ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಲೋಲುಪೋ ಗರ್ಘ್ಲೋ ಗೃಧ್ನುರ್ವಿನೀತಪ್ರಶ್ರಿತೌ ತಥಾ । ಧೃಷ್ಟೇ ಧೃಷ್ಣುರ್ವಿಯಾತಶ್ಚ ನಿಭೃತಃ ಪ್ರತಿಬಾನ್ವಿತೇ ।। ೩೬೭.

ಹೆಚ್ಚು ಆಸೆಪಡುವವನು, ಹಸಿವಿನಿಂದ ತಿನ್ನುವವನು, ಲೋಭಿ, ವಿನಯಿ, ಸೌಮ್ಯ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಸಾಹಸಿ, ಚಂಚಲ, ಮೌನಿಯಾಗಿರುವವನು, ಬುದ್ಧಿವಂತ.

ಪ್ರಗಲ್ಭೋ ಭೀರುಕೋ ಭೀರುರ್ವನ್ದಾರುರಭಿವಾದಕೇ । ಭೂಷ್ಣುರ್ಭವಿಷ್ಣುರ್ಭವಿತಾ ಜ್ಞಾತಾ ವಿದುರವಿನ್ದುಕೌ ।। ೩೬೭.

ಧೈರ್ಯವಂತ, ಭಯಪಡುವವನು, ಭಯಭೀತ, ಗೌರವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುವವನು, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವವನು, ಆಗುತ್ತಿರುವವನು, ಆಗುವವನು, ತಿಳಿದವನು, ಜ್ಞಾನಿ, ಪಂಡಿತ.

ಮತ್ತಶೌಣ್ಡೋತ್ಕಟಕ್ಷೀವಾಶ್ಚಣ್ಡಸ್ತ್ವತ್ಯನ್ತಕೋಪನಃ । ದೇವಾನಞ್ಚತಿ ದೇವದ್ರ್ಯಙ್ ವಿಶ್ವದ್ರ್ಯಙ್ ವಿಶ್ವಗಞ್ಚತಿ ।। ೩೬೭.

ಮತ್ತಾದವನು, ಮದ್ಯಪಾನಿ, ಕಟು ದೃಷ್ಟಿಯವನು, ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವವನು; ದೇವರನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವವನನ್ನು ದೇವಾನಂಚತಿ, ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವವನನ್ನು ವಿಶ್ವದ್ರ್ಯಂಗ್, ಎಲ್ಲರನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವವನನ್ನು ವಿಶ್ವಗಂಚತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಃ ಸಹಾಞ್ಚತಿ ಸ ಸಧ್ರ್ಯಙ್ ಸ ತಿರ್ಯ್ಯಙ್ ಯಸ್ತಿರೋಽಞ್ಚತಿ । ವಾಚೋಯುಕ್ತಿಃ ಪಟುರ್ವಾಗ್ಮೀ ವಾವದೂಕಶ್ಚ ವಕ್ತರಿ ।। ೩೬೭.

ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವವನು ಸದ್ರ್ಯಂಗ್, ಬದಿಗೆ ಹೋಗುವವನು ತಿರ್ಯಂಗ್, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ, ಸುಭಾಷಣ, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನು ಅಥವಾ ವಕ್ತ.

ಸ್ಯಾಜ್ಜಲ್ಪಕಸ್ತು ವಾಚಾಲೋ ವಾಚಾಟೋ ಬಹುಗರ್ಹ್ಯವಾಕ್ । ಅಪಧ್ವಸ್ತೋ ಧಿಕ್‌ಕೃತಃ ಸ್ಯಾದ್‌ ಬದ್ಧೇ ಕೀಲಿತಸಂಯತೌ ।। ೩೬೭.

ಹೆಚ್ಚು ಜಗಳಾಡುವವನು ಜಲ್ಪಕ, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನು ವಾಚಾಲ, ಅನವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು ವಾಚಾಟ, ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಜನರು ಗದರಿಸುವರು; ಹಾಳಾದವನು, ದೂಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನು ಅಥವಾ ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುವವನು.

