ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಷಟ್ ಕೂರ್ಚಾನಿ' ಸ್ಮೃತಾನೀಹ ಹಸ್ತಯೋಃ ಪಾದಯೋಃ ಪೃಥಕ್ । ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಚ ತಥಾ ಮೇದ್ರೇ ಕಥಿತಾನಿ ಮನೀಷಿಭಿಃ

ಕೈ ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಆರು ಗುಚ್ಚಗಳು ಇದ್ದವೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಕುತ್ತಿಗೆ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದಲ್ಲೂ ಇವೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಪೃಷ್ಠವಂಶಸ್ಯೋಪಗತಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ಮಾಂಸರಜ್ಜವಃ । ತಾವನ್ತ್ಯ (ತ್ಯ) ಶ್ಚ ತಥಾ ಪೇಶ್ಯಸ್ತಾಸಾಂ ಬನ್ಧನಕಾರಿಕಾಃ

ಹಿಂಭಾಗದ ಮೂಳೆ ಬಳಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾಂಸದ ತಂತಿಗಳು ಇವೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ನಾಲ್ಕು ಸ್ನಾಯುಗಳು ಇದ್ದು, ಅವು ಬಲವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಸೀರಣ್ಯಶ್ಚ ತಥಾ ಸಪ್ತ ಪಞ್ಚ ಮೂರ್ಧಾನಮಾಶ್ರಿತಾಃ । ಏಕೈಕಾ ಮೇಢ್ರಜಿಹ್ವಾಸ್ತಾ ಅಸ್ಥಿಷಷ್ಟಿಶತತ್ರಯಮ್

ಏಳು ಶಿರೆಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ತಲೆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದವೆ. ಪ್ರತಿ ಒಂದು ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಜಿಹ್ವೆಯಲ್ಲೂ ಇದೆ. ಎಲುಬುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಅರವತ್ತಮೂರು.

ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಃ ಸಹ ಚತುಃ ಷಷ್ಟಿರ್ದಶನಾ ವಿಂಶತಿರ್ನಖಾಃ । ಪಾಣಿಪಾದಶಲಾಕಾಶ್ಚ ತಾಸಾಂ ಸ್ಥಾನಚತುಷ್ಟಯಮ್

ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕು ಹಲ್ಲುಗಳು, ಇಪ್ಪತ್ತು ನೇಲುಗಳು ಮತ್ತು ಕೈ ಕಾಲಿನ ದಂಡಗಳು ಇದ್ದವೆ. ಇವು ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುವು.

ಷಷ್ಟ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ದ್ವೇ ಪಾರ್ಷ್ಣಯೋರ್ಗುಲ್ಫೇಷು ಚ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ಚತ್ವಾರ್ಯರನ್ಯೋರಸ್ಥೀನಿ ಜಙ್ಘಯೋಸ್ತದ್ವದೇವ ತು

ಅರವತ್ತು ಬೆರಳುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾದದ ಹೆಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ಕಾಲಿನ ಮೊಣಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆ. ನಾಲ್ಕು ಎಲುಬುಗಳು ಮುಡುಗೆಯಲ್ಲೂ, ಅದೇ ರೀತಿ ಜಂಘೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇವೆ.

ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಜಾನುಕಪೋಲೋರುಫಲಕಾಂಶಸಮುದ್ಭವಮ್ (ದ್ಭವೇ) । ಅಕ್ಷಸ್ಥಾನಾಂಶಕ ಶ್ರೋಣಿಫಲಕೇ ಚೈವಮಾದಿಶೇತ್

ಮಣಿಕಟ್ಟು, ಮೊಣಕಾಲು ಮತ್ತು ತೊಡೆಯಿಂದ ಎರಡು ಎರಡು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಕಣ್ಣಿನ ಗವಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಕಡುಕಾಲಿನ ಎಲುಬುಗಳಲ್ಲೂ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಭಗಾಸ್ತೋಕಂ ತಥಾ ಪೃಷ್ಠೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶಚ್ಚ ಪಞ್ಚ ಚ । ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಚ ತಥಾಽಸ್ಥೀನಿ ಜತ್ರುಕಂ ಚ ತಥಾ ಹನುಃ

ಭಗ, ಹಿಂಭಾಗ, ನಲವತ್ತೈದು ಎಲುಬುಗಳು, ಕುತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲೂ, ಅದೇ ರೀತಿ ಕಂಠಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲೂ ಇವೆ.

ತನ್ಮೂಲಂ ದ್ವೇ ಲಲಾಟಾಕ್ಷಿಗಣ್ಡನಾಸಾಙ್ಖ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ । ಪರ್ಶುಕಾಸ್ತಾಲುಕೈಃ ಸಾರ್ಧಮರ್ಬುದೈಶ್ಚ ದ್ವಿಸಪ್ತತಿಃ

ಅವುಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಎಲುಬುಗಳು ನುಣುಪು, ಕಣ್ಣು, ಕೆನ್ನೆ ಮತ್ತು ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಪಲ್ಲಟ ಮತ್ತು ಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಒಟ್ಟು ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು.

ದ್ವೇ ಶಙ್ಖಕೇ ಕಪಾಲಾನಿ ಚತ್ವಾರ್ಯೇವ ಶಿರಸ್ತಥಾ । ಉರಃ ಸಪ್ತದಶಾಽಸ್ಥೀನಿ ಸಂಧೀನಾಂ ದ್ವೇ ಶತೇ ದಶ

ಎರಡು ಕಪಾಲದ ಭಾಗಗಳು, ನಾಲ್ಕು ತಲೆ ಎಲುಬುಗಳು, ತಲೆಯಲ್ಲೂ ಇದ್ದವೆ. ಎಡವತ್ತೇಳು ಎಲುಬುಗಳು ಉರಸಿನಲ್ಲಿ, ಎರಡು ನೂರು ಹತ್ತು ಸಂಧಿಗಳು ಇದ್ದವೆ.

ಅಷ್ಟಷಷ್ಟಿಸ್ತು ಶಾಖಾಸು ಷಷ್ಟಿಶ್ಚೈಕವಿವರ್ಜಿತಾ । ಅನ್ತರಾ ವೈ ತ್ರ್ಯಶೀತಿಶ್ಚ ಸ್ನಾಯೋರ್ನವಶತಾನಿ ಚ

ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ, ಅರವತ್ತು ಒಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರು, ಒಟ್ಟು ಒಂಬತ್ತು ನೂರು ಸ್ನಾಯುಗಳು ಇವೆ.

ತ್ರಿಂಶಾಧಿಕೇ ದ್ವೇ ಶತೇ ತು ಅನ್ತರಾಧೌ ತು ಸಪ್ತತಿಃ । ಊರ್ಧ್ವಗಾಃ ಷಟ್ ಶತಾನ್ಯೇವ ಶಾಖಾಸ್ತು ಕಥಿತಾನಿ ತು

ಎರಡು ನೂರು ಮೂವತ್ತೆರಡು ಒಟ್ಟು, ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತು; ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ನೂರು, ಅಂಗಗಳು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪಞ್ಚ ಪೇಶೀಶತಾನ್ಯೇವ ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಥೋರ್ಧ್ವಗಾಃ । ಚತುಃ ಶತಂ ತು ಶಾಖಾಸು ಅನ್ತರಾಧೌ ಚ ಷಷ್ಠಿಕಾ

ಐದು ನೂರು ಮಾಂಸಕಡ್ಡಿಗಳು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಲವತ್ತು; ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನೂರು, ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತು ಇವೆ.

ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚೈಕಾಧಿಕಾ ವೈ ಸ್ಯಾದ್ವಿಂಶತಿಶ್ಚತುರುತ್ತರಾ । ಸ್ತನಯೋರ್ದಶ ಯೋನೌ ಚ ತ್ರಯೋದಶ ತಥಾಽಽಶಯೇ

ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚು, ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು; ಹತ್ತು ಸ್ತನಗಳಲ್ಲಿ, ಹದಿಮೂರು ಗರ್ಭಾಶಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರೊಳಗಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೂ ಇವೆ.

ಗರ್ಭಸ್ಯ ಚ ಚತಸ್ರಃ ಸ್ಯುಃ ಶಿರಾಣಾಂ ಚ ಶರೀರಿಣಾಮ್ । ತ್ರಿಂಶಚ್ಛತಸಹಸ್ರಾಣಿ ತಥಾಽನ್ಯಾನಿ ನವೈವ ತು

ಗರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ನಾಳಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಜೀವಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಕ್ಷ ನಾಳಿಗಳು ಇವೆ, ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಒಂಬತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇವೆ.

ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ಸಹಸ್ರಾಣಿ ರಸಂ ದೇಹೇ ವಹನ್ತಿ ತಾಃ । ಕೇದಾರ ಇವ ಕುಲ್ಯಾಶ್ಚ ಕ್ಲೇದಲೇಪಾದಿಕಂ ಚ ಯತ್

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ನಾಳಿಗಳು ದೇಹದ ರಸವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುವ ಕಾಲುವೆಗಳಂತೆ, ಅವು ಒದ್ದೆ, ಲೇಪನ ಮತ್ತು ಇತರ ದ್ರವಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸಾಗಿಸುತ್ತವೆ.

ದ್ವಾಸಪ್ತತಿಸ್ತಥಾ 'ಕೋಟ್ಯೋ ವ್ಯೋಮ್ನಾಮಿಹ ಮಹಾಮುನೇ । ಮಜ್ಜಾಯಾ ಮೇದಸಶ್ಚೈವ ವಸಾಯಾಶ್ಚ ತಥಾ ದ್ವಿಜ

ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮಜ್ಜೆ, ಮೇದು, ಮತ್ತು ಕೊಬ್ಬಿನ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಕೋಟಿ ನಾಳಿಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಚೈವ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶಕೃತಸ್ತಥಾ । ರಕ್ತಸ್ಯ ಸರಸಸ್ಯಾತ್ರ ಕ್ರಮಶೋಽಞ್ಜಲಯೋ ಮತಾಃ

ಮೂತ್ರ, ಪಿತ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಮಲ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ರಸಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಂಜಲಿಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಅರ್ಧಾರ್ಧಾಭ್ಯಧಿಕಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾಞ್ಜಲೇರ್ಮತಾಃ । ಅರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಶ್ಚ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ತದರ್ಥಂ ಚ ತಥೌಜಸಃ

ಪ್ರತಿ ಹಿಂದಿನ ದ್ರವವು ಮುಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಅರ್ಧ ಅಂಜಲಿ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ರಜಸಸ್ತು ತಥಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚತಸ್ರಃ ಕಥಿತಾ ಬುಧೈಃ । ಶರೀರಂ ಮಲದೋಷಾದಿಪಿಣ್ಡಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾಽಽತ್ಮನಿ ತ್ಯಜೇತ್

ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಜೋನಾಳಿಗಳು ನಾಲ್ಕು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇಹವನ್ನು ಮಲ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದದು ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಬಿಡಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಉಕ್ತಾನಿ ಯಮಮಾರ್ಗಾಣಿ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಥ ಮರಣೇ ನೃಣಾಂ । ಊಷ್ಮಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಕಾಯೇ ತೀವ್ರವಾಯುಸಮೀರಿತಃ ।। ೩೭೧.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ಮನುಷ್ಯರ ಮರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಮನುಡುವ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿನ ಉಷ್ಣವು ತೀವ್ರವಾದ ವಾಯುವಿಂದ ಕೆರಳಿದಾಗ—

ಶರೀರಮುಪರುಧ್ಯಾಽಥ ಕೃತ್‌ಸ್ನಾನ್ದೋಷಾನ್ರುಣದ್ಧಿ ವೈ । ಛಿನತ್ತಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಾನಿ ಪುನರ್ಮರ್ಮಾಣಿ ಚೈವ ಹಿ ।। ೩೭೧.

ಅದು ದೇಹವನ್ನು ತಡೆದು, ಎಲ್ಲಾ ಮಲನಾಳಿಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜೀವದ ಪ್ರಮುಖ ಬಿಂದುಗಳನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕುತ್ತದೆ.

ಶೈತ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ವಾಯುಶ್ಛಿದ್ರಮನ್ವಿಷ್ಯತೇ ತತಃ । ದ್ವೇ ನೇತ್ರೇ ದ್ವೌ ತಥಾ ಕರ್ಣೌ ದ್ವೌ ತು ನಾಸಾಪುಟೌ ತಥಾ ।। ೩೭೧.

ಚಳಿಯಿಂದ ವಾಯು ಕೆರಳಿಕೊಂಡು, ಹೊರಹೋಗಲು ದಾರಿ ಹುಡುಕುತ್ತದೆ; ಹಾಗಾಗಿ ಎರಡು ಕಣ್ಣು, ಎರಡು ಕಿವಿ, ಮತ್ತು ಎರಡು ಮೂಗಿನ ರಂಧ್ರಗಳು—

ಊದ್‌ಧ್ವನ್ತು ಸಪ್ತ ಚ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ಅಷ್ಟಮಂ ವದನಂ ತಥಾ । ಏತೈಃ ಪ್ರಾಣೋ ವಿನಿರ್ಯಾತಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಶುಭಕರ್ಮಣಂ ।। ೩೭೧.

ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ರಂಧ್ರಗಳಿವೆ, ಎಂಟನೆಯದು ಬಾಯಿ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸದ್ಗುಣಿಗಳ ಪ್ರಾಣ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಅಧಃ ಪಾಯುರುಪಸ್ಥಞ್ಚ ಅನೇನಾಶುಭಕಾರಿಣಾಂ । ಮೂರ್ದ್ಧಾನಂ ಯೋಗಿನೋ ಭಿತ್ತ್ವಾ ಜೀವೋ ಯಾತ್ಯಥ ಚೇಚ್ಛಯಾ ।। ೩೭೧.

ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗುದ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ—ಇವುಗಳಿಂದ ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡಿದವರ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ; ಯೋಗಿಗಳು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಭೇದಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಜೀವವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾರೆ.

ಅನ್ತಕಾಲೇ ತು ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರಾಣೇಽಪಾನಮುಪಸ್ಥಿತೇ । ತಮಸಾ ಸಂವೃತೇ ಜ್ಞಾನೇ ಸಂವೃತೇಷು ಚ ಮರ್ಮ್ಮಸು ।। ೩೭೧.

ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಪಾನವಾಯು ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುವಾಗ, ಜ್ಞಾನವು ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಬಿಂದುಗಳು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ—

ಸ ಜೀವೋ ನಾಭ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಶ್ಚಾಲ್ಯತೇ ಮಾತರಿಶ್ವನಾ । ಬಾಧ್ಯಮಾಣಶ್ಚಾನಯತೇ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಾಃ ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಕಾಃ ।। ೩೭೧.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜೀವನು ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರದೆ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ಅಲೆಯುತ್ತದೆ; ಬಾಧೆ ಅನುಭವಿಸಿ, ಎಂಟು ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಚ್ಯವನ್ತಂ ಜಾಯಮಾನಂ ವಾ ಪ್ರವಿಶನ್ತಞ್ಚ ಯೋನಿಷು । ಪ್ರಪಶ್ಯನ್ತಿ ಚ ತಂ ಸಿದ್ಧಾ ದೇವಾ ದಿವ್ಯೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ ।। ೩೭೧.

ಆ ಜೀವನು ಬೀಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ, ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಗೃಹ್ಣಾತಿ ತತ್ಕ್ಷಣಾದ್ ಯೋಗೇ ಶರೀರಞ್ಚಾತಿವಾಹಿಕಮ್ । ಆಕಾಶವಾಯುತೇಜಾಂಸಿ ವಿಗ್ರಹಾದೂದ್‌ರ್ಧ್ವಗಾಮಿನಃ ।। ೩೭೧.

ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಯೋಗಬಲದಿಂದ, ಆ ಜೀವನು ಆಕಾಶ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸ್ಥೂಲದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಜಲಂ ಮಹೀ ಚ ಪಞ್ಚತ್ವಮಾಪನ್ನಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಆತಿವಾಹಿಕದೇಹನ್ತು ಯಮದೂತಾ ನಯನ್ತಿ ತಂ ।। ೩೭೧.

ನೀರು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣು ಐಕ್ಯವಾಗಿದಾಗ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸತ್ತವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಯಮದೂತರು ಆತನನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹದಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.