ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ವಾಯೋರಪಿ ಗುಣಂ ಸ್ಪರ್ಶಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ತತಃ । ವಾಯೌ ನಷ್ಟೇ ತು ಚಾಕಾಶನ್ನೀರವಂ ತಿಷ್ಠತಿ ದ್ವಿಜ ।। ೩೬೮.

ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶ ಎಂಬ ಗುಣವನ್ನು ಆಕಾಶ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಗಾಳಿ ನಾಶವಾದಾಗ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ದ್ವಿಜ.

ಆಕಾಶಸ್ಯಾಥ ವೈ ಶಬ್ದಂ ಭೂತಾದಿರ್ಗ್ರಸತೇ ಚ ಖಂ । ಅಬಿಮಾನಾತ್ಮಕಂ ಖಞ್ಚ ಭೂತಾದಿ ಗ್ರಸತೇ ಮಹಾನ್ ।। ೩೬೮.

ಆಕಾಶದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಭೂತಾದಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೂತಾದಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆ ಭೂತಾದಿಯನ್ನು ಮಹತ್ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಭೂಮಿರ್ಯಾತಿ ಲಯಞ್ಚಾಪ್ಸು ಆಪೋ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ತದ್‌ವ್ರಜೇತ್ । ವಾಯೌ ವಾಯುಶ್ಚ ಖೇ ಖಞ್ಚ ಅಹಙ್ಕಾರೇ ಲಯಂ ಸ ಚ ।। ೩೬೮.

ಭೂಮಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ನೀರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ, ಗಾಳಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮಹತ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹತ್ತತ್ತ್ವೇ ಮಹಾನ್ತಞ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಗ್ರಸತೇ ದ್ವಿಜ । ವ್ಯಕ್ತಾಽವ್ಯಕ್ತಾ ಚ ಪ್ರಕೃತಿರ್ವ್ಯಕ್ತಸ್ಯಾವ್ಯಕ್ತಕೇ ಲಯಃ ।। ೩೬೮.

ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ದ್ವಿಜ; ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ವ್ಯಕ್ತ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪುಮಾನೇಕಾಕ್ಷರಃ ಶುದ್ಧಃ ಸೋಽಪ್ಯಂಶಃ ಪರಮಾತ್ಮನಃ । ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪುರುಷಶಚೈಚೌ ಲೀಯೇತೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ।। ೩೬೮.

ಪವಿತ್ರವಾದ ಏಕಾಕ್ಷರ ಪುರುಷನು ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಭಾಗ; ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ನ ಸನ್ತಿ ಯತ್ರ ಸರ್ವೇಶೇ ನಾಮಜಾತ್ಯಾದಿಕಲ್ಪನಾಃ । ಸತ್ತಾಮಾತ್ರಾತ್ಮಕೇ ಜ್ಞೇಯೇ ಜ್ಞಾನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮನಃ ಪರೇ ।। ೩೬೮.

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಳುವ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಹೆಸರು, ಜಾತಿ ಮುಂತಾದ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಲ್ಲ; ಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವರೂಪವಾದ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾದ, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲವೂ ಲೀನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅಥ ಸಪ್ತತ್ಯಧಿಕತ್ರಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಶರೀರಾವಯವಾಃ ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಶ್ರೋತ್ರಂ ತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಜಿಹ್ವಾ ಘ್ರಾಣಂ ಧೀಃ ಖಂ ಚ ಭೂತಗಮ್ । ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ ಖಾದಿಷು ತದ್ಗುಣಾಃ

ಈಗ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತೂವತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ: ದೇಹದ ಅಂಗಗಳು. ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆಕಾಶ — ಇವು ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವುಗಳು; ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರುಚಿ ಮತ್ತು ವಾಸನೆ — ಇವು ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳು.

ಪಾಯೂಪಸ್ಥೌ ಕರೌ ಪಾದೌ ವಾಗ್ಭವೇತ್ಕರ್ಮ ಖಂ ತಥಾ । ಉತ್ಸರ್ಗಾನನ್ದಕಾದಾನಗತಿ ವಾಗಾದಿಕರ್ಮ ತತ್

ಪಾಯು, ಉಪಸ್ಥ, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾತು — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು. ಇವುಗಳ ಕೆಲಸ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸರ್ಜನೆ, ಆನಂದ, ಹಿಡಿಯುವುದು, ನಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಮಾತನಾಡುವುದು.

ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯತ್ರ ಪಞ್ಚ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚೈವ ಮಹಾಭೂತಾ ಮನೋಧಿಪಾಃ

ಇಲ್ಲಿ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾಭೂತಗಳು ಇವೆ. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆತ್ಮಾಽವ್ಯಕ್ತಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ತತ್ತ್ವಾನಿ ಪುರುಷಃ ಪರಃ । ಸಂಯುಕ್ತಶ್ಚ ವಿಯುಕ್ತಶ್ಚ ಯಥಾ ಮತ್ಸ್ಯೋದಕೇ ಉಭೇ

ಆತ್ಮನು ಕಾಣದಂತಿದ್ದು, ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳು ಇದ್ದರೂ, ಪರಪುರುಷನು ಅವುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವನು. ಅವನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವವನೂ, ಬೇರ್ಪಟ್ಟವನೂ ಹೀಗಿರುವನು. ಇದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮೀನು ಇರುವಂತೆ.

ಅವ್ಯತಮಾಶ್ರಿತಾನೀಹ ರಜಃ ಸತ್ತ್ವತಮಾಂಸಿ ಚ । ಆನ್ತರಃ ಪುರುಷೋ ಜೀವಃ ಸ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಾರಣಮ್

ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣದಿರುವದು ರಜಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ, ತಮಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಒಳಗಿನ ಪುರುಷನು ಜೀವಾತ್ಮ, ಪರಬ್ರಹ್ಮವೇ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಕಾರಣ.

ಸ ಯಾತಿ ಪರಮಂ ಸ್ಥಾನಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ಪುರುಷಂ ಪರಮ್ । ಸಪ್ತಾಽಽಶಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ದೇಹೇ ರುಧಿರಸ್ಯೈಕ ಆಶಯಃ

ಯಾರು ಪರಪುರುಷನನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಪರಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಏಳು ಆಧಾರಗಳು ಇದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರಕ್ತದ ಆಧಾರ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚಾಽಽಮಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ತು ಪಞ್ಚಮಃ । ವಾಯುಮೂತ್ರಾಶಯಃ ಸಪ್ತ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಗರ್ಭಾಶಯೋಽಷ್ಟಮಃ

ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಅಜೀರ್ಣ ಆಹಾರ, ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ಪಕ್ವಾಶಯ ಐದನೆಯದು. ವಾಯು ಮತ್ತು ಮೂತ್ರದ ಆಧಾರಗಳು ಆರನೆಯದು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯದು. ಹೆಂಗಸರಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಾಶಯ ಎಂಟನೆಯದು.

ಪಿತ್ತಾತ್ಪಕ್ವಾಶಯೋಽಗ್ನೇಃ ಸ್ಯಾದ್ಯೋನಿರ್ವಿಕಶಿತಾ ದ್ಯುತೌ । ಪದ್ಮವದ್ಗರ್ಭಾಶಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಧತ್ತೇ ಸರಕ್ತಕಮ್

ಪಿತ್ತದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಆಂತ್ರಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಯೋನಿ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಾಶಯವು ಕಮಲದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಕ್ತದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತದ್ದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಶುಕ್ರಂ ಸ್ವಶುಕ್ರತಶ್ಚಾಙ್ಗಂ ಕುನ್ತಲಾನ್ಯತ್ರ ಕಾಲತಃ । ನ್ಯಸ್ತಂ ಶುಕ್ರಮತೋ ಯೋನೌ ನೈತಿ ಗರ್ಭಾಶಯಂ ಮುನೇ

ಶುಕ್ರದಿಂದ, ಮತ್ತು ಸ್ವಂತ ಶುಕ್ರದಿಂದ, ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಕೂದಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಶುಕ್ರವನ್ನು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಇಡಿದರೂ, ಅದು ಗರ್ಭಾಶಯವನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ, ಮುನಿಯೇ.

ಋತಾವಪಿ ಚ ಯೋನಿಶ್ಚೇದ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾವೃತಾ । ಭವೇತ್ತದಾ ವಿಕಾಶಿತ್ವಂ ನೈವ ತಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ

ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ, ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ವಾಯು, ಪಿತ್ತ ಅಥವಾ ಕಫದಿಂದ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋನಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಸಂತಾನವೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಬುಕ್ಕಾತ್ಪುಕ್ಕಸಕಪ್ಲೀಹಕೃತಕೋಷ್ಠಾಙ್ಗಹೃದ್ವ್ರಣಾಃ । ತಣ್ಡಕಶ್ಚ ಮಹಾಭಾಗ ನಿಬದ್ಧಾನ್ಯಾಶಯೇ ಮತಃ

ಬುಕ್ಕಾ, ಪುಕ್ಕಸ, ಪ್ಲಿಹೆ, ಕೊಳಲು, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ವ್ರಣಗಳಿಂದ, ಮಹಾನೀಯನೆ, ತಂಡಕವೂ ಆ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರಸಸ್ಯ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಸಾರಾದ್ಭವತಿ ದೇಹಿನಾಮ್ । ಪ್ಲೀಹಾ ಯಕೃಚ್ಚ ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಕ್ತಫೇನಾಚ್ಚ ಪುಕ್ಕಸಃ

ಹುಟ್ಟಿದ ಜೀವಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೀರುವ ಆಹಾರ ರಸದ ಸಾರದಿಂದ ಪ್ಲೀಹಾ ಮತ್ತು ಯಕೃತ್ ಎಂಬ ಅಂಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವನೇ, ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ನೊಗಿನಿಂದ ಪುಕ್ಕಸ ಎಂಬ ಅಂಗ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಭವತಿ ತಥಾ ತಣ್ಡಕಸಂಜ್ಞಕಃ । ಭೇದೋ ರಕ್ತಪ್ರಸಾರಾಚ್ಚ ಬುಕ್ಕಾಯಾಃ ಸಂಭವಃ ಸ್ಮೃತಃ

ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತವೂ ಹಾಗೆಯೇ ತಂಡಕ ಎಂಬುದು ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ರಕ್ತ ಹರಡುವುದರಿಂದ ಬುಕ್ಕಾ ಎಂಬ ಅಂಗದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರಕ್ತಮಾಂಸಪ್ರಕಾರಾಚ್ಚ ಭವನ್ತ್ಯನ್ತ್ರಾಣಿ ದೇಹಿನಾಮ್ । ಸಾರ್ಧತ್ರಿವ್ಯಾಯಾಮ (ವ್ಯಾಮ) ಸಂಖ್ಯಾನಿ ತಾನಿ ನೃಣಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್

ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಮಾಂಸದ ರೂಪಗಳಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಅಂತರಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಉದ್ದ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ವ್ಯಾಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತ್ರಿವ್ಯಾಮಾನಿ ತಥಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪ್ರಾಹುರ್ವೇದವಿದೋ ಜನಾಃ । ರಕ್ತವಾಯುಸಮಾಯೋಗಾತ್ಕಾಮೇ ಯಸ್ಯೋದ್ಭವಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಅವು ಮೂರು ವ್ಯಾಮ ಉದ್ದವಿವೆ ಎಂದು ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ರಕ್ತ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ಸಂಗಮದಿಂದ ಕಾಮ ಎಂಬುದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕಫಪ್ರಸಾರಾದ್ಭವತಿ ಹೃದಯಂ ಪದ್ಮಸಂನಿಭಮ್ । ಅಧೋಮುಖಂ ತಚ್ಛುಷಿರಂ ಯತ್ರ ಜೀವೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ

ಕಫವು ಹರಡಿದಾಗ ಹೃದಯವು ಕಮಲದಂತೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಕೆಳಗೆ ಮುಖವಿಟ್ಟು, ಒಳಗೆ ಬೊತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನು ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾನೆ.

ಚೈತನ್ಯಾನುಗತಾ ಭಾವಾಃ ಸರ್ವೇ ತತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ । ತಸ್ಯ ವಾಮೇ ಯಥಾ ಪ್ಲೀಹಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಚ ಯಥಾ ಯಕೃತ್

ಎಲ್ಲಾ ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭಾವನೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಅದರ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ಲಿಹೆ ಇದೆ, ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಕೃತ್ ಇದೆ.

ದಕ್ಷಿಣೇ ಚ ತಥಾ ಕ್ಲೋಮ ಪದ್ಮಸ್ಯೈವಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಶ್ರೋತಾಂಸಿ ಯಾನಿ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಕಫರಕ್ತವಹಾನಿ ಚ

ಅದೇ ರೀತಿ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಲೋಮವೂ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಾಳಿಗಳು ಕಫ ಮತ್ತು ರಕ್ತವನ್ನು ಹೊರುತ್ತವೆ.

ತೇಷಾಂ ಭೂತಾನುಮಾನಾಚ್ಚ ಭವತೀನ್ದ್ರಿಯಸಂಭವಃ । ನೇತ್ರಯೋರ್ಮಣ್ಡಲಂ ಶುಕ್ಲಂ ಕಫಾದ್ಭವತಿ ಪೈತೃಕಮ್

ಅವುಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ಭೂತಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಕಣ್ಣುಗಳೊಳಗಿನ ಬಿಳಿ ವಲಯವು ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದ್ದು, ಅದು ತಂದೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ಕೃಷ್ಣಂ ಚ ಮಣ್ಡಲಂ ವಾತಾತ್ತಥಾ ಭವತಿ ಮಾತೃಕಮ್ । ಪಿತ್ತಾತ್ತ್ವಙ್ಮಣ್ಡಲಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಮಾತಾಪಿತೃಸಮುದ್ಭವಮ್

ಕೃಷ್ಣವರ್ಣದ ವಲಯವು ವಾಯುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ತಾಯಿಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಚರ್ಮದ ವಲಯವು ತಾಯಿ ಮತ್ತು ತಂದೆ ಇಬ್ಬರಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟಿದುದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಮಾಂಸಾಸೃಕ್ಕಫಜಾ ಜಿಹ್ವಾ ಮೇದೋಸೃಕ್ಕಫಮಾಂಸಜೌ । ವೃಷಾ (ಷ) ಣೌ ದಶ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಾನ್ಯಾಯತನಾನಿ ತು

ಜಿಹ್ವೆ ಮಾಂಸ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕೊಬ್ಬು, ರಕ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮೆ ಮತ್ತು ಮಾಂಸದಿಂದ ವೃಷಣಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಗೆ ಹತ್ತು ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಮೂರ್ಧಾ ಹೃನ್ನಾಭಿಕಣ್ಠಾಶ್ಚ ಜಿಹ್ವಾ ಶುಕ್ರಂ ಚ ಶೋಣಿತಮ್ । ಗುದಂ ವಸ್ತಿಶ್ಚ ಗುಲ್ಫಂ ಚ 'ಕಣ್ಡುರಾಃ ಷೋಡಶೇರಿತಾಃ

ತಲೆ, ಹೃದಯ, ನಾಭಿ, ಗಂಟಲು, ಜಿಹ್ವೆ, ಬೀಜ, ರಕ್ತ, ಗುದ, ಮೂತ್ರಾಶಯ ಮತ್ತು ಕಾಲಿನ ಮೊಣಕಾಲು—ಇವು ಹದಿನಾರು ನಾಡಿಗಳು.

ದ್ವೇ ಕರೇ ದ್ವೇ ಚ ಚರಣೇ ಚತಸ್ರಃ ಪೃಷ್ಠತೋ ಗಲೇ' । ದೇಹೇ ಪಾದಾದಿಶೀರ್ಷಾನ್ತೇ ಜಾಲಾನಿ ಚೈವ ಷೋಡಶ

ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು, ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಹಿಂದೆ ನಾಲ್ಕು; ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿನಿಂದ ತಲೆಯವರೆಗೆ ಹದಿನಾರು ಜಾಲಗಳು ಇವೆ.