ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ನಾಸಿಕಾಪುಟಮಙ್ಗುಲ್ಯಾ ಪೀಡ್ಯೈವ ಚ ಪರೇಣ ಚ । ಔದರಂ ರೇಚಯೇದ್ವಾಯುಂ ರೇಚನಾದ್ರೇಚಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೭೩.

ಮೂಗಿನ ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಒತ್ತಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಬೇಕು; ಈ ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವುದನ್ನು ರೇಚಕ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬಾಹ್ಯೇನ ವಾಯುನಾ ದೇಹಂ ದೃತಿವತ್ ಪೂರಯೇದ್ಯಥಾ । ತಥಾ ಪೂರ್ಣಶ್ಚ ಸನ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ಪೂರಣಾತ್ ಪೂರಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೭೩.

ಹೊರಗಿನ ಗಾಳಿಯಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ತುಂಬಬೇಕು; ಹೀಗೆ ತುಂಬಿದ ಮೇಲೆ, ತುಂಬಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಪೂರಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

. ನ ಮುಞ್ಚತಿ ನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ವಾಯುಮನ್ತರ್ಬಹಿಃ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಸಮ್ಪೂರ್ಣಕುಮ್ಭವತ್ತಿಷ್ಠೇದಚಲಃ ಸ ತು ಕುಮ್ಭಕಃ ।। ೩೭೩.

ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಹಾಕದೆ, ಒಳಗೆಳೆಯದೆ, ಒಳಗೋ ಹೊರಗೋ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ತುಂಬಿದ ಕುಂಭದಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಕುಂಭಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕನ್ಯಕಃ ಸಕೃದುದ್‌ಘಾತಃ ಸ ವೈ ದ್ವಾದಶಮಾತ್ರಿಕಃ । ಮಧ್ಯಮಶ್ಚ ದ್ವಿರುದ್‌ಘಾತಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಮಾತ್ರಿಕಃ ।। ೩೭೩.

ಒಂದು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ 'ಕನ್ಯಕ' ಎಂಬುದು ಹನ್ನೆರಡು ತಾಳದಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ 'ಮಧ್ಯಮ' ಎಂಬುದು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ತಾಳದಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ.

ಉತ್ತಮಶ್ಚ ತ್ರಿರುದ್‌ಘಾತಃ ಷಟ್‌ತ್ರಿಂಶತ್ತಾಲಮಾತ್ರಿಕಃ । ಸ್ವೇದಕಮ್ಪಾಭಿಘಾತಾನಾಂ ಜನನಶ್ಚೋತ್ತಮೋತ್ತಮಃ ।। ೩೭೩.

ಮೂರು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ 'ಉತ್ತಮ' ಎಂಬುದು ಮೂವತ್ತಾರು ತಾಳದಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಬೆವರು ಮತ್ತು ಕಂಪನಗಳಲ್ಲಿ ಇದುವೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಅಜಿತಾನ್ನಾರುಹೇದ್‌ಭೂಮಿಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾದಯಸ್ತಥಾ । ಜಿತೇ ಪ್ರಾಣೇ ಸ್ವಲ್ಪದೋಷವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಿ ಪ್ರಜಾಯತೇ ।। ೩೭೩.

ಆಹಾರವನ್ನು ಜಯಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ, ಹಿಕ್ಕು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನೆಲದಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರೆ, ಕೇವಲ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರದ ದೋಷಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಆರೋಗ್ಯಂ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿತ್ವಮುತ್ಸಾಹಃ ಸ್ವರಸೌಷ್ಠವಮ್ । ಬಲವರ್ಣಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ಸರ್ವದೋಷಕ್ಷಯಃ ಫಲಂ ।। ೩೭೩.

ಆರೋಗ್ಯ, ಚುರುಕು, ಉತ್ಸಾಹ, ಸುಂದರವಾದ ಧ್ವನಿ, ಬಲ, ಚೆನ್ನಾದ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳ ನಾಶವೇ ಇದರ ಫಲವಾಗಿದೆ.

ಜಪಧ್ಯಾನಂ ವಿನಾಗರ್ಭಃ ಸ ಗರ್ಭಸ್ತತ್ಸಮನ್ವಿತಃ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಜಯಾರ್ಥಾಯ ಸ ಗರ್ಭಂ ಧಾರಯೇತ್ಪರಂ ।। ೩೭೩.

ಜಪ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದನ್ನು 'ಗರ್ಭ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಜಪ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನವಿದ್ದಾಗ ಅದು 'ಗರ್ಭ' ಜೊತೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು, ಒಬ್ಬನು ಈ ಪರಮ 'ಗರ್ಭ'ವನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕು.

ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಯುಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವಶೇನ ಚ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಂಶ್ಚ ವಿನಿರ್ಜಿತ್ಯ ಸರ್ವಮೇವ ಜಿತಂ ಭವೇತ್ ।। ೩೭೩.

ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ, ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದರೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಜಯಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯೇವ ತತ್ಸರ್ವಂ ಯತ್ ಸ್ವರ್ಗನರಕಾವುಭೌ । ನಿಗೃಹೀತವಿಸೃಷ್ಟಾನಿ ಸ್ವರ್ಗಾಯ ನರಕಾಯ ಚ ।। ೩೭೩.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರೆ ಸ್ವರ್ಗ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಬಿಡಿಬಿಟ್ಟರೆ ನರಕ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಶರೀರಂ ರಥಮಿತ್ಯಾಹುರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಸ್ಯ ವಾಜಿನಃ । ಮನಶ್ಚ ಸಾರಥಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಕಶಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೭೩.

ಈ ದೇಹವನ್ನು ರಥ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅದರ ಕುದುರೆಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಸಾರಥಿ, ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಚಬ್ಬು ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯರಶ್ಮಿಭ್ಯಾಂ ಸಾಯಯಾ ವಿಧೃತಂ ಮನಃ । ಶನೈರ್ನಿಶ್ಚಲತಾಮೇತಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೈಕಸಂಹಿತಮ್ ।। ೩೭೩.

ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂಬ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದ ಮನಸ್ಸು, ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣದೊಂದಿಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಜಲಬಿನ್ದುಂ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php ಕುಶಾಗ್ರೇಣ] ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಪಿಬೇತ್ತು ಯಃ । ಸಂವತ್ಸರಶತಂ ಸಾಗ್ರಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಶ್ಚ ತತ್ಸಮಃ ।। ೩೭೩.

ಪ್ರತಿ ತಿಂ들도 ಒಂದು ಹನಿಯಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಕುಶದ ಎಳೆಯಿಂದ ಕುಡಿಯುವವನು ನೂರು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವೂ ಅದೇ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಸಕ್ತಾನಿ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ವಿಷಯೋದಧೌ । ಆಹೃತ್ಯ ಯೋ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೩.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಾಗ, ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು ಹಿಡಿಯುವುದು 'ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಜಮಾನಂ ಯಥಾಮ್ಭಸಿ । ಭೋಗನದ್ಯತಿವೇಗೇನ ಜ್ಞಾನವೃಕ್ಷಂ ಸಮಾಶ್ರಯೇತ್ ।। ೩೭೩.

ನಾವು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಂತನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭೋಗದ ನದಿಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಧ್ಯೈ ಚಿನ್ತಾಯಾಂ ಸ್ಮೃತೋ ಧಾತುರ್ವಿಷ್ಣುಚಿನ್ತಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । ಅನಾಕ್ಷಿಪ್ತೇನ ಮನಸಾ ಧ್ಯಾನಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೭೪.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಚಿಂತನೆಗೆ ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೆಸರು. ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಏಕಾಗ್ರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಂತಿಸುವುದೇ ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆತ್ಮನಃ ಸಮನಸ್ಕಸ್ಯ ಮುಕ್ತಾಶೇಷೋಪಧಸ್ಯ ಚ । ಬ್ರಹ್ಮಚಿನ್ತಾಸಮಾ ಶಕ್ತಿರ್ಧ್ಯಾನಂ ನಾಮ ತದುಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೪.

ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಅಡ್ಡಿ ದೂರವಾಗಿದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಚಿಂತನೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶಕ್ತಿ 'ಧ್ಯಾನ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಧ್ಯೇಯಾಲಮ್ಬನಸಂಸ್ಥಸ್ಯ ಸದೃಶಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ ಚ । ಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತರನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಧ್ಯಾನಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೪.

ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನು ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು, ಆ ಧ್ಯೇಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಯೋಚನೆ ಇದ್ದಾಗ, ಬೇರೆ ಯೋಚನೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಆ ಯೋಚನೆಗೆ 'ಧ್ಯಾನ' ಎಂದು ಹೆಸರಿದೆ.

ಧ್ಯೇಯಾವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರದೇಶೇ ಯತ್ರ ಕುತ್ರಚಿತ್ । ಧ್ಯಾನಮೇತತ್ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯೈಕಭಾವನಾ ।। ೩೭೪.

ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿರುವವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದ್ದರೂ, ಆ ಯೋಚನೆಯೊಂದರ ಮೇಲೆ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಇಡುವುದೇ 'ಧ್ಯಾನ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಏವಂ ಧ್ಯಾನಸಮಾಯುಕ್ತಃ ಸ್ವದೇಹಂ ಯಃ ಪರಿತ್ಯಜತ್ । ಕುಲಂ ಸ್ವಜನಮಿತ್ರಾಣಿ ಸಮುದ್‌ಧೃತ್ಯ ಹರಿರ್ಭವೇತ್ ।। ೩೭೪.

ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನು, ತನ್ನ ಕುಟುಂಬ, ಬಂಧು, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿ, ಹರಿಯಾದನು ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಏವಂ ಮುಹೂರ್ತ್ತಮರ್ಧಂ ವಾ ಧ್ಯಾಯೇದ್ ಯಃ ಶ್ರದ್ಧ್ಯಾ ಹರಿಂ । ಸೋಪಿ ಯಾಂ ಗತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನ ತಾಂ ಸರ್ವೈರ್ಮಹಾಮಖೈಃ ।। ೩೭೪.

ಹೀಗೆ ಅರ್ಧ ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು, ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳಿಂದಲೂ ಸಿಗದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಧ್ಯಾತಾ ಧ್ಯಾನಂ ತಥಾ ಧ್ಯೇಯಂ ಯಚ್ಚ ಧ್ಯಾನಪ್ರಯೋಜನಂ । ಏತಚ್ಚತುಷ್ಟಯಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋಗಂ ಯುಞ್ಜೀತ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ।। ೩೭೪.

ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನು, ಧ್ಯಾನ itself, ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ವಿಷಯವಾದುದು ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಉದ್ದೇಶ — ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ತಿಳಿದು, ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ಅರಿತವನು ಯೋಗವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಾದ್‌ಭವೇನ್ಮುಕ್ತಿರೈಶ್ವರ್ಯ್ಯಞ್ಚಾಷ್ಟಧಾ ಮಹತ್ । ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಸಮ್ಪನ್ನಃ ಶ್ರದ್ದಧಾನಃ ಕ್ಷಮಾನ್ವಿತಃ ।। ೩೭೪.

ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯೂ, ಮಹತ್ತಾದ ಎಂಟು ವಿಧದ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳೂ ದೊರಕುತ್ತವೆ; ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಹನೆಯುಳ್ಳವನು ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು.

ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಃ ಸದೋತ್ಸಾಹೀ ಧ್ಯಾತೇತ್ಥಂ ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಮೂರ್ತಾಮೂರ್ತ್ತಂ ಪರಮ್ಬ್ರಹ್ಮ ಹರೇರ್ಧ್ಯಾನಂ ಹಿ ಚಿನ್ತನಮ್ ।। ೩೭೪.

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಕ್ತನು ಯಾವಾಗಲೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನಾಗಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹರಿ ಧ್ಯಾನವೆಂದರೆ ರೂಪವಿರುವ ಮತ್ತು ರೂಪವಿಲ್ಲದ ಪರಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವುದು.

ಸಕಲೋ ನಿಷ್ಕಲೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಪರಮೋ ಹರಿಃ । ಅಣಿಮಾದಿಗುಣೈಶ್ವರ್ಯ್ಯಂ ಮುಕ್ತಿರ್ಧ್ಯಾನಪ್ರಯೋಜನಮ್ ।। ೩೭೪.

ಹರಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ರೂಪದೊಡನೆ ಮತ್ತು ರೂಪವಿಲ್ಲದವನಾಗಿಯೂ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನಾಗಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಧ್ಯಾನದ ಉದ್ದೇಶ ಮುಕ್ತಿಯೂ, ಅಣಿಮಾದಿ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳೂ ಆಗಿವೆ.

ಫಲೇನ ಯೋಜಕೋ ವಿಷ್ಣುರತೋ ಧ್ಯಾಯೇತ್ ಪರೇಶ್ವರಂ । ಗಚ್ಛಂಸ್ತಿಷ್ಠನ್ ಸ್ವಪನ್ ಜಾಗ್ರದುನ್ಮಿಷನ್ನಿಮಿಷನ್ನಪಿ ।। ೩೭೪.

ಫಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುವವನು ವಿಷ್ಣುವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ, ನಡೆಯುತ್ತಾ, ನಿಂತು, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾ, ಜಾಗೃತವಾಗಿರುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣು ತೆರೆದಿರಲಿ ಮುಚ್ಚಿರಲಿ, ಯಾವಾಗಲೂ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.

ಶುಚಿರ್ವಾಪ್ಯಶುಚಿರ್ವಾಪಿ ಧ್ಯಾಯೇತ್ ಸತತಮೀಶ್ವರಮ್ । ಸ್ವದೇಹಾಯತನಸ್ಯಾನ್ತೇ ಮನಸಿ ಸ್ಥಾಪ್ಯ ಕೇಶವಮ್ ।। ೩೭೪.

ಶುದ್ಧನಾಗಿರಲಿ, ಅಶುದ್ಧನಾಗಿರಲಿ, ಯಾವಾಗಲೂ ಈಶ್ವರನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ತನ್ನ ದೇಹ ರೂಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೇಶವನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

ಹೃತ್ಪದ್ಮಪೀಠಿಕಾಮಧ್ಯೇ ಧ್ಯಾನಯೋಗೇನ ಪೂಜಯೇತ್ । ಧ್ಯಾನಯಜ್ಞಃ ಪರಃ ಶುದ್ಧಃ ಸರ್ವದೋಷಕ್ವಿರ್ಜ್ಜಿತಃ ।। ೩೭೪.

ಹೃದಯದ ಕಮಲಾಸನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಧ್ಯಾನಯಜ್ಞವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ತೇನೇಷ್ಟ್ವಾ ಮುಕ್ತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ವಾಹ್ಯಶುದ್ಧೈಶ್ಚ ನಾಧ್ವರೈಃ । ಹಿಂಸಾದೋಷವಿಮುಕ್ತಿತ್ವಾದ್ವಿಶುದ್ಧಿಶ್ಚಿತ್ತಸಾಧನಃ ।। ೩೭೪.

ಈ ಧ್ಯಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಹೊರಗಿನ ಶುದ್ಧ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ; ಇದರಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯ ದೋಷವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಮದಿಂದಲೇ ಶುದ್ಧತೆ ದೊರಕುತ್ತದೆ.