ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಪಣ್ಯಾಜೀವೋ ಹ್ಯಾಪಣಿಕೋ ನ್ಯಾಸಶ್ಚೋಪನಿಧಿಃ ಪುಮಾನ್ । ವಿಪಣೋ ವಿಕ್ರಯಃ ಸಙ್‌ಖ್ಯಾ ಸಙ್‌ಖ್ಯೇಯೇ ಹ್ಯಾದಶ ತ್ರಿಷು ।। ೩೬೬.

ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬದುಕುವವನು ವ್ಯಾಪಾರಿ; ಅಂಗಡಿಕಾರನು ಆಪಣಿಕ; ಜಮಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆ ಎಂದರೆ ಉಪನಿಧಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸ. ವಿಪಣ ಎಂದರೆ ಮಾರಾಟ; ಸಂಖ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಸಂಖ್ಯೆ; ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದರವರೆಗೆ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಂಶತ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಸದೈಕತ್ವೇ ಸರ್ವ್ವಾಃ ಸಂಖ್ಯೇಯಸಂಖ್ಯಯೋಃ । ಸಂಖ್ಯಾರ್ಥೇ ದ್ವಿಬಹುತ್ವೇ ಸ್ತಸ್ತಾಸು ಚಾನವತೇಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ।। ೩೬೬.

ಇಪ್ಪತ್ತಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ದ್ವಿವಚನ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸಂಖ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ದ್ವಿವಚನ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ತೊಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತರವರೆಗೆ ಹೆಣ್ಣು ರೂಪ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಙ್ಕ್ತೇಃ ಶತಸಹಸ್ರಾದಿ ಕ್ರಮಮಾದ್ದಶಗುಣೋತ್ತರಂ । ಮಾನನ್ತುಲಾಙ್ಗುಲಿಪ್ರಸ್ಥೈರ್ಗುಞ್ಜಾಃ ಪಞ್ಚಾದ್ಯಮಾಷಕಃ ।। ೩೬೬.

ಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಶತ, ಸಹಸ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಮಾಪನಗಳಲ್ಲಿ: ಮಾನ, ತುಲಾ, ಅಂಗುಲಿ, ಪ್ರಸ್ಥ, ಗುಂಜಾ; ಐದರಿಂದ ಮೇಲೆಗೆ ಮಾಷಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತೇ ಷೋಡ಼ಶಾಕ್ಷಃ ಕರ್ಷೋಽಸ್ತ್ರೀ ಪಲಂ ಕರ್ಷಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ಸುವರ್ಣವಿಸ್ತೌ ಹೇಮ್ನೋಽಕ್ಷೇ ಕುರುವಿಸ್ತಸ್ತು ತತ್ಪಲೇ ।। ೩೬೬.

ಹದಿನಾರು ಗುಂಜಾ ಒಂದೇ ಮಾಷ; ಅದು ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ. ನಾಲ್ಕು ಮಾಷ ಒಂದೇ ಪಲ. ಸುವರ್ಣ ತೂಕವನ್ನು ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ಅಕ್ಷವನ್ನು ಜೂಜಿಗೆ; ಕುರು ತೂಕವನ್ನು ಆ ಪಲಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ತಲಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಪಲಶತಂ ಭಾರಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಂಶತಿಸ್ತುಲಾಃ । ಕಾರ್ಷಾಪಣಃ ಕಾರ್ಷಿಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಾರ್ಷಿಕೇ ತಾಮ್ರಿಕೇ ಪಣಃ ।। ೩೬೬.

ನೂರು ಪಲಗಳು ಒಂದೇ ಭಾರ; ಅದು ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ. ಇಪ್ಪತ್ತು ತುಲಾ ಒಂದೇ ಭಾರ. ಕಾರ್ಷಾಪಣ ಒಂದು ನಾಣ್ಯ; ಕಾರ್ಷಿಕ ಒಂದು ತೂಕ; ಕಾರ್ಷಿಕದಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಪಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದ್ರವ್ಯಂ ವಿತ್ತಂ ಸ್ವಾಪತೇಯಂ ರಿಕ್ಥಮೃಕ್ಥಂ ಧನಂ ವಸು । ರೀತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಾರಕೂಟೋ ನ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಥ ತಾಮ್ರಕಮ್ ।। ೩೬೬.

ದ್ರವ್ಯ, ವಿತ್ತ, ಸ್ವಾಪತೆಯ, ರಿಕ್ಥ, ಮೃಕ್ತ, ಧನ, ವಸು ಎಲ್ಲವೂ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಹೆಸರು. ರೀತಿ ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ; ಆರಕೂಟ ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ತದನಂತರ ತಾಮ್ರಕ ಎಂದರೆ ತಾಮ್ರ.

ಶುಲ್ವಮೌದುಮ್ಬರಂ ಲೌಹೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಾಲಾಯಸಾಯಸೀ । ಕ್ಷಾರಂ ಕಾಚೋಽಥ ಚಪಲೋ ರಸಃ ಸೂತಶ್ಚ ಪಾರದೇ ।। ೩೬೬.

ಶುಲ್ವ ಎಂದರೆ ಬೆಳ್ಳಿ; ಔದುಂಬರ ಎಂದರೆ ಅತ್ತಿಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದದು; ಲೋಹ ಎಂದರೆ ಕಬ್ಬಿಣ; ಕಾಲಾಯಸ ಎಂದರೆ ಉಕ್ಕು. ಕ್ಷಾರ ಎಂದರೆ ಕ್ಷಾರ; ಕಾಚ ಎಂದರೆ ಗಜು; ಚಪಲ ಎಂದರೆ ಪಾರಾ; ಸೂತ ಎಂದರೆ ಪಾರದೆ.

ಗರಲಂ ಮಾಹಿಷಂ ಶ್ರೃಙ್ಗಂ ತ್ರಪುಸೀಸಕಪಿಚ್ಚಟಂ । ಹಿಣ್ಡೀರೋಽಬ್ಧಿಕಫಃ ಫೇಣೋ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟನ್ತು ಸಿಕ್ಥಕಮ್ ।। ೩೬೬.

ವಿಷ, ಎಮ್ಮೆ ಕೊಂಬು, ಸೀಸ, ಇಂಗು, ಕಪಿಗಳ ಗೊಬ್ಬರ, ನೀಲಿ, ಸಮುದ್ರದ ನೊರೆ, ಉಗುರು, ಜೇನುತುಪ್ಪದ ಉಳಿದ ಭಾಗ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಿಕ್ಥಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ರಙ್ಗವಙ್ಗೇ ಪಿಚುಸ್ಥೂಲೋ ಕೂಲಟೀ ತು ಮನಃಶಿಲಾ । ಯವಕ್ಷಾರಶ್ಚ ಪಾಕ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ತ್ವಕ್ಕ್ಷೀರಾ ವಂಶಲೋಚನಾ ।। ೩೬೬.

ರಂಗವಂಗ ಎಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ದಪ್ಪ ಪಿಚ್, ಕೂಳಟಿ ಎಂದರೆ ಮನಃಶಿಲೆ, ಯವಕ್ಷಾರ ಎಂದರೆ ಅಡುಗೆಗೆ ಬಳಸುವ ಒಂದು ಪದಾರ್ಥ, ತ್ವಕ್ಛೀರ ಎಂದರೆ ಬಂಬು ಹಾಲು ಅಥವಾ ಬಂಶಲೋಚನೆ.

ವೃಷಲಾ ಜಘನ್ಯಜಾಃ ಶೂದ್ರಾಶ್ಚಾಣ್ಡಾಲಾನ್ತ್ಯಾಶ್ಚ ಶಙ್ಕರಾಃ । ಕಾರುಃ ಶಿಲ್ಪೀ ಸಂಹತೈಸ್ತೈರ್ದ್ವಯೋಃ ಶ್ರೇಣಿಃ ಸಜಾತಿಭಿಃ ।। ೩೬೬.

ಹೀನ ಜಾತಿಯವರು, ಅತಿ ಕೆಳಮಟ್ಟದವರು, ಶೂದ್ರರು, ಚಂಡಾಲರು, ಇವುಗಳನ್ನು ಶಂಕರರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನನ್ನು ಕಾರು ಎಂದು, ಇಬ್ಬರು ಒಂದೇ ಜಾತಿಯವರು ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ ಅದನ್ನು ಅವರ ಗುಂಪು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ರಙ್ಗಾಜೀವಶ್ಚಿತ್ರಕರಸ್ತ್ವಷ್ಟಾ ತಕ್ಷಾ ಚ ವರ್ಧಕಿಃ । ನಾಡಿನ್ಧಮಃ ಸ್ವರ್ಣಕಾರೋ ನಾಪಿತಾನ್ತಾವಸಾಯಿನಃ ।। ೩೬೬.

ಚಿತ್ರ ಬಿಡುವವನನ್ನು ರಂಗಜೀವ, ಚಿತ್ರಕಾರ, ತ್ವಷ್ಟ ಎಂದರೆ ಕಮ್ಮಾರ, ತಕ್ಷ ಎಂದರೆ ಮರದ ಕೆಲಸಗಾರ ಅಥವಾ ವರ್ಧಕಿ, ನಾಳು ತಯಾರಿಸುವವನನ್ನು ನಾಡಿಂದಮ, ಬಂಗಾರದ ಕೆಲಸಗಾರನನ್ನು ಸ್ವರ್ಣಕಾರ, ಕ್ಷೌರಿಕನನ್ನು ನಾಪಿತ, ಶವ ಹೊರುವವನನ್ನು ಅಂತ್ಯವಸಾಯಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಜಾವಾಲಃ ಸ್ಯಾದಜಾಜೀವೋ ದೇವಾಜೀವಸ್ತು ದೇವಲಃ । ಜಾಯಾಜೀವಾಸ್ತು ಶೈಲೂಷಾ ಭೃತಕೋ ಭೃತಿಭುಕ್ತಥಾ ।। ೩೬೬.

ಅಗ್ನಿಪೂಜಕನನ್ನು ಜಾವಾಲ, ಆಡು ಕಾಯುವವನನ್ನು ಅಜಾಜೀವ, ದೇವರ ಕುರಿಗಾಹಿಯನ್ನು ದೇವಾಜೀವ ಅಥವಾ ದೇವಲ, ನಟರನ್ನು ಜಾಯಾಜೀವ ಅಥವಾ ಶೈಲೂಷ, ಕೂಲಿ ಕೆಲಸಗಾರನನ್ನು ಭೃತಕ ಅಥವಾ ಭೃತಿಭುಕ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಿವರ್ಣಃ ಪಾಮರೋ ನೀಚಃ ಪ್ರಾಕೃತಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ಜನಃ । ವಿಹೀನೋಪಸದೋ ಜಾಲ್ಮೋ ಭೃತ್ಯೇ ದಾಸೇರಚೇಟಕಾಃ ।। ೩೬೬.

ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿಯವನು, ಕೆಳಮಟ್ಟದವನು, ಸಾಮಾನ್ಯನು, ಸರಿಯಾದ ಪದ್ದತಿಯಿಲ್ಲದವನು, ದುರಾಚಾರಿ, ಸೇವಕ, ದಾಸ, ಅಥವಾ ಚೇಟಕ — ಇವೆಲ್ಲರೂ ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಪಟುಸ್ತು ಪೇಶಲೋ ದಕ್ಷೇ ಮೃಗಯುರ್ಲುಬ್ಧಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಚಣ್ಡಾಲಸ್ತು ದಿವಾಕೀರ್ತ್ತಿಃ ಪುಸ್ತಂ ಲೇಪ್ಯಾದಿಕರ್ಮ್ಮಣಿ ।। ೩೬೬.

ನೂಲಿನ ಜಾಲ ಬಣೆಯುವವನನ್ನು ಪಟು ಅಥವಾ ಪೇಶಲ, ಬೇಟೆಗಾರನನ್ನು ಮೃಗಯು ಅಥವಾ ಲುಬ್ಧಕ, ಚಂಡಾಲನನ್ನು ದಿವಾಕೀರ್ತಿ, ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಪುಸ್ತ, ಲೇಪನದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಲೇಪ್ಯಾದಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಞ್ಚಾಲಿಕಾ ಪುತ್ರಿಕಾ ಸ್ಯಾದ್ವರ್ಕರಸ್ತರುಣಃ ಪಶುಃ । ಮಞ್ಜೂಷಾ ಪೇಟಕಃ ಪೇಡಾ ತುಲ್ಯಸಾಧಾರಣೌ ಸಮೌ ೩೬೬.

ಗೊಂಬೆಯನ್ನು ಪಂಚಾಲಿಕಾ ಅಥವಾ ಪುತ್ರಿಕಾ, ಹಸಿರು ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ವರ್ಕರ ಅಥವಾ ತರುಣ ಪಶು, ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಮಂಜೂಷಾ, ಬಾಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಪೇಟಕ, ದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಪೆಡಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪೇಟಕ ಮತ್ತು ಪೆಡಾ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವವುಗಳು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಸಾಮಾನ್ಯಾನ್ಯಽಥ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಾಮಲಿಙ್ಗಾನಿ ತಚ್ಛೃಣು । ಸುಕೃತೀ ಪುಣ್ಯವಾನ್ ಧನ್ಯೋ ಮಹೇಚ್ಛಸ್ತು ಮಹಾಶಯಃ ।। ೩೬೭.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಧರ್ಮವಂತ, ಪುಣ್ಯವಂತ, ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ, ದೊಡ್ಡ ಆಸೆ ಇರುವವನು, ಉದಾರ ಮನಸ್ಸಿನವನು.

ಪ್ರವೀಣನಿಪುಣಾಭಿಜ್ಞವಿಜ್ಞವಿಜ್ಞನಿಷ್ಣಾತಶಿಕ್ಷಿತಾಃ । ಸ್ಯುರ್ವದಾನ್ಯಸ್ಥೂಲಲಕ್ಷದಾನಶೌಣ್ಡಾ ಬಹುಪ್ರದೇ ।। ೩೬೭.

ನಿಪುಣ, ತಜ್ಞ, ಜ್ಞಾನಿ, ವಿವೇಕಿ, ಉತ್ತಮ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದವನು, ಉದಾರ, ದೊಡ್ಡ ದಾನ ನೀಡುವವನು, ಬಹಳ ಕೊಡುವವನು.

ಕೃತೀ ಕೃತಜ್ಞಃ ಕುಶಲ ಆಸಕ್ತೋದ್ಯುಕ್ತ ಉತ್ಸುಕಃ । ಇಭ್ಯ ಆಢ್ಯಃ ಪರಿವೃಢೋ ಹ್ಯಧಿಭೂರ್ನಾಯಕೋಽಧಿಪಃ ।। ೩೬೭.

ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವನು, ಕೃತಜ್ಞನು, ಕುಶಲ, ಆಸಕ್ತ, ಯತ್ನಶೀಲ, ಉತ್ಸುಕ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಧನಿಕ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆದವನು, ನಾಯಕ, ಅಧಿಪತಿ.

ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ಶ್ರೀಲಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಸ್ವೈರ್ಯ್ಯಽಪಾವೃತಃ । ಖಲಪೂಃ ಸ್ಯಾದ್ಧಹುಕರೋ ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಶ್ಚಿರಕ್ರಿಯಃ ।। ೩೬೭.

ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ, ಶುಭ ಲಕ್ಷಣವಿರುವವನು, ಶ್ರೀಯುತ, ಸ್ವತಂತ್ರ, ಸ್ವಚ್ಛಂದ, ದೊಡ್ಡ ಮಾತಾಡುವವನು, ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುವವನು, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಧಾನ ಮಾಡುವವನು.

ಜಾಲ್ಮೋಽಸಮೀಕ್ಷ್ಯಕಾರೀ ಸ್ಯಾತ್ ಕುಣ್ಠೋ ಮನ್ದಃ ಕ್ರಿಯಾಸು ಯಃ । ಕರ್ಮ್ಮಶೂರಃ ಕರ್ಮ್ಮಠಃ ಸ್ಯಾದ್ಭಕ್ಷಕೋ ಘಸ್ಮರೋಽದ್ಮರಃ ।। ೩೬೭.

ಯೋಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನನ್ನು ಜಾಲ್ಮ, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಧಾನ ಅಥವಾ ಕುಂಟಾದವನು, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ದುಡಿಮೆಯವನು, ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವವನು, ಹಸಿವಿನಿಂದ ತಿನ್ನುವವನು, ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವವನು.

ಲೋಲುಪೋ ಗರ್ಘ್ಲೋ ಗೃಧ್ನುರ್ವಿನೀತಪ್ರಶ್ರಿತೌ ತಥಾ । ಧೃಷ್ಟೇ ಧೃಷ್ಣುರ್ವಿಯಾತಶ್ಚ ನಿಭೃತಃ ಪ್ರತಿಬಾನ್ವಿತೇ ।। ೩೬೭.

ಹೆಚ್ಚು ಆಸೆಪಡುವವನು, ಹಸಿವಿನಿಂದ ತಿನ್ನುವವನು, ಲೋಭಿ, ವಿನಯಿ, ಸೌಮ್ಯ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಸಾಹಸಿ, ಚಂಚಲ, ಮೌನಿಯಾಗಿರುವವನು, ಬುದ್ಧಿವಂತ.

ಪ್ರಗಲ್ಭೋ ಭೀರುಕೋ ಭೀರುರ್ವನ್ದಾರುರಭಿವಾದಕೇ । ಭೂಷ್ಣುರ್ಭವಿಷ್ಣುರ್ಭವಿತಾ ಜ್ಞಾತಾ ವಿದುರವಿನ್ದುಕೌ ।। ೩೬೭.

ಧೈರ್ಯವಂತ, ಭಯಪಡುವವನು, ಭಯಭೀತ, ಗೌರವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುವವನು, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವವನು, ಆಗುತ್ತಿರುವವನು, ಆಗುವವನು, ತಿಳಿದವನು, ಜ್ಞಾನಿ, ಪಂಡಿತ.

ಮತ್ತಶೌಣ್ಡೋತ್ಕಟಕ್ಷೀವಾಶ್ಚಣ್ಡಸ್ತ್ವತ್ಯನ್ತಕೋಪನಃ । ದೇವಾನಞ್ಚತಿ ದೇವದ್ರ್ಯಙ್ ವಿಶ್ವದ್ರ್ಯಙ್ ವಿಶ್ವಗಞ್ಚತಿ ।। ೩೬೭.

ಮತ್ತಾದವನು, ಮದ್ಯಪಾನಿ, ಕಟು ದೃಷ್ಟಿಯವನು, ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವವನು; ದೇವರನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವವನನ್ನು ದೇವಾನಂಚತಿ, ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವವನನ್ನು ವಿಶ್ವದ್ರ್ಯಂಗ್, ಎಲ್ಲರನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವವನನ್ನು ವಿಶ್ವಗಂಚತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಃ ಸಹಾಞ್ಚತಿ ಸ ಸಧ್ರ್ಯಙ್ ಸ ತಿರ್ಯ್ಯಙ್ ಯಸ್ತಿರೋಽಞ್ಚತಿ । ವಾಚೋಯುಕ್ತಿಃ ಪಟುರ್ವಾಗ್ಮೀ ವಾವದೂಕಶ್ಚ ವಕ್ತರಿ ।। ೩೬೭.

ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವವನು ಸದ್ರ್ಯಂಗ್, ಬದಿಗೆ ಹೋಗುವವನು ತಿರ್ಯಂಗ್, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ, ಸುಭಾಷಣ, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನು ಅಥವಾ ವಕ್ತ.

ಸ್ಯಾಜ್ಜಲ್ಪಕಸ್ತು ವಾಚಾಲೋ ವಾಚಾಟೋ ಬಹುಗರ್ಹ್ಯವಾಕ್ । ಅಪಧ್ವಸ್ತೋ ಧಿಕ್‌ಕೃತಃ ಸ್ಯಾದ್‌ ಬದ್ಧೇ ಕೀಲಿತಸಂಯತೌ ।। ೩೬೭.

ಹೆಚ್ಚು ಜಗಳಾಡುವವನು ಜಲ್ಪಕ, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನು ವಾಚಾಲ, ಅನವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು ವಾಚಾಟ, ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಜನರು ಗದರಿಸುವರು; ಹಾಳಾದವನು, ದೂಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನು ಅಥವಾ ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುವವನು.

ವರಣಃ ಶಬ್ದನೋ ನಾನ್ದೀವಾದೀ ನಾನ್ದೀಕರಃ ಸಮಾಃ । ವ್ಯಸನಾರ್ತ್ತೋಪರಕ್ತೌ ದ್ವೌ ಬದ್ಧೇ ಕೀಲಿತಸಂಯತೌ ।। ೩೬೭.

ವರಣನು ಅಂದರೆ ಬಾಗಿಲು ಕಾಯುವವನು; ಶಬ್ದನನು ಅಂದರೆ ಪ್ರಕಟಿಸುವವನು; ನಾಂದೀವಾದಿಯು ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯವಾಡುವವನು; ನಾಂದೀಕರನು ನಾಂದಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವವನು; ಸಮಾಃ ಅಂದರೆ ಸಮಾನರು; ವ್ಯಸನ ಮತ್ತು ಆರ್ಥರು ದುಃಖದಿಂದ ಬಳಲುವವರು; ಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಕೀಲಿತರು ಬಂಧಿತರಾಗಿರುವವರು.

ವಿಹಸ್ತವ್ಯಾಕುಲೌ ತುಲ್ಯೌ ನೃಶಂಸಕ್ರೂರಘಾತುಕಾಃ । ಪಾಪೋ ಧೂರ್ತ್ತೋ ವಞ್ಚಕಃ ಸ್ಯಾನ್ಮೂರ್ಖೇ ವೈದೇಹವಾಲಿಶೌ ।। ೩೬೭.

ವಿಹಸ್ತ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲರು ಕೈಕಟ್ಟು ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಚಿಂತೆಗೊಂಡವರು; ತುಲ್ಯರು ಸಮಾನರು; ನೃಶಂಸ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರಘಾತಕರು ಕ್ರೂರ ಹತ್ಯೆಗೈಯುವವರು; ಪಾಪಿ ಪಾಪಮಾಡುವವನು; ಧೂರ್ತನು ಮೋಸಗಾರ; ವಂಚಕನು ವಂಚಿಸುವವನು; ಮೂರ್ಖನು ಅಜ್ಞಾನಿ; ವೈದೇಹ ಮತ್ತು ವಾಲಿಶ ಕೂಡ ಮೂರ್ಖರು.

ಕದರ್ಯ್ಯೇ ಕೃಪಣಕ್ಷುದ್ರೌ ಮಾರ್ಗಣೋ ಯಾಚಕಾರ್ಥಿನೌ । ಅಹಙ್ಕಾರವಾನಹಂಯುಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛುಭಂಯುಸ್ತು ಶುಭಾನ್ವಿತಃ ।। ೩೬೭.

ಕದರಿ, ಕೃಪಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷುದ್ರರು ಲೋಭಿಗಳು; ಮಾರ್ಗಣ ಮತ್ತು ಯಾಚಕರು ಬೇಡುವವರು; ಅಹಂಕಾರವಂತನು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿರುವವನು; ಶುಭಂಯು ಶುಭನಾದವನು; ಶುಭಾನ್ವಿತನು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನು.

ಕಾತ್ತಂ ಮನೋರಮಂ ರುಚ್ಯಂ ಹೃದ್ಯಾಭೀಷ್ಟೇ ಹ್ಯಭೀಪ್ಸಿತೇ । ಅಸಾರಂ ಫಲ್ಗು ಶೂನ್ಯಂ ವೈ ಮುಖ್ಯವರ್ಯ್ಯವರೇಣ್ಯಕಾಃ ।। ೩೬೭.

ಕಾತ್ತ ಅಂದರೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ; ಮನೋರಮ ಸುಂದರವಾದ; ರುಚ್ಯ ರುಚಿಕರವಾದ; ಹೃದ್ಯ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದ; ಅಭಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅಭಿಪ್ಸಿತ ಬೇಕಾದ ಅಥವಾ ಬಯಸಿದ; ಅಸಾರ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ; ಫಲ್ಗು ತೊಚುವ; ಶೂನ್ಯ ಖಾಲಿ; ಮುಖ್ಯ, ವರ್ಯ ಮತ್ತು ವರೇಣ್ಯ ಉತ್ತಮವಾದ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠ.