ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಚತುರ್ಯಗಸಹಸ್ತ್ರಾನ್ತೇ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಲಯಃ ಲಯ ಆತ್ಯನ್ತಿಕೋ ಜ್ಞಾನಾದಾತ್ಮನಃ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ।। ೩೬೮.

ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಕ ಲಯ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆತ್ಮನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಪರಮ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ನೈಮಿತ್ತಿಕಸ್ಯ ಕಲ್ಪಾನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇ ರೂಪಂ ಲಯಸ್ಯ ತೇ । ಚತುರ್ಯುಗಸಹಸ್ನಾನ್ತೇ ಕ್ಷೀಣಪ್ರಾಯೇ ಮಹೀತಲೇ ।। ೩೬೮.

ನಾನು ಈಗ ಅವಧಿಕ ಲಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿ ಬಹಳ ದುರ್ಬಲವಾದಾಗ ಅದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಾವೃಷ್ಟಿರತೀವೋಗ್ರಾ ಜಾಯತೇ ಶತವಾರ್ಷಿಕೀ । ತತಃ ಸತ್ತ್ವಕ್ಷಯಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ತತೋ ವಿಷ್ಣುರ್ಜಗತ್ಪತಿಃ ।। ೩೬೮.

ನೂರು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಭೀಕರವಾದ ಬರ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆಗ ಜೀವಿಗಳ ಶಕ್ತಿ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನಾದ ವಿಷ್ಣು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ಥಿತೋ ಜಲಾನಿ ಪಿವತಿ ಭಾನೋಃ ಸಪ್ತಸು ರಶ್ಮಿಷು । ಭೂಪಾರ್ತಾಲಸಮುದ್ರಾದಿತೋಯಂ ನಯತಿ ಸಂಕ್ಷಯಂ ।। ೩೬೮.

ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಏಳು ಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿ, ಸರೋವರಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಗಳ ನೀರು ಹೀರಿ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ.

ತತಸ್ತಸ್ಯಾನುಭಾವೇನ ತೋಯಾಹಾರೋಪಬೃಂಹಿತಾಃ । ತ ಏವ ರಶ್ಮಯಃ ಸಪ್ತ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಪ್ತ ಭಾಸ್ಕರಾಃ ।। ೩೬೮.

ಅವನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ನೀರನ್ನು ಹೀರಿಕೊಂಡ ಆ ಏಳು ಕಿರಣಗಳು ತಾವೇ ಏಳು ಸೂರ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ದಹನ್ತ್ಯಽಶೇಷಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಸಪಾತಾಲತಲಂ ದ್ವಿಜ। ಸೂರ್ಮ್ಮಪೃಷ್ಠಸಮಾ ಭೂಃ ಸ್ಯಾತ್ತತಃ ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರಕಃ ।। ೩೬೮.

ಅವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ಪಾತಾಳದೊಳಗಿನ ಭಾಗವನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತವೆ. ಭೂಮಿ ಅಲೆ ಮೇಲಿನಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಾಲಾಗ್ನಿ ರೂಪದ ರುದ್ರನು ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶೇಷಾಹಿಶ್ವಾಸಸಮ್ಬಾತಾತ್ ಪಾತಾಲಾನಿ ದಹತ್ಯಧಃ । ಪಾತಾಲೇಭ್ಯೋ ಭುವಂ ವಿಷ್ಣುರ್ಭುವಃ ಸ್ವರ್ಗಂ ದಹತ್ಯತಃ ।। ೩೬೮.

ಶೇಷನಾಗನ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಪಾತಾಳದೊಳಗಿನ ಭಾಗ ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪಾತಾಳದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಿಷ್ಣು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತಾನೆ, ಭೂಮಿಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವೂ ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಅಮ್ಬರೀ ಷಮಿವಾಭಾತಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಮಖಿಲಂ ತಥಾ । ತತಸ್ತಾಪಪರೀತಾಸ್ತು ಲೋಕದ್ವಯನಿವಾಸಿನಃ ।। ೩೬೮.

ಆಕಾಶವು ಬಂಗಾರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆಗ ಆ ಎರಡು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ಭಾರೀ ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ.

ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತೇ ಮಹರ್ಲೋಕಂ ಮಹರ್ಲೋಕಾಜ್ಜನಂ ತತಃ । ರುದ್ರರೂಪೀ ಜಗದ್ದಗ್ಧ್ವಾ ಮುಖನಿಶ್ವಾಸತೋ ಹರೇಃ ।। ೩೬೮.

ಅವರು ಮಹರ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಜನಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ರುದ್ರನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿ, ಹರಿಯ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಲಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಉತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ತತೋ ಮೇಘಾ ನಾನಾರೂಪಾಃ ಸವಿದ್ಯುತಃ । ಶತಂ ವಂರ್ಷಾಣಿ ವರ್ಷನ್ತಃ ಶಮಯನ್ತ್ಯಗ್ನಿಮುತ್ಥಿತಮ್ ।। ೩೬೮.

ಆಗ ನಾನಾ ರೂಪದ ಮೇಘಗಳು ಮಿಂಚು ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಎದ್ದೇಳುತ್ತವೆ; ಅವು ನೂರಾರು ಮಳೆ ಸುರಿದು, ಉಂಟಾದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಪ್ತರ್ಷಿಸ್ಥಾನಮಾಕ್ರಮ್ಯ ಸ್ಥಿತೇಽಮ್ಭಸಿ ಶತಂ ಮರುತ್ । ಮುಖನಿಶ್ವಾಸತೋ ವಿಷ್ಣೋರ್ನಾಶಂ ನಯತಿ ತಾನ್ ಘನಾನ್ ।। ೩೬೮.

ಏಳುವರು ಋಷಿಗಳ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತ ನೂರಾರು ಗಾಳಿಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬರುವ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಆ ಮೇಘಗಳನ್ನು ಹರಡಿಬಿಡುತ್ತವೆ.

ವಾಯುಂ ಪೀತ್ವಾ ಹರಿಃ ಶೇಷೇ ಶೇತೇ ಚೈಕಾರ್ಣವೇ ಪ್ರಮುಃ । ಬ್ರಹ್ಮರೂಪಧಱಃ ಸಿದ್ಧೈರ್ಜಲಗೈರ್ಮುನಿಭಿಸ್ತುತಃ ।। ೩೬೮.

ಆ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಉದುರಿಸಿಕೊಂಡು, ಹರಿಯು ಒಬ್ಬೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಸಿದ್ಧರು, ಜಲಚರರು ಮತ್ತು ಮುನಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆತ್ಮಮಾಯಾಮಯೀಂ ದಿವ್ಯಾಂ ಯೋಗನಿದ್ರಾಂ ಸಮಾಸ್ಥಿತಃ । ಆತ್ಮಾನಂ ವಾಸುದೇವಾಖ್ಯಾಂ ಚಿನ್ತಯನ್ಮಧುಸೂದನಃ ।। ೩೬೮.

ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಿವ್ಯವಾದ ಯೋಗನಿದ್ರೆಗೆ ಹರಿಯು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ವಾಸುದೇವನೆಂಬ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕಲ್ಪಂ ಶೇತೇ ಪ್ರಬುದ್ಧೋಽಥ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಸೃಜತ್ಯಽಸೌ । ದ್ವಿಪರಾರ್ಧನ್ತತೋ ವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಕೃತೌ ಲೀಯತೇ ದ್ವಿಜ ।। ೩೬೮.

ಒಂದು ಕಲ್ಪ ಕಾಲ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಎರಡು ಪರಾರ್ಧಗಳ ನಂತರ, ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ದ್ವಿಜ.

ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ಥಾನಂ ದಶಗುಣಮೇಕಸ್ಮಾದ್ ಗುಣ್ಯತೇ ಸ್ಥಲೇ । ತತೋಽಷ್ಟಾದಶಮೇ ಭಾಗೇ ಪರಾರ್ದ್ಧಮಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೬೮.

ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪರಾರ್ಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಾರ್ಧಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಯತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತಃ ಪ್ರಲಯಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಅನಾವೃಷ್ಟ್ಯಾಽಗ್ನಿಸಮ್ಪರ್ಕಾತ್ ಕೃತೇ ಸಂಜ್ವಲನೇ ದ್ವಿಜ ।। ೩೬೮.

ಪರಾರ್ಧದ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ಪ್ರಾಕೃತ ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮಳೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ದ್ವಿಜ.

ಮಹದಾದೇರ್ವಿಕಾರಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾನ್ತಸ್ಯ ಸಂಕ್ಷಯೇ । ಕೃಷ್ಣೇಚ್ಛಾಕಾರಿತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರತಿಸಞ್ಚರೇ ।। ೩೬೮.

ಮಹತ್ ಮತ್ತು ಇತರ ತತ್ತ್ವಗಳ ವಿಶೇಷ ರೂಪಗಳು ನಾಶವಾದಾಗ, ಕೃಷ್ಣನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಸಂಚಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಪೋ ಗ್ರಸನ್ತಿ ವೈ ಪೂರ್ಬ್ವಂ ಭೂಮೇರ್ಗನ್ಧಾದಿಕಂ ಗುಣಂ । ಆತ್ಮಗನ್ಧಾತ್ತತೋ ಭೂಮಿಃ ಪ್ರಲಯತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ।। ೩೬೮.

ನೀರು ಮೊದಲು ಭೂಮಿಯ ಗುಣವಾದ ವಾಸನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ನಂತರ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಭೂಮಿ ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಸಾತ್ಮಿಕಾಶ್ಚ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಹ್ಯಾಪಸ್ತಾಸಾಂ ರಸೋ ಗುಣಃ । ಪೀಯತೇ ಜ್ಯೋತಿಷಾ ತಾಸು ನಷ್ಟಾಸ್ವಗ್ನಿಶ್ಚ ದೀಪ್ಯ್ತೇ ।। ೩೬೮.

ನೀರಿನಲ್ಲಿ ರುಚಿಯೇ ಗುಣವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಹೀರಿಕೊಂಡು ನಾಶ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಜ್ಯೋತಿಷೋಽಪಿ ಗುಣಂ ರೂಪಂ ವಾಯುರ್ಗ್ರಸತಿ ಭಾಸ್ಕರಂ । ನಷ್ಟೇ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ವಾಯುಶ್ಚ ಬಲೀ ದೋಧೂಯತೇ ಮಹಾನ್ ।। ೩೬೮.

ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ರೂಪ ಎಂಬ ಗುಣವನ್ನು ಗಾಳಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನಿ ನಾಶವಾದಾಗ, ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಗಾಳಿ ಜೋರಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

ವಾಯೋರಪಿ ಗುಣಂ ಸ್ಪರ್ಶಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ತತಃ । ವಾಯೌ ನಷ್ಟೇ ತು ಚಾಕಾಶನ್ನೀರವಂ ತಿಷ್ಠತಿ ದ್ವಿಜ ।। ೩೬೮.

ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶ ಎಂಬ ಗುಣವನ್ನು ಆಕಾಶ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಗಾಳಿ ನಾಶವಾದಾಗ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ದ್ವಿಜ.

ಆಕಾಶಸ್ಯಾಥ ವೈ ಶಬ್ದಂ ಭೂತಾದಿರ್ಗ್ರಸತೇ ಚ ಖಂ । ಅಬಿಮಾನಾತ್ಮಕಂ ಖಞ್ಚ ಭೂತಾದಿ ಗ್ರಸತೇ ಮಹಾನ್ ।। ೩೬೮.

ಆಕಾಶದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಭೂತಾದಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೂತಾದಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆ ಭೂತಾದಿಯನ್ನು ಮಹತ್ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಭೂಮಿರ್ಯಾತಿ ಲಯಞ್ಚಾಪ್ಸು ಆಪೋ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ತದ್‌ವ್ರಜೇತ್ । ವಾಯೌ ವಾಯುಶ್ಚ ಖೇ ಖಞ್ಚ ಅಹಙ್ಕಾರೇ ಲಯಂ ಸ ಚ ।। ೩೬೮.

ಭೂಮಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ನೀರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ, ಗಾಳಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮಹತ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹತ್ತತ್ತ್ವೇ ಮಹಾನ್ತಞ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಗ್ರಸತೇ ದ್ವಿಜ । ವ್ಯಕ್ತಾಽವ್ಯಕ್ತಾ ಚ ಪ್ರಕೃತಿರ್ವ್ಯಕ್ತಸ್ಯಾವ್ಯಕ್ತಕೇ ಲಯಃ ।। ೩೬೮.

ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ದ್ವಿಜ; ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ವ್ಯಕ್ತ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪುಮಾನೇಕಾಕ್ಷರಃ ಶುದ್ಧಃ ಸೋಽಪ್ಯಂಶಃ ಪರಮಾತ್ಮನಃ । ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪುರುಷಶಚೈಚೌ ಲೀಯೇತೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ।। ೩೬೮.

ಪವಿತ್ರವಾದ ಏಕಾಕ್ಷರ ಪುರುಷನು ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಭಾಗ; ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ನ ಸನ್ತಿ ಯತ್ರ ಸರ್ವೇಶೇ ನಾಮಜಾತ್ಯಾದಿಕಲ್ಪನಾಃ । ಸತ್ತಾಮಾತ್ರಾತ್ಮಕೇ ಜ್ಞೇಯೇ ಜ್ಞಾನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮನಃ ಪರೇ ।। ೩೬೮.

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಳುವ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಹೆಸರು, ಜಾತಿ ಮುಂತಾದ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಲ್ಲ; ಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವರೂಪವಾದ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾದ, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲವೂ ಲೀನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅಥ ಸಪ್ತತ್ಯಧಿಕತ್ರಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಶರೀರಾವಯವಾಃ ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಶ್ರೋತ್ರಂ ತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಜಿಹ್ವಾ ಘ್ರಾಣಂ ಧೀಃ ಖಂ ಚ ಭೂತಗಮ್ । ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ ಖಾದಿಷು ತದ್ಗುಣಾಃ

ಈಗ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತೂವತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ: ದೇಹದ ಅಂಗಗಳು. ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆಕಾಶ — ಇವು ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವುಗಳು; ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರುಚಿ ಮತ್ತು ವಾಸನೆ — ಇವು ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳು.

ಪಾಯೂಪಸ್ಥೌ ಕರೌ ಪಾದೌ ವಾಗ್ಭವೇತ್ಕರ್ಮ ಖಂ ತಥಾ । ಉತ್ಸರ್ಗಾನನ್ದಕಾದಾನಗತಿ ವಾಗಾದಿಕರ್ಮ ತತ್

ಪಾಯು, ಉಪಸ್ಥ, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾತು — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು. ಇವುಗಳ ಕೆಲಸ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸರ್ಜನೆ, ಆನಂದ, ಹಿಡಿಯುವುದು, ನಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಮಾತನಾಡುವುದು.

ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯತ್ರ ಪಞ್ಚ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚೈವ ಮಹಾಭೂತಾ ಮನೋಧಿಪಾಃ

ಇಲ್ಲಿ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾಭೂತಗಳು ಇವೆ. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.