ವರಣಃ ಶಬ್ದನೋ ನಾನ್ದೀವಾದೀ ನಾನ್ದೀಕರಃ ಸಮಾಃ । ವ್ಯಸನಾರ್ತ್ತೋಪರಕ್ತೌ ದ್ವೌ ಬದ್ಧೇ ಕೀಲಿತಸಂಯತೌ ।। ೩೬೭.

ವರಣನು ಅಂದರೆ ಬಾಗಿಲು ಕಾಯುವವನು; ಶಬ್ದನನು ಅಂದರೆ ಪ್ರಕಟಿಸುವವನು; ನಾಂದೀವಾದಿಯು ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯವಾಡುವವನು; ನಾಂದೀಕರನು ನಾಂದಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವವನು; ಸಮಾಃ ಅಂದರೆ ಸಮಾನರು; ವ್ಯಸನ ಮತ್ತು ಆರ್ಥರು ದುಃಖದಿಂದ ಬಳಲುವವರು; ಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಕೀಲಿತರು ಬಂಧಿತರಾಗಿರುವವರು.

ವಿಹಸ್ತವ್ಯಾಕುಲೌ ತುಲ್ಯೌ ನೃಶಂಸಕ್ರೂರಘಾತುಕಾಃ । ಪಾಪೋ ಧೂರ್ತ್ತೋ ವಞ್ಚಕಃ ಸ್ಯಾನ್ಮೂರ್ಖೇ ವೈದೇಹವಾಲಿಶೌ ।। ೩೬೭.

ವಿಹಸ್ತ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲರು ಕೈಕಟ್ಟು ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಚಿಂತೆಗೊಂಡವರು; ತುಲ್ಯರು ಸಮಾನರು; ನೃಶಂಸ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರಘಾತಕರು ಕ್ರೂರ ಹತ್ಯೆಗೈಯುವವರು; ಪಾಪಿ ಪಾಪಮಾಡುವವನು; ಧೂರ್ತನು ಮೋಸಗಾರ; ವಂಚಕನು ವಂಚಿಸುವವನು; ಮೂರ್ಖನು ಅಜ್ಞಾನಿ; ವೈದೇಹ ಮತ್ತು ವಾಲಿಶ ಕೂಡ ಮೂರ್ಖರು.

ಕದರ್ಯ್ಯೇ ಕೃಪಣಕ್ಷುದ್ರೌ ಮಾರ್ಗಣೋ ಯಾಚಕಾರ್ಥಿನೌ । ಅಹಙ್ಕಾರವಾನಹಂಯುಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛುಭಂಯುಸ್ತು ಶುಭಾನ್ವಿತಃ ।। ೩೬೭.

ಕದರಿ, ಕೃಪಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷುದ್ರರು ಲೋಭಿಗಳು; ಮಾರ್ಗಣ ಮತ್ತು ಯಾಚಕರು ಬೇಡುವವರು; ಅಹಂಕಾರವಂತನು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿರುವವನು; ಶುಭಂಯು ಶುಭನಾದವನು; ಶುಭಾನ್ವಿತನು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನು.

ಕಾತ್ತಂ ಮನೋರಮಂ ರುಚ್ಯಂ ಹೃದ್ಯಾಭೀಷ್ಟೇ ಹ್ಯಭೀಪ್ಸಿತೇ । ಅಸಾರಂ ಫಲ್ಗು ಶೂನ್ಯಂ ವೈ ಮುಖ್ಯವರ್ಯ್ಯವರೇಣ್ಯಕಾಃ ।। ೩೬೭.

ಕಾತ್ತ ಅಂದರೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ; ಮನೋರಮ ಸುಂದರವಾದ; ರುಚ್ಯ ರುಚಿಕರವಾದ; ಹೃದ್ಯ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದ; ಅಭಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅಭಿಪ್ಸಿತ ಬೇಕಾದ ಅಥವಾ ಬಯಸಿದ; ಅಸಾರ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ; ಫಲ್ಗು ತೊಚುವ; ಶೂನ್ಯ ಖಾಲಿ; ಮುಖ್ಯ, ವರ್ಯ ಮತ್ತು ವರೇಣ್ಯ ಉತ್ತಮವಾದ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠ.

ಶ್ರೇಯಾನ್ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಪುಷ್ಕಲಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಗ್ರ್ಯಾಗ್ರ್ಯಗ್ರೀಯಮಗ್ರಿಮಂ । ವಡ್ರೋರು ವಿಪುಲಂ ಪೀನಪೀವ್ನೀ ತು ಸ್ಥೂಲಪೀವರೇ ।। ೩೬೭.

ಶ್ರೇಯಾನ್ ಉತ್ತಮ; ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅತ್ಯುತ್ತಮ; ಪುಷ್ಕಲ ಬಹಳ; ಪ್ರಾಗ್, ಆಗ್ರ್ಯ, ಅಗ್ರೀಯ, ಅಗ್ರಿಮ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದ; ವಡ್ರ ಮತ್ತು ಉರು ದೊಡ್ಡದು; ವಿಪುಲ ವಿಶಾಲ; ಪೀನ ಮತ್ತು ಪೀವನ ದಪ್ಪ; ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಪೀವರ ಗಟ್ಟಿಯಾದ.

ಸ್ತೋಕಾಲ್ಪಕ್ಷುಲ್ಲಕಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ದಭ್ರಂ ಕೃಶನ್ತನು । ಮಾತ್ರಾಕುಟೀಲವಕಣಾ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಪುರುಹಂ ಪುರು ।। ೩೬೭.

ಸ್ಟೋಕ, ಅಲ್ಪಕ ಮತ್ತು ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ಸಣ್ಣದು; ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ; ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ ಮೃದುವಾದ; ದಭ್ರ ಸ್ವಲ್ಪ; ಕೃಶ ಮತ್ತು ತನು ಸಣ್ಣ ದೇಹ; ಮಾತ್ರಾ, ಕುಟೀಲ ಮತ್ತು ವಕಣ ಅತಿ ಸಣ್ಣದು; ಭೂಯಿಷ್ಠ, ಪುರು ಮತ್ತು ಪುರು ಬಹಳ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು.

ಅಖಣ್ಡಂ ಪೂರ್ಣಸಕಲಮುಪಕಣ್ಠಾನ್ತಿಕಾಭಿತಃ । ಸಮೀಪೇ ಸನ್ನಿದಾಭ್ಯಾಸೌ ನೇದಿಷ್ಠಂ ಸುಸಮೀಪಕಂ ।। ೩೬೭.

ಅಖಂಡ ಅಂದರೆ ಮುರಿಯದ; ಪೂರ್ಣ ತುಂಬಿದ; ಸಕಲ ಸಂಪೂರ್ಣ; ಉಪಕಂಠ, ಅನ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಅಭಿತ ಸಮೀಪ; ಸಮೀಪ, ಸನ್ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ ಹತ್ತಿರ; ನೇದಿಷ್ಠ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರ; ಸುಸಮೀಪಕ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರ.

ಸುದೂರೇ ತು ದವಿಷ್ಠಂ ಸ್ಯಾದ್‌ವೃತ್ತಂ ನಿಸ್ತಲವರ್ತುಲೇ । ಉಚ್ಚಪ್ರಾಂಶೂನ್ನತೋದಗ್ರಾ ಧ್ರುವೋ ನಿತ್ಯಃ ಸನಾತನಃ ।। ೩೬೭.

ಸುದುರ ಬಹಳ ದೂರ; ದವಿಷ್ಠ ಅತ್ಯಂತ ದೂರ; ವೃತ್ತ ವೃತ್ತಾಕಾರ; ನಿಸ್ತಲ ಮತ್ತು ವರ್ತುಲ ವೃತ್ತಾಕಾರ; ಉಚ್ಚ, ಪ್ರಾಂಶು, ಉನ್ನತ ಮತ್ತು ಉದ್ಗ್ರ ಎತ್ತರವಾದ; ಧ್ರುವ ಸ್ಥಿರ; ನಿತ್ಯ ಶಾಶ್ವತ; ಸನಾತನ ಸದಾಕಾಲ.

ಆವಿದ್ಧಂ ಕುಟಿಲಂ ಭುಗ್ನಂ ವೇಲ್ಲಿತಂ ವಕ್ರಮಿತ್ಯಪಿ । ಚಞ್ಚಲಂ ಚರಲಞ್ಚೈವ ಕಠೋರಂ ಜಠರಂ ದೃಢ಼ಂ ।। ೩೬೭.

ಆವಿದ್ಧ ಎದ್ದುಹೋಗಿದ; ಕುಟಿಲ ವಕ್ರವಾದ; ಭುಗ್ನ ಬಾಗಿದ; ವೆಲ್ಲಿತ ತಿರುಗಿದ; ವಕ್ರ ಕೂಡ ವಕ್ರವಾದ; ಚಂಚಲ ಮತ್ತು ಚರಲ ಅಸ್ಥಿರ; ಕಠೋರ ಗಟ್ಟಿಯಾದ; ಜಠರ ದೃಢವಾದ; ದೃಢ ಬಲವಾದ.

ಪ್ರತ್ಯಗ್ರೋಽಭಿನವೋ ನವ್ಯೋ ನವೀನೋ ನೂತನೋ ನವಃ । ಏಕತಾನೋಽನ್ನ್ಯವೃತ್ತಿರುಚ್ಚಣ್ಡಮವಿಲಮ್ಬಿತಂ ।। ೩೬೭.

ಪ್ರತ್ಯಗ್ರ, ಅಭಿನವ, ನವ್ಯ, ನವೀನ, ನೂತನ ಮತ್ತು ನವ ಎಲ್ಲವೂ ಹೊಸದು; ಏಕತಾನ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ; ಅನ್ಯವೃತ್ತಿ ಬೇರೆ ಬಗೆಯ; ಉಚ್ಚಂಡ ಬಹಳ ಕ್ರೂರ; ಅವಿಲಂಬಿತ ತಡವಿಲ್ಲದೆ.

ಉಚ್ಚಾವಚಂ ನೈಕಭೇದಂ ಸಮ್ಬಾಧಕಲಿಲಂ ತಥಾ । ತಿಮಿತಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಕ್ಲಿನ್ನಮಭಿಯೋಗಸ್ತ್ವಭಿಗ್ರಹಃ ।। ೩೬೭.

ಉಚ್ಚಾವಚ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೆಳ; ನೈಕಭೇದ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ; ಸಂಬಾಧ ಮತ್ತು ಕಲಿಲ ತುಂಬಿರುವ ಅಥವಾ ಗೊಂದಲ; ತಿಮಿತ ಮತ್ತು ಸ್ಟಿಮಿತ ಮಂಕು ಅಥವಾ ನಿಧಾನ; ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಒದ್ದೆಯಾದ; ಅಭಿಯೋಗ ಆರೋಪ; ಅಭಿಗ್ರಹ ಹಿಡಿತ.

ಸ್ಫತಿರ್ವೃದ್ಧೌ ಪ್ರಥಾ ಖ್ಯಾತೌ ಸಮಾಹಾರಃ ಸಮುಚ್ಚಯಃ । ಅಪಹಾರಸ್ತ್ವಪಚಯೋ ವಿಹಾರಸ್ತು ಪರಿಕ್ರಮಃ ।। ೩೬೭.

ಸ್ಫತಿ ವೃದ್ಧಿ; ವೃದ್ಧಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ; ಪ್ರಥಾ ಖ್ಯಾತಿ; ಖ್ಯಾತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ಸಮಾಹಾರ ಮತ್ತು ಸಮುಚ್ಚಯ ಸಂಗ್ರಹ; ಅಪಹಾರ ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು; ಅಪಚಯ ಕುಗ್ಗುವುದು; ವಿಹಾರ ವಿಹಾರ; ಪರಿಕ್ರಮ ಸುತ್ತುವಿಕೆ.

ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಉಪಾದಾನಂ ನಿರ್ದ್ಧಾರೋಽಬ್ಯವಕರ್ಷಣಂ । ವಿಘ್ನೋಽನ್ತರಾಯಃ ಪ್ರತ್ಯೂಹಃ ಸ್ಯಾದಾಸ್ಯಾ ತ್ವಾಸನಾ ಸ್ಥಿತಿಃ ।। ೩೬೭.

ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು; ಉಪಾದಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು; ನಿರ್ಧಾರ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ; ಅವ್ಯವಕರ್ಷಣ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು; ವಿಘ್ನ, ಅಂತರಾಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೂಹ ಅಡ್ಡಿ; ಆಸ್ಯ ಬಾಯಿ; ಆಸನ ಕುರ್ಚಿ ಅಥವಾ ಆಸನ; ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ಥಿತಿ.

ಸನ್ನಿಧಿಃ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಂಕ್ರಮೋ ದುರ್ಗಸಞ್ಚರಃ । ಉಪಲಮ್ಭಸ್ತ್ವನುಭವಃ ಪ್ರತ್ಯಾದೇಶೋ ನಿರಾಕೃತಿಃ ।। ೩೬೭.

ಸನ್ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಸನ್ನಿಕರ್ಷ ಹತ್ತಿರ; ಸಂಕ್ರಮಣ ಬದಲಾವಣೆ; ದುರ್ಗಸಂಚಾರ ಕಷ್ಟದ ದಾರಿ; ಉಪಲಂಭ ಗ್ರಹಿಕೆ; ಅನುಭವ ಅನುಭವ; ಪ್ರತ್ಯಾದೇಶ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಸೂಚನೆ; ನಿರಾಕೃತಿ ತಿರಸ್ಕಾರ.

ಪರಿರಮ್ಭಃ ಪರಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಸಂಶ್ಲೇಷ ಉಪಗೂಹನಂ । ಅನುಮಾ ಪಕ್ಷಹೇತ್ವಾದ್ಯೈಡಿಮ್ಬೇ ಭ್ರಮರವಿಪ್ಲವೌ ।। ೩೬೭.

ಪರಿರಂಭ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ವಂಗ ಅಪ್ಪುಗೆ; ಸಂಶ್ಲೇಷ ಒಗ್ಗೂಡಿಕೆ; ಉಪಗೂಹನ ಮುಚ್ಚುವುದು; ಅನುಮಾನ ಊಹೆ; ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಹೇತು ಕಾರಣ; ಐಡಿಂಬ ಸಂಶಯ; ಭ್ರಮ ಮತ್ತು ವಿಪ್ಲವ ಗೊಂದಲ.

ಅಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಾರ್ಥಜ್ಞಾನಂ ಶಬ್ದಾದ್ಧಿ ಶಾಬ್ದಮೀರಿತಂ । ಸಾದೃಶ್ಯದರ್ಶನಾತ್ತುಲ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾದುಪಮಾನಕಂ ।। ೩೬೭.

ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ವಸ್ತುವಿನ ಜ್ಞಾನವು ಶಬ್ದದಿಂದ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಶಾಬ್ದಮನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಬರುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪಮಾನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಯ್ಯ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಿನಾ ನಸ್ಯಾದರ್ಥಾಪತ್ತಿಃ ಪರಾರ್ಥಧೀಃ । ಪ್ರತಿಯೋಗಿನ್ಯಽಗೃಹೀತೇ ಭುವಿ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಭಾವಕಃ ೩೬೭.

ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಫಲವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರಿಯುವುದನ್ನು ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರತಿಯೋಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಭಾವ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ತು ಪ್ರಲಯೋ ನಿತ್ಯೋ ಯಃ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಲಯಃ । ಸದಾ ವಿನಾಶೋ ಜಾತಾನಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ನೈಮಿತ್ತಿಕೋ ಲಯಃ ।। ೩೬೮.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಲಯಗಳಿವೆ; ಶಾಶ್ವತ ಲಯ ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಲಯ; ಯಾವಾಗಲೂ ಹುಟ್ಟಿದವರ ನಾಶ, ಬ್ರಾಹ್ಮ ಲಯ ಮತ್ತು ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಲಯ.

ಚತುರ್ಯಗಸಹಸ್ತ್ರಾನ್ತೇ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಲಯಃ ಲಯ ಆತ್ಯನ್ತಿಕೋ ಜ್ಞಾನಾದಾತ್ಮನಃ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ।। ೩೬೮.

ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಆತ್ಮ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲಯವಾಗುವುದು ಅಂತಿಮ ಲಯವಾಗಿದೆ.

ನೈಮಿತ್ತಿಕಸ್ಯ ಕಲ್ಪಾನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇ ರೂಪಂ ಲಯಸ್ಯ ತೇ । ಚತುರ್ಯುಗಸಹಸ್ನಾನ್ತೇ ಕ್ಷೀಣಪ್ರಾಯೇ ಮಹೀತಲೇ ।। ೩೬೮.

ಒಂದು ಕಲ್ಪದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಆ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಲಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳ ನಂತರ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಜೀವಿಗಳು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಅನಾವೃಷ್ಟಿರತೀವೋಗ್ರಾ ಜಾಯತೇ ಶತವಾರ್ಷಿಕೀ । ತತಃ ಸತ್ತ್ವಕ್ಷಯಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ತತೋ ವಿಷ್ಣುರ್ಜಗತ್ಪತಿಃ ।। ೩೬೮.

ಅಲ್ಲಿ ಶತ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಭಾರೀ ಬಿಸಿಲು ಮತ್ತು ಬರಡಾಗುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಜೀವಿಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನಾದ ವಿಷ್ಣು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ಥಿತೋ ಜಲಾನಿ ಪಿವತಿ ಭಾನೋಃ ಸಪ್ತಸು ರಶ್ಮಿಷು । ಭೂಪಾರ್ತಾಲಸಮುದ್ರಾದಿತೋಯಂ ನಯತಿ ಸಂಕ್ಷಯಂ ।। ೩೬೮.

ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಏಳು ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಭೂಮಿ, ಸರೋವರಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ನೀರನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ತತಸ್ತಸ್ಯಾನುಭಾವೇನ ತೋಯಾಹಾರೋಪಬೃಂಹಿತಾಃ । ತ ಏವ ರಶ್ಮಯಃ ಸಪ್ತ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಪ್ತ ಭಾಸ್ಕರಾಃ ।। ೩೬೮.

ಆತನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆ ಏಳು ಕಿರಣಗಳು ನೀರನ್ನು ಹೀರಿಕೊಂಡು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಏಳು ಸೂರ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ದಹನ್ತ್ಯಽಶೇಷಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಸಪಾತಾಲತಲಂ ದ್ವಿಜ। ಸೂರ್ಮ್ಮಪೃಷ್ಠಸಮಾ ಭೂಃ ಸ್ಯಾತ್ತತಃ ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರಕಃ ।। ೩೬೮.

ಆ ಏಳು ಸೂರ್ಯಗಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪಾತಾಳದೊಳಗಿನ ಭಾಗಗಳವರೆಗೆ ಸುಡುತ್ತವೆ. ಭೂಮಿ ಅಲೆ ಮೇಲಿನಂತೆ ಬಿಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಕಾಲಾಗ್ನಿ ಎಂಬ ರುದ್ರನು ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ.