ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಕೃಷ್ಯಾದಿವೃತ್ತಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕುಸೀದಂ ವೃದ್ಧಿಜೀವಿಕಾ । ಉದ್ಧಾರೋಽರ್ಥಪ್ರಯೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್ಕಣಿಶಂ ಸಸ್ಯಮಞ್ಜರೀ ।। ೩೬೬.

ಕೃಷಿ ಮುಂತಾದ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಬಡ್ಡಿಯಿಂದ ಬದುಕುವುದು ಸಾಲಕೊಡುವವರ ಜೀವನೋಪಾಯ. ಹಣವನ್ನು ಸಾಲವಾಗಿ ಕೊಡುವುದು ಉಪಯೋಗ; ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಧಾನ್ಯಗುಚ್ಛವೇ ಬೀಜ.

ಸಿಂಶಾರುಃ ಸಸ್ಯಶೂಕಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ತಮ್ಬೋ ಗುತ್ಸಸ್ತೃಣಾದಿನಃ । ಧಾನ್ಯಂ ವ್ರೀಹಿಃ ಸ್ತಮ್ಬಕರಿಃ ಕಡ಼ಙ್ಗರೋ ವುಷಂ ಸ್ಮೃತಂ ।। ೩೬೬.

ಅಕ್ಕಿ ಅಥವಾ ಧಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಚಿಪ್ಪು ಸಿಂಶಾರು, ಎಲೆ ಅಥವಾ ಕಾಂಡವೇ ತೊಡೆ, ಹುಲ್ಲಿನ ಒಳಭಾಗವೇ ಗಡಸು. ಧಾನ್ಯ ಎಂದರೆ ಅಕ್ಕಿ; ಗುಚ್ಛವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವುದು ಕಾಂಡ; ಕರಂಗರ ಎಂಬುದು ಹುಲ್ಲಿನ ಚಿಪ್ಪು.

ಮಾಷಾದಯಃ ಶಮೀಧಾನ್ಯೇ ಶುಕಧಾನ್ಯೇ ಯವಾದಯಃ । ತೃಣಧಾನ್ಯಾನಿ ನೀವಾರಾಃ ಶೂರ್ಪಂ ಪ್ರಸ್ಫೋಟನಂ ಸ್ಮೃತಂ ।। ೩೬೬.

ಮಾಷ ಮತ್ತು ಇತರವು ಪಯರು ಧಾನ್ಯಗಳು; ಶಮೀ ಧಾನ್ಯ, ಯವ ಮತ್ತು ಇತರವು ದಪ್ಪ ಧಾನ್ಯಗಳು. ಕಾಡು ಧಾನ್ಯಗಳಿಗೆ ನೀವಾರ ಎಂದು ಹೆಸರಿದೆ; ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಬಟ್ಟಲು ಶೂರ್ಪ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಯೂತಪ್ರಸೇವೌ ಕಣ್ಡೋಲಪಿಟೌ ಕಟಕಿನಿಞ್ಜಕೌ । ಸಮಾನೌ ರಸವತ್ಯಾನ್ತು ಪಾಕಸ್ಥಾನಮಹಾನಸೇ ।। ೩೬೬.

ಸ್ಯೂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೇವ ಎಂಬವು ಬಟ್ಟಲುಗಳ ಹೆಸರು; ಕಣ್ಡೋಲ ಮತ್ತು ಪಿಟಾ ಎಂಬವು ಚಮಚಗಳು; ಕಟ್ಟಕಿ ಮತ್ತು ನಿಂಜಕ ಕೂಡ ಒಂದೇ ರೀತಿಯವು. ರಸವತಿಯೆಂದರೆ ಹಸಿವಿಗೆ ರುಚಿಕರವಾದ ತಿನಿಸು; ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳವೇ ಅಡಿಗೆಮನೆ.

ಪೌರೋಗವಸ್ತದಧ್ಯಕ್ಷಃ ಸೂಪಕಾರಾಸ್ತು ವಲ್ಲವಾಃ । ಆರಾಲಿಕಾ ಆನ್ಧಸಿಕಾಃ ಸೂದಾ ಔದನಿಕಾ ಗುಣಾಃ ।। ೩೬೬.

ಮುಖ್ಯಸ್ಥನು ಪೌರೋಗವ; ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವವರು ಗೋವಳರು. ಆರಾಲಿಕ, ಆಂಧಸಿಕ, ಸೂದ, ಔದನಿಕ ಎಂಬುವವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಅಡುಗೆಗಾರರು.

ಕ್ಲೀವೇಽಗ್ವರೀಷಂ ಭ್ರಾಷ್ಟೋ ನಾ ಕರ್ಕರ್ಯ್ಯಾಲುರ್ಗಲನ್ತಿಕಾ । ಆಲಿಞ್ಜರಃ ಸ್ಯಾನ್ಮಣಿಕಂ ಸುಷವೀ ಕೃಷ್ಣಜೀರಕೇ ।। ೩೬೬.

ಹಿಜಡನನ್ನು ಅಗ್ವರೀಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಭ್ರಾಷ್ಟ ಎಂದರೆ ಹುರಿದ ಧಾನ್ಯ; ಕರ್ಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಲಂತಿಕಾ ಅಲ್ಲ. ಆಲಿಂಜರ ಒಂದು ರತ್ನ; ಸುಷವೀ ಎಂದರೆ ಕಪ್ಪು ಜೀರಿಗೆ.

ಆರನಾಲಸ್ತು ಕುಲ್ಮಾಷಂ ವಾಹ್ಲೀಕಂ ಹಿಙ್ಗು ರಾಮಠಂ । ನಿಶಾ ಹರಿದ್ರಾ ಪೀತಾ ಸ್ತ್ರೀ ಖಣ್ಡೇ ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಫಾಣಿತೇ ।। ೩೬೬.

ಆರಣಾಲ ಎಂದರೆ ಹುರಿದು ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾನೀಯ; ಕುಲ್ಮಾಷ ಎಂದರೆ ಬೇಯಿಸಿದ ಪಯರು; ವಾಹ್ಲಿಕ ಎಂದರೆ ಹಿಂಗು; ರಾಮಠ ಒಂದು ವಿಧದ ಮಸಾಲೆ. ನಿಶಾ ಎಂದರೆ ಅರಿಶಿಣ; ಪೀತ ಎಂದರೆ ಹಳದಿ; ಸ್ತ್ರೀ ಎಂದರೆ ಹೆಣ್ಣು; ಖಂಡ ಎಂದರೆ ತುಂಡು; ಮತ್ಸ್ಯಂಡಿ ಒಂದು ವಿಧದ ಮಿಠಾಯಿ.

ಕೂರ್ಚಿಕಾ ಕ್ಷೀರವಿಕೃತಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಸೃಣಚಿಕ್ಕಣಂ । ಪೃಥುಕಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚಿಪಿಟಕೋ ಧಾನಾ ಭ್ರಷ್ಟಯವಾಸ್ತ್ರಿಯಃ ।। ೩೬೬.

ಕೂರ್ಚಿಕಾ ಎಂದರೆ ಹಾಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪದಾರ್ಥ; ಸ್ನಿಗ್ಧ ಎಂದರೆ ಎಣ್ಣೆಯಾದ; ಮಸೃಣ ಎಂದರೆ ಮೆತ್ತಗೆ ಮತ್ತು ಜಾರಿ. ಪೃಥುಕ ಎಂದರೆ ಅವಲಕ್ಕಿ; ಚಿಪಿಟಕ ಎಂದರೆ ಒತ್ತಿದ ಧಾನ್ಯ; ಧಾನಾ ಎಂದರೆ ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಹುರಿದ ಯವ.

ಜೇಮನಂ ಲೇಪ ಆಹಾರೋ ಮಾಹೇಯೀ ಸೌರಭೀ ಚ ಗೌಃ । ಯುಗಾದೀನಾಞ್ಚ ವೋಢಾರೋ ಯುಗ್ಯಪ್ರಾಸಙ್ಗ್ಯಶಾಟಕಾಃ ।। ೩೬೬.

ಜೇಮನ ಎಂದರೆ ಲೇಪ; ಲೇಪ ಎಂದರೆ ಆಹಾರ; ಮಾಹೇಯಿ ಎಂದರೆ ಮಾಹೀ ಪ್ರದೇಶದ ಹಸು; ಸೌರಭಿ ಎಂದರೆ ಸುಗಂಧ ಹಸು. ಯುಗಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಜುವಳಿಯನ್ನು ಹೊರುವವರು ಜುವಳಿ ಜೋಡಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವವರು.

ಚಿರಸೂತಾ ವಷ್ಕಯಣೀ ಧೇನುಃ ಸ್ಯಾನ್ನವಸೂತಿಕಾ । ಸನ್ಧಿನೀ ವೃಷಭಾಕ್ರಾನ್ತಾ ವೇಹದ್‌ಗರ್ಭೋಪಘಾತಿನೀ ।। ೩೬೬.

ಚಿರಸೂತಾ ಎಂದರೆ ತಡವಾಗಿ ಹಸುಮಾಡುವ ಹಸು; ವಷ್ಕಯಣಿ ಎಂದರೆ ಹಸು; ಧೇನು ಎಂದರೆ ಹಾಲು ಕೊಡುವ ಹಸು; ನವಸೂತಿಕ ಎಂದರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಹಸುಮಾಡಿದ ಹಸು. ಸಂಧಿನಿ ಎಂದರೆ ಜೋಡಿಸುವವಳು; ವೃಷಭಾಕ್ರಾಂತಾ ಎಂದರೆ ಎಮ್ಮೆ ಹತ್ತಿದ ಹಸು; ವೇಹದ್ಗರ್ಭೋಪಘಾತಿನಿ ಎಂದರೆ ಗರ್ಭ ತಪ್ಪಿದ ಹಸು.

ಪಣ್ಯಾಜೀವೋ ಹ್ಯಾಪಣಿಕೋ ನ್ಯಾಸಶ್ಚೋಪನಿಧಿಃ ಪುಮಾನ್ । ವಿಪಣೋ ವಿಕ್ರಯಃ ಸಙ್‌ಖ್ಯಾ ಸಙ್‌ಖ್ಯೇಯೇ ಹ್ಯಾದಶ ತ್ರಿಷು ।। ೩೬೬.

ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬದುಕುವವನು ವ್ಯಾಪಾರಿ; ಅಂಗಡಿಕಾರನು ಆಪಣಿಕ; ಜಮಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆ ಎಂದರೆ ಉಪನಿಧಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸ. ವಿಪಣ ಎಂದರೆ ಮಾರಾಟ; ಸಂಖ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಸಂಖ್ಯೆ; ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದರವರೆಗೆ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಂಶತ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಸದೈಕತ್ವೇ ಸರ್ವ್ವಾಃ ಸಂಖ್ಯೇಯಸಂಖ್ಯಯೋಃ । ಸಂಖ್ಯಾರ್ಥೇ ದ್ವಿಬಹುತ್ವೇ ಸ್ತಸ್ತಾಸು ಚಾನವತೇಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ।। ೩೬೬.

ಇಪ್ಪತ್ತಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ದ್ವಿವಚನ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸಂಖ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ದ್ವಿವಚನ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ತೊಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತರವರೆಗೆ ಹೆಣ್ಣು ರೂಪ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಙ್ಕ್ತೇಃ ಶತಸಹಸ್ರಾದಿ ಕ್ರಮಮಾದ್ದಶಗುಣೋತ್ತರಂ । ಮಾನನ್ತುಲಾಙ್ಗುಲಿಪ್ರಸ್ಥೈರ್ಗುಞ್ಜಾಃ ಪಞ್ಚಾದ್ಯಮಾಷಕಃ ।। ೩೬೬.

ಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಶತ, ಸಹಸ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಮಾಪನಗಳಲ್ಲಿ: ಮಾನ, ತುಲಾ, ಅಂಗುಲಿ, ಪ್ರಸ್ಥ, ಗುಂಜಾ; ಐದರಿಂದ ಮೇಲೆಗೆ ಮಾಷಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತೇ ಷೋಡ಼ಶಾಕ್ಷಃ ಕರ್ಷೋಽಸ್ತ್ರೀ ಪಲಂ ಕರ್ಷಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ಸುವರ್ಣವಿಸ್ತೌ ಹೇಮ್ನೋಽಕ್ಷೇ ಕುರುವಿಸ್ತಸ್ತು ತತ್ಪಲೇ ।। ೩೬೬.

ಹದಿನಾರು ಗುಂಜಾ ಒಂದೇ ಮಾಷ; ಅದು ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ. ನಾಲ್ಕು ಮಾಷ ಒಂದೇ ಪಲ. ಸುವರ್ಣ ತೂಕವನ್ನು ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ಅಕ್ಷವನ್ನು ಜೂಜಿಗೆ; ಕುರು ತೂಕವನ್ನು ಆ ಪಲಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ತಲಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಪಲಶತಂ ಭಾರಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಂಶತಿಸ್ತುಲಾಃ । ಕಾರ್ಷಾಪಣಃ ಕಾರ್ಷಿಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಾರ್ಷಿಕೇ ತಾಮ್ರಿಕೇ ಪಣಃ ।। ೩೬೬.

ನೂರು ಪಲಗಳು ಒಂದೇ ಭಾರ; ಅದು ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ. ಇಪ್ಪತ್ತು ತುಲಾ ಒಂದೇ ಭಾರ. ಕಾರ್ಷಾಪಣ ಒಂದು ನಾಣ್ಯ; ಕಾರ್ಷಿಕ ಒಂದು ತೂಕ; ಕಾರ್ಷಿಕದಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಪಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದ್ರವ್ಯಂ ವಿತ್ತಂ ಸ್ವಾಪತೇಯಂ ರಿಕ್ಥಮೃಕ್ಥಂ ಧನಂ ವಸು । ರೀತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಾರಕೂಟೋ ನ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಥ ತಾಮ್ರಕಮ್ ।। ೩೬೬.

ದ್ರವ್ಯ, ವಿತ್ತ, ಸ್ವಾಪತೆಯ, ರಿಕ್ಥ, ಮೃಕ್ತ, ಧನ, ವಸು ಎಲ್ಲವೂ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಹೆಸರು. ರೀತಿ ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ; ಆರಕೂಟ ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ತದನಂತರ ತಾಮ್ರಕ ಎಂದರೆ ತಾಮ್ರ.

ಶುಲ್ವಮೌದುಮ್ಬರಂ ಲೌಹೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಾಲಾಯಸಾಯಸೀ । ಕ್ಷಾರಂ ಕಾಚೋಽಥ ಚಪಲೋ ರಸಃ ಸೂತಶ್ಚ ಪಾರದೇ ।। ೩೬೬.

ಶುಲ್ವ ಎಂದರೆ ಬೆಳ್ಳಿ; ಔದುಂಬರ ಎಂದರೆ ಅತ್ತಿಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದದು; ಲೋಹ ಎಂದರೆ ಕಬ್ಬಿಣ; ಕಾಲಾಯಸ ಎಂದರೆ ಉಕ್ಕು. ಕ್ಷಾರ ಎಂದರೆ ಕ್ಷಾರ; ಕಾಚ ಎಂದರೆ ಗಜು; ಚಪಲ ಎಂದರೆ ಪಾರಾ; ಸೂತ ಎಂದರೆ ಪಾರದೆ.

ಗರಲಂ ಮಾಹಿಷಂ ಶ್ರೃಙ್ಗಂ ತ್ರಪುಸೀಸಕಪಿಚ್ಚಟಂ । ಹಿಣ್ಡೀರೋಽಬ್ಧಿಕಫಃ ಫೇಣೋ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟನ್ತು ಸಿಕ್ಥಕಮ್ ।। ೩೬೬.

ವಿಷ, ಎಮ್ಮೆ ಕೊಂಬು, ಸೀಸ, ಇಂಗು, ಕಪಿಗಳ ಗೊಬ್ಬರ, ನೀಲಿ, ಸಮುದ್ರದ ನೊರೆ, ಉಗುರು, ಜೇನುತುಪ್ಪದ ಉಳಿದ ಭಾಗ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಿಕ್ಥಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ರಙ್ಗವಙ್ಗೇ ಪಿಚುಸ್ಥೂಲೋ ಕೂಲಟೀ ತು ಮನಃಶಿಲಾ । ಯವಕ್ಷಾರಶ್ಚ ಪಾಕ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ತ್ವಕ್ಕ್ಷೀರಾ ವಂಶಲೋಚನಾ ।। ೩೬೬.

ರಂಗವಂಗ ಎಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ದಪ್ಪ ಪಿಚ್, ಕೂಳಟಿ ಎಂದರೆ ಮನಃಶಿಲೆ, ಯವಕ್ಷಾರ ಎಂದರೆ ಅಡುಗೆಗೆ ಬಳಸುವ ಒಂದು ಪದಾರ್ಥ, ತ್ವಕ್ಛೀರ ಎಂದರೆ ಬಂಬು ಹಾಲು ಅಥವಾ ಬಂಶಲೋಚನೆ.

ವೃಷಲಾ ಜಘನ್ಯಜಾಃ ಶೂದ್ರಾಶ್ಚಾಣ್ಡಾಲಾನ್ತ್ಯಾಶ್ಚ ಶಙ್ಕರಾಃ । ಕಾರುಃ ಶಿಲ್ಪೀ ಸಂಹತೈಸ್ತೈರ್ದ್ವಯೋಃ ಶ್ರೇಣಿಃ ಸಜಾತಿಭಿಃ ।। ೩೬೬.

ಹೀನ ಜಾತಿಯವರು, ಅತಿ ಕೆಳಮಟ್ಟದವರು, ಶೂದ್ರರು, ಚಂಡಾಲರು, ಇವುಗಳನ್ನು ಶಂಕರರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನನ್ನು ಕಾರು ಎಂದು, ಇಬ್ಬರು ಒಂದೇ ಜಾತಿಯವರು ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ ಅದನ್ನು ಅವರ ಗುಂಪು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ರಙ್ಗಾಜೀವಶ್ಚಿತ್ರಕರಸ್ತ್ವಷ್ಟಾ ತಕ್ಷಾ ಚ ವರ್ಧಕಿಃ । ನಾಡಿನ್ಧಮಃ ಸ್ವರ್ಣಕಾರೋ ನಾಪಿತಾನ್ತಾವಸಾಯಿನಃ ।। ೩೬೬.

ಚಿತ್ರ ಬಿಡುವವನನ್ನು ರಂಗಜೀವ, ಚಿತ್ರಕಾರ, ತ್ವಷ್ಟ ಎಂದರೆ ಕಮ್ಮಾರ, ತಕ್ಷ ಎಂದರೆ ಮರದ ಕೆಲಸಗಾರ ಅಥವಾ ವರ್ಧಕಿ, ನಾಳು ತಯಾರಿಸುವವನನ್ನು ನಾಡಿಂದಮ, ಬಂಗಾರದ ಕೆಲಸಗಾರನನ್ನು ಸ್ವರ್ಣಕಾರ, ಕ್ಷೌರಿಕನನ್ನು ನಾಪಿತ, ಶವ ಹೊರುವವನನ್ನು ಅಂತ್ಯವಸಾಯಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಜಾವಾಲಃ ಸ್ಯಾದಜಾಜೀವೋ ದೇವಾಜೀವಸ್ತು ದೇವಲಃ । ಜಾಯಾಜೀವಾಸ್ತು ಶೈಲೂಷಾ ಭೃತಕೋ ಭೃತಿಭುಕ್ತಥಾ ।। ೩೬೬.

ಅಗ್ನಿಪೂಜಕನನ್ನು ಜಾವಾಲ, ಆಡು ಕಾಯುವವನನ್ನು ಅಜಾಜೀವ, ದೇವರ ಕುರಿಗಾಹಿಯನ್ನು ದೇವಾಜೀವ ಅಥವಾ ದೇವಲ, ನಟರನ್ನು ಜಾಯಾಜೀವ ಅಥವಾ ಶೈಲೂಷ, ಕೂಲಿ ಕೆಲಸಗಾರನನ್ನು ಭೃತಕ ಅಥವಾ ಭೃತಿಭುಕ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಿವರ್ಣಃ ಪಾಮರೋ ನೀಚಃ ಪ್ರಾಕೃತಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ಜನಃ । ವಿಹೀನೋಪಸದೋ ಜಾಲ್ಮೋ ಭೃತ್ಯೇ ದಾಸೇರಚೇಟಕಾಃ ।। ೩೬೬.

ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿಯವನು, ಕೆಳಮಟ್ಟದವನು, ಸಾಮಾನ್ಯನು, ಸರಿಯಾದ ಪದ್ದತಿಯಿಲ್ಲದವನು, ದುರಾಚಾರಿ, ಸೇವಕ, ದಾಸ, ಅಥವಾ ಚೇಟಕ — ಇವೆಲ್ಲರೂ ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಪಟುಸ್ತು ಪೇಶಲೋ ದಕ್ಷೇ ಮೃಗಯುರ್ಲುಬ್ಧಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಚಣ್ಡಾಲಸ್ತು ದಿವಾಕೀರ್ತ್ತಿಃ ಪುಸ್ತಂ ಲೇಪ್ಯಾದಿಕರ್ಮ್ಮಣಿ ।। ೩೬೬.

ನೂಲಿನ ಜಾಲ ಬಣೆಯುವವನನ್ನು ಪಟು ಅಥವಾ ಪೇಶಲ, ಬೇಟೆಗಾರನನ್ನು ಮೃಗಯು ಅಥವಾ ಲುಬ್ಧಕ, ಚಂಡಾಲನನ್ನು ದಿವಾಕೀರ್ತಿ, ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಪುಸ್ತ, ಲೇಪನದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಲೇಪ್ಯಾದಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಞ್ಚಾಲಿಕಾ ಪುತ್ರಿಕಾ ಸ್ಯಾದ್ವರ್ಕರಸ್ತರುಣಃ ಪಶುಃ । ಮಞ್ಜೂಷಾ ಪೇಟಕಃ ಪೇಡಾ ತುಲ್ಯಸಾಧಾರಣೌ ಸಮೌ ೩೬೬.

ಗೊಂಬೆಯನ್ನು ಪಂಚಾಲಿಕಾ ಅಥವಾ ಪುತ್ರಿಕಾ, ಹಸಿರು ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ವರ್ಕರ ಅಥವಾ ತರುಣ ಪಶು, ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಮಂಜೂಷಾ, ಬಾಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಪೇಟಕ, ದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಪೆಡಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪೇಟಕ ಮತ್ತು ಪೆಡಾ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವವುಗಳು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಸಾಮಾನ್ಯಾನ್ಯಽಥ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಾಮಲಿಙ್ಗಾನಿ ತಚ್ಛೃಣು । ಸುಕೃತೀ ಪುಣ್ಯವಾನ್ ಧನ್ಯೋ ಮಹೇಚ್ಛಸ್ತು ಮಹಾಶಯಃ ।। ೩೬೭.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಧರ್ಮವಂತ, ಪುಣ್ಯವಂತ, ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ, ದೊಡ್ಡ ಆಸೆ ಇರುವವನು, ಉದಾರ ಮನಸ್ಸಿನವನು.

ಪ್ರವೀಣನಿಪುಣಾಭಿಜ್ಞವಿಜ್ಞವಿಜ್ಞನಿಷ್ಣಾತಶಿಕ್ಷಿತಾಃ । ಸ್ಯುರ್ವದಾನ್ಯಸ್ಥೂಲಲಕ್ಷದಾನಶೌಣ್ಡಾ ಬಹುಪ್ರದೇ ।। ೩೬೭.

ನಿಪುಣ, ತಜ್ಞ, ಜ್ಞಾನಿ, ವಿವೇಕಿ, ಉತ್ತಮ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದವನು, ಉದಾರ, ದೊಡ್ಡ ದಾನ ನೀಡುವವನು, ಬಹಳ ಕೊಡುವವನು.

ಕೃತೀ ಕೃತಜ್ಞಃ ಕುಶಲ ಆಸಕ್ತೋದ್ಯುಕ್ತ ಉತ್ಸುಕಃ । ಇಭ್ಯ ಆಢ್ಯಃ ಪರಿವೃಢೋ ಹ್ಯಧಿಭೂರ್ನಾಯಕೋಽಧಿಪಃ ।। ೩೬೭.

ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವನು, ಕೃತಜ್ಞನು, ಕುಶಲ, ಆಸಕ್ತ, ಯತ್ನಶೀಲ, ಉತ್ಸುಕ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಧನಿಕ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆದವನು, ನಾಯಕ, ಅಧಿಪತಿ.

ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ಶ್ರೀಲಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಸ್ವೈರ್ಯ್ಯಽಪಾವೃತಃ । ಖಲಪೂಃ ಸ್ಯಾದ್ಧಹುಕರೋ ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಶ್ಚಿರಕ್ರಿಯಃ ।। ೩೬೭.

ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ, ಶುಭ ಲಕ್ಷಣವಿರುವವನು, ಶ್ರೀಯುತ, ಸ್ವತಂತ್ರ, ಸ್ವಚ್ಛಂದ, ದೊಡ್ಡ ಮಾತಾಡುವವನು, ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುವವನು, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಧಾನ ಮಾಡುವವನು.