ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸ್ತೋಕಾಲ್ಪಕ್ಷುಲ್ಲಕಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ದಭ್ರಂ ಕೃಶನ್ತನು । ಮಾತ್ರಾಕುಟೀಲವಕಣಾ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಪುರುಹಂ ಪುರು ।। ೩೬೭.

ಸ್ಟೋಕ, ಅಲ್ಪಕ ಮತ್ತು ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ಸಣ್ಣದು; ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ; ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ ಮೃದುವಾದ; ದಭ್ರ ಸ್ವಲ್ಪ; ಕೃಶ ಮತ್ತು ತನು ಸಣ್ಣ ದೇಹ; ಮಾತ್ರಾ, ಕುಟೀಲ ಮತ್ತು ವಕಣ ಅತಿ ಸಣ್ಣದು; ಭೂಯಿಷ್ಠ, ಪುರು ಮತ್ತು ಪುರು ಬಹಳ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು.

ಅಖಣ್ಡಂ ಪೂರ್ಣಸಕಲಮುಪಕಣ್ಠಾನ್ತಿಕಾಭಿತಃ । ಸಮೀಪೇ ಸನ್ನಿದಾಭ್ಯಾಸೌ ನೇದಿಷ್ಠಂ ಸುಸಮೀಪಕಂ ।। ೩೬೭.

ಅಖಂಡ ಅಂದರೆ ಮುರಿಯದ; ಪೂರ್ಣ ತುಂಬಿದ; ಸಕಲ ಸಂಪೂರ್ಣ; ಉಪಕಂಠ, ಅನ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಅಭಿತ ಸಮೀಪ; ಸಮೀಪ, ಸನ್ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ ಹತ್ತಿರ; ನೇದಿಷ್ಠ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರ; ಸುಸಮೀಪಕ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರ.

ಸುದೂರೇ ತು ದವಿಷ್ಠಂ ಸ್ಯಾದ್‌ವೃತ್ತಂ ನಿಸ್ತಲವರ್ತುಲೇ । ಉಚ್ಚಪ್ರಾಂಶೂನ್ನತೋದಗ್ರಾ ಧ್ರುವೋ ನಿತ್ಯಃ ಸನಾತನಃ ।। ೩೬೭.

ಸುದುರ ಬಹಳ ದೂರ; ದವಿಷ್ಠ ಅತ್ಯಂತ ದೂರ; ವೃತ್ತ ವೃತ್ತಾಕಾರ; ನಿಸ್ತಲ ಮತ್ತು ವರ್ತುಲ ವೃತ್ತಾಕಾರ; ಉಚ್ಚ, ಪ್ರಾಂಶು, ಉನ್ನತ ಮತ್ತು ಉದ್ಗ್ರ ಎತ್ತರವಾದ; ಧ್ರುವ ಸ್ಥಿರ; ನಿತ್ಯ ಶಾಶ್ವತ; ಸನಾತನ ಸದಾಕಾಲ.

ಆವಿದ್ಧಂ ಕುಟಿಲಂ ಭುಗ್ನಂ ವೇಲ್ಲಿತಂ ವಕ್ರಮಿತ್ಯಪಿ । ಚಞ್ಚಲಂ ಚರಲಞ್ಚೈವ ಕಠೋರಂ ಜಠರಂ ದೃಢ಼ಂ ।। ೩೬೭.

ಆವಿದ್ಧ ಎದ್ದುಹೋಗಿದ; ಕುಟಿಲ ವಕ್ರವಾದ; ಭುಗ್ನ ಬಾಗಿದ; ವೆಲ್ಲಿತ ತಿರುಗಿದ; ವಕ್ರ ಕೂಡ ವಕ್ರವಾದ; ಚಂಚಲ ಮತ್ತು ಚರಲ ಅಸ್ಥಿರ; ಕಠೋರ ಗಟ್ಟಿಯಾದ; ಜಠರ ದೃಢವಾದ; ದೃಢ ಬಲವಾದ.

ಪ್ರತ್ಯಗ್ರೋಽಭಿನವೋ ನವ್ಯೋ ನವೀನೋ ನೂತನೋ ನವಃ । ಏಕತಾನೋಽನ್ನ್ಯವೃತ್ತಿರುಚ್ಚಣ್ಡಮವಿಲಮ್ಬಿತಂ ।। ೩೬೭.

ಪ್ರತ್ಯಗ್ರ, ಅಭಿನವ, ನವ್ಯ, ನವೀನ, ನೂತನ ಮತ್ತು ನವ ಎಲ್ಲವೂ ಹೊಸದು; ಏಕತಾನ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ; ಅನ್ಯವೃತ್ತಿ ಬೇರೆ ಬಗೆಯ; ಉಚ್ಚಂಡ ಬಹಳ ಕ್ರೂರ; ಅವಿಲಂಬಿತ ತಡವಿಲ್ಲದೆ.

ಉಚ್ಚಾವಚಂ ನೈಕಭೇದಂ ಸಮ್ಬಾಧಕಲಿಲಂ ತಥಾ । ತಿಮಿತಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಕ್ಲಿನ್ನಮಭಿಯೋಗಸ್ತ್ವಭಿಗ್ರಹಃ ।। ೩೬೭.

ಉಚ್ಚಾವಚ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೆಳ; ನೈಕಭೇದ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ; ಸಂಬಾಧ ಮತ್ತು ಕಲಿಲ ತುಂಬಿರುವ ಅಥವಾ ಗೊಂದಲ; ತಿಮಿತ ಮತ್ತು ಸ್ಟಿಮಿತ ಮಂಕು ಅಥವಾ ನಿಧಾನ; ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಒದ್ದೆಯಾದ; ಅಭಿಯೋಗ ಆರೋಪ; ಅಭಿಗ್ರಹ ಹಿಡಿತ.

ಸ್ಫತಿರ್ವೃದ್ಧೌ ಪ್ರಥಾ ಖ್ಯಾತೌ ಸಮಾಹಾರಃ ಸಮುಚ್ಚಯಃ । ಅಪಹಾರಸ್ತ್ವಪಚಯೋ ವಿಹಾರಸ್ತು ಪರಿಕ್ರಮಃ ।। ೩೬೭.

ಸ್ಫತಿ ವೃದ್ಧಿ; ವೃದ್ಧಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ; ಪ್ರಥಾ ಖ್ಯಾತಿ; ಖ್ಯಾತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ಸಮಾಹಾರ ಮತ್ತು ಸಮುಚ್ಚಯ ಸಂಗ್ರಹ; ಅಪಹಾರ ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು; ಅಪಚಯ ಕುಗ್ಗುವುದು; ವಿಹಾರ ವಿಹಾರ; ಪರಿಕ್ರಮ ಸುತ್ತುವಿಕೆ.

ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಉಪಾದಾನಂ ನಿರ್ದ್ಧಾರೋಽಬ್ಯವಕರ್ಷಣಂ । ವಿಘ್ನೋಽನ್ತರಾಯಃ ಪ್ರತ್ಯೂಹಃ ಸ್ಯಾದಾಸ್ಯಾ ತ್ವಾಸನಾ ಸ್ಥಿತಿಃ ।। ೩೬೭.

ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು; ಉಪಾದಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು; ನಿರ್ಧಾರ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ; ಅವ್ಯವಕರ್ಷಣ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು; ವಿಘ್ನ, ಅಂತರಾಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೂಹ ಅಡ್ಡಿ; ಆಸ್ಯ ಬಾಯಿ; ಆಸನ ಕುರ್ಚಿ ಅಥವಾ ಆಸನ; ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ಥಿತಿ.

ಸನ್ನಿಧಿಃ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಂಕ್ರಮೋ ದುರ್ಗಸಞ್ಚರಃ । ಉಪಲಮ್ಭಸ್ತ್ವನುಭವಃ ಪ್ರತ್ಯಾದೇಶೋ ನಿರಾಕೃತಿಃ ।। ೩೬೭.

ಸನ್ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಸನ್ನಿಕರ್ಷ ಹತ್ತಿರ; ಸಂಕ್ರಮಣ ಬದಲಾವಣೆ; ದುರ್ಗಸಂಚಾರ ಕಷ್ಟದ ದಾರಿ; ಉಪಲಂಭ ಗ್ರಹಿಕೆ; ಅನುಭವ ಅನುಭವ; ಪ್ರತ್ಯಾದೇಶ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಸೂಚನೆ; ನಿರಾಕೃತಿ ತಿರಸ್ಕಾರ.

ಪರಿರಮ್ಭಃ ಪರಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಸಂಶ್ಲೇಷ ಉಪಗೂಹನಂ । ಅನುಮಾ ಪಕ್ಷಹೇತ್ವಾದ್ಯೈಡಿಮ್ಬೇ ಭ್ರಮರವಿಪ್ಲವೌ ।। ೩೬೭.

ಪರಿರಂಭ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ವಂಗ ಅಪ್ಪುಗೆ; ಸಂಶ್ಲೇಷ ಒಗ್ಗೂಡಿಕೆ; ಉಪಗೂಹನ ಮುಚ್ಚುವುದು; ಅನುಮಾನ ಊಹೆ; ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಹೇತು ಕಾರಣ; ಐಡಿಂಬ ಸಂಶಯ; ಭ್ರಮ ಮತ್ತು ವಿಪ್ಲವ ಗೊಂದಲ.

ಅಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಾರ್ಥಜ್ಞಾನಂ ಶಬ್ದಾದ್ಧಿ ಶಾಬ್ದಮೀರಿತಂ । ಸಾದೃಶ್ಯದರ್ಶನಾತ್ತುಲ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾದುಪಮಾನಕಂ ।। ೩೬೭.

ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ವಸ್ತುವಿನ ಜ್ಞಾನವು ಶಬ್ದದಿಂದ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಶಾಬ್ದಮನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಬರುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪಮಾನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಯ್ಯ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಿನಾ ನಸ್ಯಾದರ್ಥಾಪತ್ತಿಃ ಪರಾರ್ಥಧೀಃ । ಪ್ರತಿಯೋಗಿನ್ಯಽಗೃಹೀತೇ ಭುವಿ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಭಾವಕಃ ೩೬೭.

ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಫಲವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರಿಯುವುದನ್ನು ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರತಿಯೋಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಭಾವ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ತು ಪ್ರಲಯೋ ನಿತ್ಯೋ ಯಃ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಲಯಃ । ಸದಾ ವಿನಾಶೋ ಜಾತಾನಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ನೈಮಿತ್ತಿಕೋ ಲಯಃ ।। ೩೬೮.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಲಯಗಳಿವೆ; ಶಾಶ್ವತ ಲಯ ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಲಯ; ಯಾವಾಗಲೂ ಹುಟ್ಟಿದವರ ನಾಶ, ಬ್ರಾಹ್ಮ ಲಯ ಮತ್ತು ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಲಯ.

ಚತುರ್ಯಗಸಹಸ್ತ್ರಾನ್ತೇ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಲಯಃ ಲಯ ಆತ್ಯನ್ತಿಕೋ ಜ್ಞಾನಾದಾತ್ಮನಃ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ।। ೩೬೮.

ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಆತ್ಮ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲಯವಾಗುವುದು ಅಂತಿಮ ಲಯವಾಗಿದೆ.

ನೈಮಿತ್ತಿಕಸ್ಯ ಕಲ್ಪಾನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇ ರೂಪಂ ಲಯಸ್ಯ ತೇ । ಚತುರ್ಯುಗಸಹಸ್ನಾನ್ತೇ ಕ್ಷೀಣಪ್ರಾಯೇ ಮಹೀತಲೇ ।। ೩೬೮.

ಒಂದು ಕಲ್ಪದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಆ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಲಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳ ನಂತರ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಜೀವಿಗಳು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಅನಾವೃಷ್ಟಿರತೀವೋಗ್ರಾ ಜಾಯತೇ ಶತವಾರ್ಷಿಕೀ । ತತಃ ಸತ್ತ್ವಕ್ಷಯಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ತತೋ ವಿಷ್ಣುರ್ಜಗತ್ಪತಿಃ ।। ೩೬೮.

ಅಲ್ಲಿ ಶತ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಭಾರೀ ಬಿಸಿಲು ಮತ್ತು ಬರಡಾಗುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಜೀವಿಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನಾದ ವಿಷ್ಣು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ಥಿತೋ ಜಲಾನಿ ಪಿವತಿ ಭಾನೋಃ ಸಪ್ತಸು ರಶ್ಮಿಷು । ಭೂಪಾರ್ತಾಲಸಮುದ್ರಾದಿತೋಯಂ ನಯತಿ ಸಂಕ್ಷಯಂ ।। ೩೬೮.

ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಏಳು ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಭೂಮಿ, ಸರೋವರಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ನೀರನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ತತಸ್ತಸ್ಯಾನುಭಾವೇನ ತೋಯಾಹಾರೋಪಬೃಂಹಿತಾಃ । ತ ಏವ ರಶ್ಮಯಃ ಸಪ್ತ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಪ್ತ ಭಾಸ್ಕರಾಃ ।। ೩೬೮.

ಆತನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆ ಏಳು ಕಿರಣಗಳು ನೀರನ್ನು ಹೀರಿಕೊಂಡು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಏಳು ಸೂರ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ದಹನ್ತ್ಯಽಶೇಷಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಸಪಾತಾಲತಲಂ ದ್ವಿಜ। ಸೂರ್ಮ್ಮಪೃಷ್ಠಸಮಾ ಭೂಃ ಸ್ಯಾತ್ತತಃ ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರಕಃ ।। ೩೬೮.

ಆ ಏಳು ಸೂರ್ಯಗಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪಾತಾಳದೊಳಗಿನ ಭಾಗಗಳವರೆಗೆ ಸುಡುತ್ತವೆ. ಭೂಮಿ ಅಲೆ ಮೇಲಿನಂತೆ ಬಿಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಕಾಲಾಗ್ನಿ ಎಂಬ ರುದ್ರನು ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶೇಷಾಹಿಶ್ವಾಸಸಮ್ಬಾತಾತ್ ಪಾತಾಲಾನಿ ದಹತ್ಯಧಃ । ಪಾತಾಲೇಭ್ಯೋ ಭುವಂ ವಿಷ್ಣುರ್ಭುವಃ ಸ್ವರ್ಗಂ ದಹತ್ಯತಃ ।। ೩೬೮.

ಶೇಷನಾಗನ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಪಾತಾಳದೊಳಗಿನ ಲೋಕಗಳು ಸುಡುತ್ತವೆ. ಪಾತಾಳದಿಂದ ವಿಷ್ಣು ಭೂಮಿಯನ್ನು, ನಂತರ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಸುಡುತ್ತಾನೆ.

ಅಮ್ಬರೀ ಷಮಿವಾಭಾತಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಮಖಿಲಂ ತಥಾ । ತತಸ್ತಾಪಪರೀತಾಸ್ತು ಲೋಕದ್ವಯನಿವಾಸಿನಃ ।। ೩೬೮.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ ಖಾಲಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆಗ ಎರಡು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು ಭಾರೀ ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತೇ ಮಹರ್ಲೋಕಂ ಮಹರ್ಲೋಕಾಜ್ಜನಂ ತತಃ । ರುದ್ರರೂಪೀ ಜಗದ್ದಗ್ಧ್ವಾ ಮುಖನಿಶ್ವಾಸತೋ ಹರೇಃ ।। ೩೬೮.

ಅವರು ಮಹರ್ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಜನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ರುದ್ರನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿ, ನಂತರ ಹರಿಯ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಮುಂದಿನ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಉತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ತತೋ ಮೇಘಾ ನಾನಾರೂಪಾಃ ಸವಿದ್ಯುತಃ । ಶತಂ ವಂರ್ಷಾಣಿ ವರ್ಷನ್ತಃ ಶಮಯನ್ತ್ಯಗ್ನಿಮುತ್ಥಿತಮ್ ।। ೩೬೮.

ನಂತರ ಬಗೆಯ ಬಗೆಯ ಮೋಡಗಳು ಮಿಂಚುಗಳೊಂದಿಗೆ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಳೆಹನಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉಂಟಾದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಶಮನಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಸಪ್ತರ್ಷಿಸ್ಥಾನಮಾಕ್ರಮ್ಯ ಸ್ಥಿತೇಽಮ್ಭಸಿ ಶತಂ ಮರುತ್ । ಮುಖನಿಶ್ವಾಸತೋ ವಿಷ್ಣೋರ್ನಾಶಂ ನಯತಿ ತಾನ್ ಘನಾನ್ ।। ೩೬೮.

ಮೋಡಗಳು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆವರಿಸಿ, ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನೀರು ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಆ ಮೋಡಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ವಾಯುಂ ಪೀತ್ವಾ ಹರಿಃ ಶೇಷೇ ಶೇತೇ ಚೈಕಾರ್ಣವೇ ಪ್ರಮುಃ । ಬ್ರಹ್ಮರೂಪಧಱಃ ಸಿದ್ಧೈರ್ಜಲಗೈರ್ಮುನಿಭಿಸ್ತುತಃ ।। ೩೬೮.

ಹರಿ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹೀರಿಕೊಂಡು, ಶೇಷನ ಮೇಲೆ ಒಂದೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಸಿದ್ಧರು, ಜಲಚರರು, ಮುನಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆತ್ಮಮಾಯಾಮಯೀಂ ದಿವ್ಯಾಂ ಯೋಗನಿದ್ರಾಂ ಸಮಾಸ್ಥಿತಃ । ಆತ್ಮಾನಂ ವಾಸುದೇವಾಖ್ಯಾಂ ಚಿನ್ತಯನ್ಮಧುಸೂದನಃ ।। ೩೬೮.

ಆತನ ಸ್ವಮಾಯೆಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಿವ್ಯ ಯೋಗನಿದ್ರೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ತನ್ನನ್ನು ವಾಸುದೇವ, ಮಧುಸೂದನ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕಲ್ಪಂ ಶೇತೇ ಪ್ರಬುದ್ಧೋಽಥ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಸೃಜತ್ಯಽಸೌ । ದ್ವಿಪರಾರ್ಧನ್ತತೋ ವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಕೃತೌ ಲೀಯತೇ ದ್ವಿಜ ।। ೩೬೮.

ಒಂದು ಕಲ್ಪದವರೆಗೆ ಅವನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಪರಾರ್ಧಗಳ ನಂತರ, ಸೃಷ್ಟಿಯೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ಥಾನಂ ದಶಗುಣಮೇಕಸ್ಮಾದ್ ಗುಣ್ಯತೇ ಸ್ಥಲೇ । ತತೋಽಷ್ಟಾದಶಮೇ ಭಾಗೇ ಪರಾರ್ದ್ಧಮಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೬೮.

ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಳವು ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪರಾರ್ಧ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಾರ್ಧಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಯತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತಃ ಪ್ರಲಯಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಅನಾವೃಷ್ಟ್ಯಾಽಗ್ನಿಸಮ್ಪರ್ಕಾತ್ ಕೃತೇ ಸಂಜ್ವಲನೇ ದ್ವಿಜ ।। ೩೬೮.

ಪರಾರ್ಧದ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಕಾಲವನ್ನು ಪ್ರಕೃತ ಲಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಆ ಭಯಾನಕ ದಹನ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.