ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮಣ್ಡಲಂ ವ್ಯೋಮ್ನಿ ಶಿವಕಲ್ಲೋಲಪೂರ್ಣಿತಂ । ತಥಾ ಹೃತ್‌ಕಮಲೇ ಧ್ಯಾಯೇತ್ತನ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ವತನುಂ ಸ್ಮರೇತ್ ೩೭೫.

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವೃತ್ತವನ್ನು, ಶಿವನ ಅಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವಂತೆ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಹೃದಯಕಮಲದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಯದಾತ್ಮಮಾತ್ರಂ ನಿರ್ಭಾಸಂ ಸ್ತಿಮಿತೋದಧಿವತ್ ಸ್ಥಿತಂ । ಚೈತನ್ಯರೂಪವದ್ಧ್ಯಾನಂ ತತ್ ಸಮಾಧಿರಿಹೋಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೬.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ಸ್ವಯಂ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ, ಶಾಂತವಾದ ಸಾಗರದಂತೆ ಇರುವ ಧ್ಯಾನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಧ್ಯಾಯನ್ಮನಃ ಸನ್ನಿವೇಶ್ಯ ಯಸ್ತಿಷ್ಠೇದಚಲಸ್ಥಿರಃ । ನಿರ್ವಾತಾನಲವದ್ಯೋಗೀ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೩೭೬.

ಯಾರು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಚಲನೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಗಾಳಿ ಇಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ಇರುವರೋ, ಅವನು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಯೋಗಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ನ ಶ್ರೃಣೋತಿ ನ ಚಾಘ್ರಾತಿ ನ ಪಶ್ಯತಿ ನ ವಮ್ಯತಿ । ನ ಚ ಸಪರ್ಶಂ ವಿಜಾನಾತಿ ನ ಸಙ್ಕಲ್ಪಯತೇ ಮನಃ ।। ೩೭೬.

ಅವನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸನೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸು ಯೋಚನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ನ ಚಾಭಿಮನ್ಯತೇ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ಚ ಬುಧ್ಯತಿ ಕಾಷ್ಠವತ್ । ಏವಮೀಶ್ವರಸಂಲೀನಃ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಃ ಸ ಗೀಯತೇ ।। ೩೭೬.

ಅವನು ಏನನ್ನೂ ತನ್ನದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅರಿವೂ ಇಲ್ಲ, ಮರದ ತುಂಡಿನಂತೆ; ಹೀಗೆ ಈಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದವನು ಸಮಾಧಿಸ್ಥನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಥಾ ದೀಪೋ ನಿವಾತಸ್ಥೋ ನೇಙ್ಗತೇ ಸೋಪಮಾ ಸ್ಮೃತಾ । ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷ್ಣುಮಾತ್ಮಾನಂ ಸಮಾಧಿಸ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ।। ೩೭೬.

ಹಗುರವಾದ ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ದೀಪವು ಅಲುಗಾಡದೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವಂತೆ, ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ತನ್ನ ಆತ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವ ಯೋಗಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಪಸರ್ಗಾಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ದಿವ್ಯಾಃ ಸಿದ್ಧಿಪ್ರಸೂಚಕಾಃ । ಪಾತಿತಃ ಶ್ರಾವಣೋ ಧಾತುರ್ದಶನಸ್ಬಾಙ್ಗವೇದನಾಃ ।। ೩೭೬.

ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ದೈವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಘಂಟೆಯ ಶಬ್ದ, ದೇಹದ ಕಂಪನ, ಹಲ್ಲು ಮತ್ತು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ಅನುಭವಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾರ್ಥಯನ್ತಿ ಚ ತಂ ದೇವಾ ಭೋಗೈರ್ದಿವ್ಯೈಶ್ಚ ಯೋಗಿನಂ । ನೃಪಾಶ್ಚ ಪೃಥಿವೀದಾನೈರ್ಧನೈಸ್ಚ ಸುಧನಾಧಿಪಾಃ ।। ೩೭೬.

ಆ ಯೋಗಿಗೆ ದೇವತೆಗಳು ದೈವಿಕ ಭೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುವಂತೆ, ಭೂಮಿಯ ರಾಜರು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಮಂತರು ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಧನವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ.

ವೇದಾದಿಸರ್ವ್ವಶಾಸ್ತ್ರಞ್ಚ ಸ್ವಯಮೇವ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಅಭೀಷ್ಟಛನ್ದೋವಿಷಯಂ ಕಾವ್ಯಞ್ಚಾಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೭೬.

ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಅವನೊಳಗೆ ಸ್ವಯಂ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ; ಅವನು ಬಯಸುವ ಪ್ರಕಾರ ಕಾವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಿತ ವಿಷಯಗಳೂ ಸಹ ಸ್ವತಃ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.

ರಸಾಯನಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ದಿವ್ಯಾಶ್ಚೌಷಧಯಸ್ತಥಾ । ಸಮಸ್ತಾನಿ ಚ ಶಿಲ್ಪಾನಿ ಕಲಾಃ ಸರ್ವಾಶ್ಚ ವಿನ್ದತಿ ।। ೩೭೬.

ಅವನು ದೈವಿಕ ಔಷಧಿಗಳು, ಅಮೃತಗಳು, ಎಲ್ಲ ಕಲೆಗಳು, ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಸುರೇನ್ದ್ರಕನ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾ ಗುಣಾಶ್ಚ ಪ್ರತಿಭಾದಯಃ । ತೃಣವತ್ತಾನ್ತ್ಯಜೇದ್ ಯಸ್ತು ತಸ್ಯ ವಿಷ್ಣುಃ ಪ್ರಸೀದತಿ ।। ೩೭೬.

ದೇವೇಂದ್ರನ ಪುತ್ರಿಯರ ಅನುಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಭೆಗಳಂತಹ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ತ್ಯಜಿಸುವವನ ಮೇಲೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನುಗ್ರಹ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಣಿಮಾದಿಗುಣೈಶ್ವರ್ಯ್ಯಃ ಶಿಷ್ಯೇ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯ ಚ । ಭುಕ್ತ್ವಾ ಭೋಗಾನ್ ಯಥೇಚ್ಛಾತಸ್ತನೂನ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಲಯಾತ್ತತಃ ।। ೩೭೬.

ಅಣಿಮಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ನಂತರ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ.

ತಿಷ್ಠೇತ್ ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಆನನ್ದೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೀಶ್ವರೇ । ಮಲಿನೋ ಹಿ ಯಥಾದರ್ಶ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಾಯ ನ ಕ್ಷಮಃ ।। ೩೭೬.

ಅವನು ತನ್ನ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಆನಂದದಲ್ಲಿ, ಪರಮೇಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ; ಮಲಿನವಾದ ಕನ್ನಡಿಯು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸದಂತೆ, ಅಶುದ್ಧನಾದವನು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.

ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾನ್ನಿಜೇ ದೇಹೇ ದೇಹೀ ವಿನ್ದತಿ ವೇದನಾಂ । ಯೋಗಯುಕ್ತಸ್ತು ಸರ್ವ್ವೇಷಾಂ ಯೋಗಾನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ವೇದನಾಂ ।। ೩೭೬.

ಎಲ್ಲ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಿಂದ ಆತ್ಮವು ತನ್ನದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನಾದವನು ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಕಾಶಮೇಕಂ ಹಿ ಯಥಾ ಘಟಾದಿಷು ಪೃಥಗ್ ಭವೇತ್ । ತಥಾತ್ಮೈಕೋ ಹ್ಯನೇಕೇಷು ಜಲಾಧಾರೇಷ್ವಿವಾಂಶುಮಾನ್ ।। ೩೭೬.

ಒಂದು ಆಕಾಶವು ವಿವಿಧ ಮಡಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವಂತೆ, ಒಂದು ಆತ್ಮನು ಅನೇಕ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ, ನೀರಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ, ಇರುವನು.

ಬ್ರಹ್ಮಖಾನಿಲತೇಜಾಂಸಿ ಜಲಭೂಕ್ಷಿತಿಧಾತವಃ । ಇಮೇ ಲೋಕಾ ಏಷ ಚಾತ್ಮಾ ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಸಚರಾಚರಂ ।। ೩೭೬.

ಬ್ರಹ್ಮ, ಆಕಾಶ, ಗಾಳಿ, ಬೆಂಕಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಪಂಚಭೂತಗಳು, ಈ ಲೋಕಗಳು, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಚರಾಚರಗಳು ಅದರಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ.

ಮೃದ್ದಣ್ಡ ಚಕ್ರಸಂಯೋಗಾತ್ ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ಯಥಾ ಘಟಂ । ಕರೋತಿ ತೃಣಮೃತ್ಕಾಷ್ಠೈರ್ಗೃಹಂ ವಾ ಗೃಹಕಾರಕಃ ।। ೩೭೬.

ಮಣ್ಣು, ಕಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ಚಕ್ರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಕುಂಭಕಾರನು ಮಡಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ, ಹುಲ್ಲು, ಮಣ್ಣು, ಮರದಿಂದ ಮನೆ ಕಟ್ಟುವವನೂ ಮನೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಕರಣಾನ್ಯೇವಮಾದಾಯ ತಾಸು ತಾಸ್ವಿಹ ಯೋನಿಷು । ಸೃಜತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮೈವ ಸಮ್ಭೂಯ ಕರಣಾನಿ ಚ ।। ೩೭೬.

ಹಾಗೆ, ಆತ್ಮನು ಪುನಃ ಪುನಃ ವಿವಿಧ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯಕವಾದ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಸೃಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಣಾದೋಷಮೋಹಾಭ್ಯಾಮಿಚ್ಛಯೈವ ಸ ಬಧ್ಯತೇ । ಜ್ಞಾನಾದ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ ಜೀವೋ ಧರ್ಮಾದ್ ಯೋಗೀ ನ ರೋಗಭಾಕ್ ।। ೩೭೬.

ಕರ್ಮ, ದೋಷ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ, ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜೀವನು ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಯೋಗಿಗೆ ರೋಗ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ವರ್ತ್ಯಾಧಾರಸ್ನೇಹಯೋಗಾದ್ ಯಥಾ ದೀಪಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಿತಿಃ । ವಿಕ್ರಿಯಾಪಿ ಚ ದೃಷ್ಟೈವಮಕಾಲೇ ಪ್ರಾಣಸಂಕ್ಷಯಃ ।। ೩೭೬.

ದೀಪವು ವಟ್ಟಿಗೆ, ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವಂತೆ, ಅದರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಪ್ರಾಣ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನನ್ತಾ ರಶ್ಮಯಸ್ತಸ್ಯ ದೀಪವದ್ ಯಃ ಸ್ಥಿತೋ ಹೃದಿ । ಸಿತಾಸಿತಾಃ ಕದ್ರುನೀಲಾಃ ಕಪಿಲಾಃ ಪೀತಲೋಹಿತಾಃ ।। ೩೭೬.

ಅವನ ಕಿರಣಗಳು ಅನಂತವಾಗಿವೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ದೀಪದಂತೆ; ಅವು ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ಕದುಪು, ನೀಲಿ, ಕಪಿಲ, ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣಗಳಾಗಿವೆ.

ಊದ್‌ರ್ಧ್ವಮೇಕಃ ಸ್ಥಿತಸ್ತೇಷಾಂ ಯೋ ಭಿತ್ತ್ವಾ ಸೂರ್ಯ್ಯಮಣ್ಡಲಂ । ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ತೇನ ಯಾತಿ ಪರಾಙ್ಗತಿಂ ।। ೩೭೬.

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಿರಣ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಂತು, ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ದಾಟಿ, ಅದರಿಂದ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಯದಸ್ಯಾನ್ಯದ್ರಶ್ಮಿಶತಮೂದ್‌ರ್ಧ್ವಮೇವ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ । ತೇನ ದೇವನಿಕಾಯಾನಿ ಧಾಮಾನಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। ೩೭೬.

ಅವನ ಅನೇಕ ಇತರ ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಇರುವವುಗಳಿಂದ, ಅವನು ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಯೇ ನೈಕರೂಪಾಶ್ಚಾಧಸ್ತಾದ್ರಶ್ಮಯೋಽಸ್ಯ ಮೃದುಪ್ರಭಾಃ । ಇಹ ಕರ್ಮೋಪಭೋಗಾಯ ತೈಶ್ಚ ಸಞ್ಚರತೇ ಹಿ ಸಃ ।। ೩೭೬.

ಅವನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳ ಮೃದುವಾದ ಕಿರಣಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.

ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಮನಃ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ಅಹಙ್ಕಾರಶ್ಚ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಿ ಚೈವ ಹಿ ।। ೩೭೬.

ಎಲ್ಲ ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಹಂಕಾರ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪಂಚಭೂತಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತ ಆತ್ಮಾ ಜ್ಞೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ನಿಗದ್ಯತೇ । ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಸ್ಯ ಸನ್ನಸನ್ ಸದಸಚ್ಚ ಸಃ ।। ೩೭೬.

ಅಪ್ರಕಟ ಆತ್ಮನು, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು, ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅರಿವಾಳನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಒಡೆಯನು, ಅವನು ಇರುವುದೂ ಅಲ್ಲದುದೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಬುದ್ಧೇರುತ್ಪತ್ತಿರವ್ಯಕ್ತಾ ತತೋಽಹಙ್ಕಾರಸಮ್ಭವಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಖಾದೀನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಏಕೋತ್ತರಗುಣಾನಿ ತು ।। ೩೭೬.

ಬುದ್ಧಿಯ ಹುಟ್ಟುವಿಕೆ ಅಪ್ರಕಟದಿಂದ, ನಂತರ ಅಹಂಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಇತರ ಭೂತಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಶಬ್ದಃ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ರುಪಞ್ಚ ರಸೋಂ ಗನ್ಧಶ್ಚ ತದ್‌ಗುಣಾಃ । ಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಶ್ರಿತಶ್ಚೈಷಾಂ ಸ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಲೀಯತೇ ।। ೩೭೬.

ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರುಚಿ, ವಾಸನೆ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು; ಯಾವ ಭೂತದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆವೋ, ಅವು ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮಶ್ಚೈವ ಗುಣಾಸ್ತಸ್ಯೈವ ಕೀತ್ತಿತಾಃ । ರಜಸ್ತಮೋಬ್ಯಾಮಾವಿಷ್ಟಶ್ಚಕ್ರವದ್‌ಭ್ರಾಮ್ಯತೇ ಹಿ ಸಃ ।। ೩೭೬.

ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ಅವನನ್ನು ಆವರಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಚಕ್ರದಂತೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ.