ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಭಿರ್ಮಾಸೈಃ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪ್ರಕಾಶತೇ । ಅಣಿಮಾದಿ ಕೋಟಿಜಪ್ಯಾಲ್ಲಕ್ಷಾತ್ಸಾರಸ್ವತಾದಿಕಂ ।। ೩೭೨.

ಅವರಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಣಿಮಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಬಾರಿ ಜಪಿಸಿದರೆ ಸರಸ್ವತಿಯ ಮೊದಲಾದವರ ಸಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.

ವೈದಿಕಸ್ತಾನ್ತ್ರಿಕೋ ಮಿಶ್ರೋ ವಿಷ್ಣೋರ್ವೈ ತ್ರಿವಿಧೋ ಮಖಃ । ತ್ರಯಾಣಾಮೀಪ್ಸಿತೇನೈಕವಿಧಿನಾ ಹರಿಮರ್ಚ್ಚಯೇತ್ ।। ೩೭೨.

ವೇದಮಾರ್ಗ, ತಂತ್ರಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರಮಾರ್ಗ—ಇವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೂರು ವಿಧದ ಯಜ್ಞಗಳು. ಈ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಇಷ್ಟವೋ ಅದರಿಂದ ಹರಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಣಮ್ಯ ದಣ್ಡವದ್ಭಮೌ ನಮಸ್ಕಾರೇಣ ಯೋಽರ್ಚಯೇತ್ । ಸ ಯಾಙ್ಗತಿಮವಾಪ್ನೋತಿ ನ ತಾಂ ಕ್ರತುಶತೈರಪಿ ।। ೩೭೨.

ಯಾರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದಂಡವತ್ತು ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪಡೆಯುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೂರಾರು ಯಜ್ಞಗಳಿಂದಲೂ ಪಡೆಯಲಾಗದು.

ಯಸ್ಯ ದೇವೇ ಪರಾ ಭಕ್ತಿರ್ಯಥಾ ದೇವೇ ತಥಾ ಗುರೌ । ತಸ್ಯೈತೇ ಕಥಿತಾ ಹ್ಯರ್ಥಾಃ ಪ್ರಕಾಶನ್ತೇ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।। ೩೭೨.

ಯಾರಿಗೆ ದೇವರಲ್ಲಿ ಪರಮ ಭಕ್ತಿ ಇದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಗುರುನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇದ್ದರೆ, ಅವರಿಗೇ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಅರ್ಥಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಮಹಾತ್ಮನೇ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಸನಂ ಕಮಲಾದ್ಯುಕ್ತಂ ತದ್‌ಬದ್‌ಧ್ವಾ ಚಿನ್ತಯೇತ್ಪರಂ । ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿರಮಾಸನಾಮಾತ್ಮನಃ ।। ೩೭೩.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ಕಮಲ ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಆಸನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಆಸನವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.

ನಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಂ ನಾತಿನೀಚಂ ಚೇಲಾಜಿನಕುಶೋತ್ತರಂ । ತತ್ರೈಕಾಗ್ರಂ ಮನಃ ಕೃತ್ವಾ ಯತಚಿತ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಕ್ರಿಯಃ ।। ೩೭೩.

ಆ ಆಸನವು ತುಂಬ ಎತ್ತಾಗಿರಬಾರದು, ತುಂಬ ಕಡಿಮೆಯೂ ಇರಬಾರದು; ಬಟ್ಟೆ, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಕುಶದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು.

ಉಪವಿಶ್ಯಾಸನೇ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ಯೋಗಮಾತ್ಮವಿಶುದ್ಧಯೇ । ಸಮಕಾಯಶಿರಗ್ರೀವಂ ಧಾರಯನ್ನಚಲಂ ಸ್ಥಿರಃ ।। ೩೭೩.

ಆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕೂತು, ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ದೇಹ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ, ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಸಮ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ನಾಸಿಕಾಗ್ರಂ ಸ್ವನ್ದಿಶಶ್ಚಾನವಲೋಕಯನ್ । ಪಾರ್ಷ್ಣಿಭ್ಯಾಂ ವೃಷಣೌ ರಕ್ಷಂಸ್ತಥಾ ಪ್ರಜನನಂ ಪುನಃ ।। ೩೭೩.

ಮೂಗಿನ ತುದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕುಗಳತ್ತ ನೋಡದೆ, ಪಾದಗಂಟಿಗಳಿಂದ ವೃಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಜನನಾಂಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಉರುಭ್ಯಾಮುಪರಿಸ್ಥಾಪ್ಯ ಬಾಹೂ ತಿರ್ಯ್ಯಕ್ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ದಕ್ಷಿಣಂ ಕರಪೃಷ್ಠಞ್ಚ ನ್ಯಸೇದ್ವಾಮತಲೋಪರಿ ।। ೩೭೩.

ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ತುಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಬಲಗೈಯ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ಎಡಗೈಯ ಮೆಲ್ಮೈ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಉನ್ನಮ್ಯ ಶನಕೈರ್ವಕ್ತ್ತ್ರಂ ಮುಖಂ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಚಾಗ್ರತಃ । ಪ್ರಾಣಃ ಸ್ವದೇಹಜೋ ವಾಯುಸ್ತಸ್ಯಾಯಾಮೋ ನಿರೋಧನಂ ।। ೩೭೩.

ಮುಖವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಮುಂದೆ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದನ್ನು ಆಯಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ನಾಸಿಕಾಪುಟಮಙ್ಗುಲ್ಯಾ ಪೀಡ್ಯೈವ ಚ ಪರೇಣ ಚ । ಔದರಂ ರೇಚಯೇದ್ವಾಯುಂ ರೇಚನಾದ್ರೇಚಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೭೩.

ಮೂಗಿನ ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಒತ್ತಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಬೇಕು; ಈ ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವುದನ್ನು ರೇಚಕ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬಾಹ್ಯೇನ ವಾಯುನಾ ದೇಹಂ ದೃತಿವತ್ ಪೂರಯೇದ್ಯಥಾ । ತಥಾ ಪೂರ್ಣಶ್ಚ ಸನ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ಪೂರಣಾತ್ ಪೂರಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೭೩.

ಹೊರಗಿನ ಗಾಳಿಯಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ತುಂಬಬೇಕು; ಹೀಗೆ ತುಂಬಿದ ಮೇಲೆ, ತುಂಬಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಪೂರಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

. ನ ಮುಞ್ಚತಿ ನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ವಾಯುಮನ್ತರ್ಬಹಿಃ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಸಮ್ಪೂರ್ಣಕುಮ್ಭವತ್ತಿಷ್ಠೇದಚಲಃ ಸ ತು ಕುಮ್ಭಕಃ ।। ೩೭೩.

ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಹಾಕದೆ, ಒಳಗೆಳೆಯದೆ, ಒಳಗೋ ಹೊರಗೋ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ತುಂಬಿದ ಕುಂಭದಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಕುಂಭಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕನ್ಯಕಃ ಸಕೃದುದ್‌ಘಾತಃ ಸ ವೈ ದ್ವಾದಶಮಾತ್ರಿಕಃ । ಮಧ್ಯಮಶ್ಚ ದ್ವಿರುದ್‌ಘಾತಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಮಾತ್ರಿಕಃ ।। ೩೭೩.

ಒಂದು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ 'ಕನ್ಯಕ' ಎಂಬುದು ಹನ್ನೆರಡು ತಾಳದಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ 'ಮಧ್ಯಮ' ಎಂಬುದು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ತಾಳದಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ.

ಉತ್ತಮಶ್ಚ ತ್ರಿರುದ್‌ಘಾತಃ ಷಟ್‌ತ್ರಿಂಶತ್ತಾಲಮಾತ್ರಿಕಃ । ಸ್ವೇದಕಮ್ಪಾಭಿಘಾತಾನಾಂ ಜನನಶ್ಚೋತ್ತಮೋತ್ತಮಃ ।। ೩೭೩.

ಮೂರು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ 'ಉತ್ತಮ' ಎಂಬುದು ಮೂವತ್ತಾರು ತಾಳದಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಬೆವರು ಮತ್ತು ಕಂಪನಗಳಲ್ಲಿ ಇದುವೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಅಜಿತಾನ್ನಾರುಹೇದ್‌ಭೂಮಿಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾದಯಸ್ತಥಾ । ಜಿತೇ ಪ್ರಾಣೇ ಸ್ವಲ್ಪದೋಷವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಿ ಪ್ರಜಾಯತೇ ।। ೩೭೩.

ಆಹಾರವನ್ನು ಜಯಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ, ಹಿಕ್ಕು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನೆಲದಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರೆ, ಕೇವಲ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರದ ದೋಷಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಆರೋಗ್ಯಂ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿತ್ವಮುತ್ಸಾಹಃ ಸ್ವರಸೌಷ್ಠವಮ್ । ಬಲವರ್ಣಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ಸರ್ವದೋಷಕ್ಷಯಃ ಫಲಂ ।। ೩೭೩.

ಆರೋಗ್ಯ, ಚುರುಕು, ಉತ್ಸಾಹ, ಸುಂದರವಾದ ಧ್ವನಿ, ಬಲ, ಚೆನ್ನಾದ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳ ನಾಶವೇ ಇದರ ಫಲವಾಗಿದೆ.

ಜಪಧ್ಯಾನಂ ವಿನಾಗರ್ಭಃ ಸ ಗರ್ಭಸ್ತತ್ಸಮನ್ವಿತಃ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಜಯಾರ್ಥಾಯ ಸ ಗರ್ಭಂ ಧಾರಯೇತ್ಪರಂ ।। ೩೭೩.

ಜಪ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದನ್ನು 'ಗರ್ಭ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಜಪ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನವಿದ್ದಾಗ ಅದು 'ಗರ್ಭ' ಜೊತೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು, ಒಬ್ಬನು ಈ ಪರಮ 'ಗರ್ಭ'ವನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕು.

ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಯುಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವಶೇನ ಚ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಂಶ್ಚ ವಿನಿರ್ಜಿತ್ಯ ಸರ್ವಮೇವ ಜಿತಂ ಭವೇತ್ ।। ೩೭೩.

ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ, ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದರೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಜಯಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯೇವ ತತ್ಸರ್ವಂ ಯತ್ ಸ್ವರ್ಗನರಕಾವುಭೌ । ನಿಗೃಹೀತವಿಸೃಷ್ಟಾನಿ ಸ್ವರ್ಗಾಯ ನರಕಾಯ ಚ ।। ೩೭೩.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರೆ ಸ್ವರ್ಗ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಬಿಡಿಬಿಟ್ಟರೆ ನರಕ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಶರೀರಂ ರಥಮಿತ್ಯಾಹುರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಸ್ಯ ವಾಜಿನಃ । ಮನಶ್ಚ ಸಾರಥಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಕಶಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೭೩.

ಈ ದೇಹವನ್ನು ರಥ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅದರ ಕುದುರೆಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಸಾರಥಿ, ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಚಬ್ಬು ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯರಶ್ಮಿಭ್ಯಾಂ ಸಾಯಯಾ ವಿಧೃತಂ ಮನಃ । ಶನೈರ್ನಿಶ್ಚಲತಾಮೇತಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೈಕಸಂಹಿತಮ್ ।। ೩೭೩.

ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂಬ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದ ಮನಸ್ಸು, ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣದೊಂದಿಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಜಲಬಿನ್ದುಂ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php ಕುಶಾಗ್ರೇಣ] ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಪಿಬೇತ್ತು ಯಃ । ಸಂವತ್ಸರಶತಂ ಸಾಗ್ರಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಶ್ಚ ತತ್ಸಮಃ ।। ೩೭೩.

ಪ್ರತಿ ತಿಂ들도 ಒಂದು ಹನಿಯಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಕುಶದ ಎಳೆಯಿಂದ ಕುಡಿಯುವವನು ನೂರು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವೂ ಅದೇ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಸಕ್ತಾನಿ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ವಿಷಯೋದಧೌ । ಆಹೃತ್ಯ ಯೋ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೩.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಾಗ, ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು ಹಿಡಿಯುವುದು 'ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಜಮಾನಂ ಯಥಾಮ್ಭಸಿ । ಭೋಗನದ್ಯತಿವೇಗೇನ ಜ್ಞಾನವೃಕ್ಷಂ ಸಮಾಶ್ರಯೇತ್ ।। ೩೭೩.

ನಾವು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಂತನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭೋಗದ ನದಿಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಧ್ಯೈ ಚಿನ್ತಾಯಾಂ ಸ್ಮೃತೋ ಧಾತುರ್ವಿಷ್ಣುಚಿನ್ತಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । ಅನಾಕ್ಷಿಪ್ತೇನ ಮನಸಾ ಧ್ಯಾನಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೭೪.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಚಿಂತನೆಗೆ ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೆಸರು. ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಏಕಾಗ್ರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಂತಿಸುವುದೇ ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆತ್ಮನಃ ಸಮನಸ್ಕಸ್ಯ ಮುಕ್ತಾಶೇಷೋಪಧಸ್ಯ ಚ । ಬ್ರಹ್ಮಚಿನ್ತಾಸಮಾ ಶಕ್ತಿರ್ಧ್ಯಾನಂ ನಾಮ ತದುಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೪.

ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಅಡ್ಡಿ ದೂರವಾಗಿದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಚಿಂತನೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶಕ್ತಿ 'ಧ್ಯಾನ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಧ್ಯೇಯಾಲಮ್ಬನಸಂಸ್ಥಸ್ಯ ಸದೃಶಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ ಚ । ಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತರನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಧ್ಯಾನಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೭೪.

ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನು ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು, ಆ ಧ್ಯೇಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಯೋಚನೆ ಇದ್ದಾಗ, ಬೇರೆ ಯೋಚನೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಆ ಯೋಚನೆಗೆ 'ಧ್ಯಾನ' ಎಂದು ಹೆಸರಿದೆ.

ಧ್ಯೇಯಾವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರದೇಶೇ ಯತ್ರ ಕುತ್ರಚಿತ್ । ಧ್ಯಾನಮೇತತ್ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯೈಕಭಾವನಾ ।। ೩೭೪.

ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿರುವವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದ್ದರೂ, ಆ ಯೋಚನೆಯೊಂದರ ಮೇಲೆ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಇಡುವುದೇ 'ಧ್ಯಾನ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.