ ಸ್ಥಿತೋ ಹೃದಿ । ಸಿತಾಸಿತಾಃ ಕದ್ರುನೀಲಾಃ ಕಪಿಲಾಃ ಪೀತಲೋಹಿತಾಃ ।। ೩೭೬.

ಅವನ ಕಿರಣಗಳು ಅನಂತವಾಗಿವೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ದೀಪದಂತೆ; ಅವು ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ಕದುಪು, ನೀಲಿ, ಕಪಿಲ, ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣಗಳಾಗಿವೆ.

ಊದ್‌ರ್ಧ್ವಮೇಕಃ ಸ್ಥಿತಸ್ತೇಷಾಂ ಯೋ ಭಿತ್ತ್ವಾ ಸೂರ್ಯ್ಯಮಣ್ಡಲಂ । ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ತೇನ ಯಾತಿ ಪರಾಙ್ಗತಿಂ ।। ೩೭೬.

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಿರಣ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಂತು, ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ದಾಟಿ, ಅದರಿಂದ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಯದಸ್ಯಾನ್ಯದ್ರಶ್ಮಿಶತಮೂದ್‌ರ್ಧ್ವಮೇವ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ । ತೇನ ದೇವನಿಕಾಯಾನಿ ಧಾಮಾನಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। ೩೭೬.

ಅವನ ಅನೇಕ ಇತರ ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಇರುವವುಗಳಿಂದ, ಅವನು ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಯೇ ನೈಕರೂಪಾಶ್ಚಾಧಸ್ತಾದ್ರಶ್ಮಯೋಽಸ್ಯ ಮೃದುಪ್ರಭಾಃ । ಇಹ ಕರ್ಮೋಪಭೋಗಾಯ ತೈಶ್ಚ ಸಞ್ಚರತೇ ಹಿ ಸಃ ।। ೩೭೬.

ಅವನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳ ಮೃದುವಾದ ಕಿರಣಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.

ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಮನಃ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ಅಹಙ್ಕಾರಶ್ಚ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಿ ಚೈವ ಹಿ ।। ೩೭೬.

ಎಲ್ಲ ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಹಂಕಾರ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪಂಚಭೂತಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತ ಆತ್ಮಾ ಜ್ಞೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ನಿಗದ್ಯತೇ । ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಸ್ಯ ಸನ್ನಸನ್ ಸದಸಚ್ಚ ಸಃ ।। ೩೭೬.

ಅಪ್ರಕಟ ಆತ್ಮನು, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು, ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅರಿವಾಳನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಒಡೆಯನು, ಅವನು ಇರುವುದೂ ಅಲ್ಲದುದೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಬುದ್ಧೇರುತ್ಪತ್ತಿರವ್ಯಕ್ತಾ ತತೋಽಹಙ್ಕಾರಸಮ್ಭವಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಖಾದೀನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಏಕೋತ್ತರಗುಣಾನಿ ತು ।। ೩೭೬.

ಬುದ್ಧಿಯ ಹುಟ್ಟುವಿಕೆ ಅಪ್ರಕಟದಿಂದ, ನಂತರ ಅಹಂಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಇತರ ಭೂತಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಶಬ್ದಃ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ರುಪಞ್ಚ ರಸೋಂ ಗನ್ಧಶ್ಚ ತದ್‌ಗುಣಾಃ । ಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಶ್ರಿತಶ್ಚೈಷಾಂ ಸ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಲೀಯತೇ ।। ೩೭೬.

ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರುಚಿ, ವಾಸನೆ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು; ಯಾವ ಭೂತದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆವೋ, ಅವು ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮಶ್ಚೈವ ಗುಣಾಸ್ತಸ್ಯೈವ ಕೀತ್ತಿತಾಃ । ರಜಸ್ತಮೋಬ್ಯಾಮಾವಿಷ್ಟಶ್ಚಕ್ರವದ್‌ಭ್ರಾಮ್ಯತೇ ಹಿ ಸಃ ।। ೩೭೬.

ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ಅವನನ್ನು ಆವರಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಚಕ್ರದಂತೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ.

ಅನಾದಿರಾದಿಮಾನ್ ಯಶ್ಚ ಸ ಏವ ಪುರುಷಃ ಪರಃ । ಲಿಙ್ಗೇನ್ದ್ರಿಯೈರುಪಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಸ ವಿಕಾರ ಉದಾಹೃತಃ ।। ೩೭೬.

ಆದಿಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆದಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಪರಪುರುಷನು, ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದವನು; ಅವನನ್ನು ಪರಿವರ್ತನೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯತೋ ವೇದಾಃ ಪುರಾಣಾನಿ ವಿದ್ಯೋಪನಿಷದಸ್ತಥಾ । ಶ್ಲೋಕಾಃ ಸೂತ್ರಾಣಿ ಭಾಷ್ಯಾಣಿ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದ್ವಾಙ್‌ಮಯಂ ಭವೇತ್ ।। ೩೭೬.

ವೇದಗಳು, ಪುರಾಣಗಳು, ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಸೂತ್ರಗಳು, ಭಾಷ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ವಾಕ್ಯಗಳು ಅವನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಿತೃಯಾನೋಪವೀಥ್ಯಾಶ್ಚ ಯದಗಸ್ತ್ಯಸ್ಯ ಚಾನ್ತರಂ । ತೇನಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣೋ ಯಾನ್ತಿ ಪ್ರ್ಜಾಕಾಮಾ ದಿವಂ ಪ್ರತಿ ।। ೩೭೬.

ಪಿತೃಯಾನ, ಉಪವೀತಿ ಮತ್ತು ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗದಿಂದ, ಸಂತಾನಕಾಮರಾಗಿರುವ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯೇ ಚ ದಾನಪರಾಃ ಸಮ್ಯಗಷ್ಟಾಭಿಶ್ಚ ಗುಣೈರ್ಯುತಾಃ । ಅಷ್ಟಾಶೀತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಮುನಯೋ ಗೃಹಮೇಧಿನಃ ।। ೩೭೬.

ಯಾರು ದಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವರು, ಎಂಟು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವರು, ಅಷ್ಟ್ಯಾಷೀತಿ ಸಾವಿರ ಮುನಿಗಳು ಗೃಹಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪುನರಾವರ್ತ್ತನೇ ವೀಜಭೂತಾ ಧರ್ಮ್ಮಪ್ರವರ್ತ್ತಕಾಃ । ಸಪ್ತರ್ಷಿನಾಗವೀಥ್ಯಾಶ್ಚ ದೇವಲೋಕಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ ।। ೩೭೬.

ಅವರು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಬೀಜವಾಗಿರುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹರಡುವವರು; ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಮತ್ತು ನಾಗಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

ತಾವನ್ತ ಏವ ಮುನಯಃ ಸರ್ವಾರಮ್ಭವಿವರ್ಜ್ಜಿತಾಃ । ತಪಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಸಙ್ಗತ್ಯಾಗೇನ ಮೇಧಯಾ ।। ೩೭೬.

ಅಷ್ಟೇ ಮುನಿಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾರಂಭಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.

ಯತ್ರ ಯತ್ರಾವತಿಷ್ಠನೇತೇ ಯಾವದಾಹೂತಸಂಪ್ಲವಂ । ವೇದಾನುವಚನಂ ಯಜ್ಞಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ್ಯಂ ತಪೋ ದಮಃ ।। ೩೭೬.

ಅವರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾಸಿಸಿದರೂ, ಹೋಮದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ವೇದಪಠಣ, ಯಜ್ಞ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಮನ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಶ್ರದ್ಧೋಪವಾಸಃ ಸತ್ಯತ್ವಮಾತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನಹೇತವಃ । ಸ ತ್ವಾಶ್ರಮೈರ್ನ್ನಿದಿಧ್ಯಾಸ್ಯಃ ಸಮಸ್ತೈರೇವಮೇವ ತು ।। ೩೭೬.

ಶ್ರದ್ಧೆ, ಉಪವಾಸ, ಸತ್ಯವಚನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು; ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕು.

ದ್ರಷ್ಟವ್ಯ್ಸ್ತ್ವಥ ಮನ್ತವ್ಯಃ ಶ್ರೋತವ್ಯಶ್ಚ ದ್ವಿಜಾತಿಭಿಃ । ಯ ಏವಮೇನಂ ವಿನ್ದನ್ತಿ ಯೇ ಚಾರಣ್ಯಕಮಾಶ್ರಿತಾಃ ।। ೩೭೬.

ಅವನನ್ನು ದ್ವಿಜರು ನೋಡಬೇಕು, ಆಲೋಚಿಸಬೇಕು, ಕೇಳಬೇಕು; ಅವನನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವವರು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳು ಕೂಡ.

ಉಪಾಸತೇ ದ್ವಿಜಾಃ ಸತ್ಯಂ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯಾ ಯುತಾಃ । ಕ್ರಮಾತ್ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯರ್ಚ್ಚಿಂರಹಃ ಶುಕ್ಲಂ ತಥೋತ್ತರಂ ।। ೩೭೬.

ದ್ವಿಜರು ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಹಗಲು, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಯನನ್ದೇವಲೋಕಞ್ಚ ಸವಿತಾರಂ ಸವಿದ್ಯುತಂ । ತತಸ್ತಾನ್ ಪುರುಷೋಽಭ್ಯೇತ್ಯ ಮಾನಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಿಕಾನ್ ।। ೩೭೬.

ಅವರು ದೇವಲೋಕ, ಸೂರ್ಯ, ಮಿಂಚಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ಪುರುಷನು ಅವರನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ.

ಕರೋತಿ ಪುನಾರಾವೃತ್ತಿಸ್ತೇಷಾಮಿಹ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ಯಜ್ಞೇನ ತಪಸಾ ದಾನೈರ್ಯೇ ಹಿ ಸ್ವರ್ಗಜಿತೋ ಜನಾಃ ।। ೩೭೬.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಾನದ ಮೂಲಕ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಜಯಿಸಿದವರು ಇಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಧೂಮಂ ನಿಶಾಂ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮೇವ ಚ । ಪಿತೃಲೋಕಂ ಚನ್ದ್ರಮಸಂ ನಭೋ ವಾಯುಂ ಜಲಂ ಮಹೀಂ ।। ೩೭೬.

ಧೂಮ, ರಾತ್ರಿ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನ, ಪಿತೃಲೋಕ, ಚಂದ್ರಮ, ಆಕಾಶ, ಗಾಳಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕ್ರಮಾತ್ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀಹ ಪುನರೇವ ವ್ರಜನ್ತಿ ಚ । ಏತದ್ಯೋ ನ ವಿಜಾನಾತಿ ಮಾರ್ಗದ್ವಿತಯಮಾತ್ಮನಃ ।। ೩೭೬.

ಈವುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆತ್ಮನ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ—

ದನ್ದಶೂಕಃ ಪತಙ್ಗೋ ವಾ ಬವೇತ್ಕೀಟೋಽಥವಾ ಕೃಮಿಃ । ಹೃದಯೇ ದೀಪವದ್‌ಬ್ರಹ್ಮ ಧ್ಯಾನಾಜ್ಜೀವೋ ಮೃತೋ ಭವೇತ್ ।। ೩೭೬.

ಅವನು ಸರ್ಪ, ಜೇನುಹುಳು, ಕೀಟ ಅಥವಾ ಹುಳು ಆಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೀಪದಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದರೆ, ಜೀವ ಆತ್ಮ ಮರಣದ ವೇಳೆಗೆ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ನ್ಯಾಯಾಗತಧನಸ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೋಽತಿಥಿಪ್ರಿಯಃ । ಶ್ರಾದ್ಧಕೃತ್ಸತ್ಯವಾದೀ ಚ ಗೃಹಸ್ಥೋಽಪಿ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೬.

ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಹಣ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ, ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ, ಸತ್ಯವಚನ—ಇವುಗಳಿರುವ ಗೃಹಸ್ಥನೂ ಸಹ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಂಸಾರಾಜ್ಞಾನಮುಕ್ತಯೇ । ಅಯಮಾತ್ಮಾ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೭.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಇದು ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಗಾಗುವ ಜ್ಞಾನ. 'ಈ ಆತ್ಮವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ನಾನು ಅದೇನು' ಎಂದು ತಿಳಿದವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ದೇಹ ಆತ್ಮಾ ನ ಭವತಿ ದೃಶ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಘಟಾದಿವತ್ । ಪ್ರಸುಪ್ತೇ ಮರಣೇ ದೇಹಾದಾತ್ಮಾಽನ್ಯೋ ಜ್ಞಾಯತೇ ಧ್ರುವಂ ।। ೩೭೭.

ದೇಹವೇ ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಘಟದಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಸತ್ತಾಗಲೂ ಆತ್ಮ ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಎಂಬುದು ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ದೇಹಃ ಸ ಚೇದ್‌ವ್ಯವಹರೇದವಿಕಾರ್ಯ್ಯಾದಿಸನ್ನಿಭಃ । ಚಕ್ಷುರಾದೀನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ನಾತ್ಮಾ ವೈ ಕರಣಂ ತ್ವತಃ ।। ೩೭೭.

ದೇಹವೇ ಆತ್ಮವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವುದಿತ್ತು. ಕಣ್ಣು ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಅವು ಕೇವಲ ಸಾಧನಗಳು.

ಮನೋ ಧೀರಪಿ ಆತ್ಮಾ ನ ದೀಪವತ್ ಕರಣಂ ತ್ವತಃ । ಪ್ರಾಣೋಽಪ್ಯಾತ್ಮಾ ನ ಭವತಿ ಸುಷುಪ್ತೇ ಚಿತ್ಪ್ರಭಾವತಃ ।। ೩೭೭.

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೂ ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಅವು ದೀಪದಂತೆ ಕೇವಲ ಸಾಧನಗಳು. ಪ್ರಾಣವೂ ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ.