ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅನೀಕಿನೀ ದಶಾನೀಕಿನ್ಯೋಽಕ್ಷೋಹಿಣ್ಯೋ ಗಜೀದಿಭಿಃ । ಧನುಃ ಕೋದಣ್ಡಇಷ್ವಾಸೌ ಕೋಟಿರಸ್ಯಾಟನೀ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೬೬.

ಒಂದು ದಳ, ಹತ್ತು ದಳಗಳು, ಗಜಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳಿರುವ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ; ಧನುಸ್ಸು, ಕೋದಂಡ, ಇಷು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಿಗೆ; ಕೋಟಿರ್ ಮತ್ತು ಅಟನಿ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ.

ನಸ್ತಕಸ್ತು ಧನುರ್ಮಧ್ಯಂ ಮೌರ್ವೀ ಜ್ಯಾ ಶಿಞ್ಜಿನೀ ಗುಣಃ । ಪೃಷತ್‌ಕಬಾಣವಿಶಿಖಾ ಅಜಿಹ್ಮಗಖಗಾಶುಗಾಃ ।। ೩೬೬.

ಧನುಸ್ಸಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ನಸ್ತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ತಂತಿ ಮೌರ್ವಿ, ಹಗ್ಗ ಜ್ಯಾ, ನರಗುಣ; ಬಾಣಗಳು, ಕಡ್ಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳು ನೇರವಾಗಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವವು.

ತೂಣೋಪಾಸಙ್ಗತೂಣೀರನಿಷಙ್ಗಾ ಇಷುಧಿರ್ದ್ವಯೋಃ। ಅಸಿರ್ಋಷ್ಟಿಶ್ಚ ನಿಸ್ತ್ರಿಶಃ ಕರವಾಲಃ ಕೃಪಾಣವತ್ ।। ೩೬೬.

ತುಣಿರು, ಪಕ್ಕದ ತುಣಿರು, ಕೋಲು, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಇಷುಧಿ; ಕತ್ತಿ, ಗೇಡೆ, ಎರಡು ಬದಿಯ ಕತ್ತಿ, ವಕ್ರ ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ಚೂರಿ.

ಸರುಃ ಖಙ್ಗಸ್ಯ ಮುಷ್ಟೌ ಸ್ಯಾದೀಲೀ ತು ಕರಪಾಲಿಕಾ । ದ್ವಯೋಃ ಕುಠಾರಃ ಸುಧಿತಿಃ ಛುರಿಕಾ ಚಾಸಿಪುತ್ರಿಕಾ ।। ೩೬೬.

ಕತ್ತಿಗೆ ಹಿಡಿಕೆ, ಕೈಗೆ ಸಣ್ಣ ಗುರಾಣಿ; ಇಬ್ಬರಿಗೂ: ಕೊಳಗೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಆಯುಧ, ಚೂರಿ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಕತ್ತಿ.

ಪ್ರಾಸಸ್ತು ಕುನ್ತೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸರ್ವಲಾ ತೋಮರೋಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ವೈತಾಲಿಕಾ ಬೋಧಕರಾ ಮಾಗಧಾ ವನ್ದಿನಸ್ತುತೌ ।। ೩೬೬.

ಪ್ರಾಸವೆಂದರೆ ಕುಂಟೆ; ತೋಮರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಯುಧ; ಗಾಯನರು, ಎಚ್ಚರಿಸುವವರು, ಮಾಘಧರು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಂಸಾಪಾಠಕರು.

ಸಂಶಪ್ತಕಾಸ್ತು ಸಮಯಾತ್ಸಙ್ಗ್ಗ್ರಾಮಾದನಿವರ್ತ್ತಿನಃ । ಪತಾಕಾ ವೈಜಯನ್ತೀ ಸ್ಯಾತ್ ಕೇತನಂ ಧ್ವಜಮಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೬.

ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗದೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದವರನ್ನು ಸಂಶಪ್ತಕರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಧ್ವಜ, ವಿಜಯದ ಧ್ವಜ, ಪತಾಕೆ ಮತ್ತು ಕಂಬವು ಆಯುಧಗಳು.

ಅಹಂ ಪೂರ್ವಮಹಂ ಪೂರ್ವ್ವಮಿತ್ಯಹಂಪೂರ್ವ್ವಿಕಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಅಹಮಹಮಿಕಾ ಸಾ ಸ್ಯಾದ್ಯೋಽಹಙ್ಕಾರಃ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।। ೩೬೬.

ಹೆಂಗಸಿನಲ್ಲಿ: 'ನಾನು ಮೊದಲನೆ, ನಾನು ಮೊದಲನೆ'; ಗಂಡಸಿನಲ್ಲಿ: 'ನಾನು ಮೊದಲನೆ'; ಇದನ್ನು ಅಹಂಪೂರ್ವಿಕಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಪರಸ್ಪರ ಅಹಂಕಾರ.

ಶಕ್ತಿಃ ಪರಾಕ್ರಮಃ ಪ್ರಾಣಃ ಶೌರ್ಯ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಸಹೋಬಲಂ । ಮೂರ್ಛಾ ತು ಕಶ್ಮಲಂ ಮೋಹೋಽಪ್ಯವಮರ್ದ್ದಸ್ತು ಪೀಡ಼़ನಂ ।। ೩೬೬.

ಶಕ್ತಿ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಪ್ರಾಣ, ಶೌರ್ಯ, ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಲ; ಮೂರ್ಛೆ ಅಂದರೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ, ಮೋಹ ಅಂದರೆ ಗೊಂದಲ, ಅವಮರ್ಧ ದುಃಖ.

ಅಭ್ಯವಸ್ಕನ್ದನನ್ತ್ವಭ್ಯಾಸಾದನಂ ವಿಜಯೋ ಜಯಃ । ನಿರ್ವಾಸನಂ ಸಂಜ್ಞಪನಂ ಸಾರಣಂ ಪ್ರತಿಘಾತನಂ ।। ೩೬೬.

ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು, ದಾಳಿ, ಅಭ್ಯಾಸ, ಜಯ, ಗೆಲುವು, ಹೊರಹಾಕುವುದು, ಘೋಷಣೆ, ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿರೋಧ.

ಸ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚತಾ ಕಾಲಧರ್ಭೋ ದಿಷ್ಟಾನ್ತಃ ಪ್ರಲಯೋಽತ್ಯ್ಯಃ । ವಿಶೋ ಭೂಮಿಸ್ಪೃಶೋ ವೈಶ್ಯಾ ವೃತ್ತಿರ್ವರ್ತನಜೀವನೇ ।। ೩೬೬.

ಸಹಜ ಅಂತ್ಯವೆಂದರೆ ಸಾವು, ಕಾಲವೇ ನಾಶ ಮಾಡುವವನು, ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂತ್ಯವೇ ಮಹಾ ಉದಾಹರಣೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರೇ ಜನರು; ವೈಶ್ಯರು ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯದಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ.

ಕೃಷ್ಯಾದಿವೃತ್ತಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕುಸೀದಂ ವೃದ್ಧಿಜೀವಿಕಾ । ಉದ್ಧಾರೋಽರ್ಥಪ್ರಯೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್ಕಣಿಶಂ ಸಸ್ಯಮಞ್ಜರೀ ।। ೩೬೬.

ಕೃಷಿ ಮುಂತಾದ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಬಡ್ಡಿಯಿಂದ ಬದುಕುವುದು ಸಾಲಕೊಡುವವರ ಜೀವನೋಪಾಯ. ಹಣವನ್ನು ಸಾಲವಾಗಿ ಕೊಡುವುದು ಉಪಯೋಗ; ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಧಾನ್ಯಗುಚ್ಛವೇ ಬೀಜ.

ಸಿಂಶಾರುಃ ಸಸ್ಯಶೂಕಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ತಮ್ಬೋ ಗುತ್ಸಸ್ತೃಣಾದಿನಃ । ಧಾನ್ಯಂ ವ್ರೀಹಿಃ ಸ್ತಮ್ಬಕರಿಃ ಕಡ಼ಙ್ಗರೋ ವುಷಂ ಸ್ಮೃತಂ ।। ೩೬೬.

ಅಕ್ಕಿ ಅಥವಾ ಧಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಚಿಪ್ಪು ಸಿಂಶಾರು, ಎಲೆ ಅಥವಾ ಕಾಂಡವೇ ತೊಡೆ, ಹುಲ್ಲಿನ ಒಳಭಾಗವೇ ಗಡಸು. ಧಾನ್ಯ ಎಂದರೆ ಅಕ್ಕಿ; ಗುಚ್ಛವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವುದು ಕಾಂಡ; ಕರಂಗರ ಎಂಬುದು ಹುಲ್ಲಿನ ಚಿಪ್ಪು.

ಮಾಷಾದಯಃ ಶಮೀಧಾನ್ಯೇ ಶುಕಧಾನ್ಯೇ ಯವಾದಯಃ । ತೃಣಧಾನ್ಯಾನಿ ನೀವಾರಾಃ ಶೂರ್ಪಂ ಪ್ರಸ್ಫೋಟನಂ ಸ್ಮೃತಂ ।। ೩೬೬.

ಮಾಷ ಮತ್ತು ಇತರವು ಪಯರು ಧಾನ್ಯಗಳು; ಶಮೀ ಧಾನ್ಯ, ಯವ ಮತ್ತು ಇತರವು ದಪ್ಪ ಧಾನ್ಯಗಳು. ಕಾಡು ಧಾನ್ಯಗಳಿಗೆ ನೀವಾರ ಎಂದು ಹೆಸರಿದೆ; ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಬಟ್ಟಲು ಶೂರ್ಪ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಯೂತಪ್ರಸೇವೌ ಕಣ್ಡೋಲಪಿಟೌ ಕಟಕಿನಿಞ್ಜಕೌ । ಸಮಾನೌ ರಸವತ್ಯಾನ್ತು ಪಾಕಸ್ಥಾನಮಹಾನಸೇ ।। ೩೬೬.

ಸ್ಯೂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೇವ ಎಂಬವು ಬಟ್ಟಲುಗಳ ಹೆಸರು; ಕಣ್ಡೋಲ ಮತ್ತು ಪಿಟಾ ಎಂಬವು ಚಮಚಗಳು; ಕಟ್ಟಕಿ ಮತ್ತು ನಿಂಜಕ ಕೂಡ ಒಂದೇ ರೀತಿಯವು. ರಸವತಿಯೆಂದರೆ ಹಸಿವಿಗೆ ರುಚಿಕರವಾದ ತಿನಿಸು; ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳವೇ ಅಡಿಗೆಮನೆ.

ಪೌರೋಗವಸ್ತದಧ್ಯಕ್ಷಃ ಸೂಪಕಾರಾಸ್ತು ವಲ್ಲವಾಃ । ಆರಾಲಿಕಾ ಆನ್ಧಸಿಕಾಃ ಸೂದಾ ಔದನಿಕಾ ಗುಣಾಃ ।। ೩೬೬.

ಮುಖ್ಯಸ್ಥನು ಪೌರೋಗವ; ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವವರು ಗೋವಳರು. ಆರಾಲಿಕ, ಆಂಧಸಿಕ, ಸೂದ, ಔದನಿಕ ಎಂಬುವವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಅಡುಗೆಗಾರರು.

ಕ್ಲೀವೇಽಗ್ವರೀಷಂ ಭ್ರಾಷ್ಟೋ ನಾ ಕರ್ಕರ್ಯ್ಯಾಲುರ್ಗಲನ್ತಿಕಾ । ಆಲಿಞ್ಜರಃ ಸ್ಯಾನ್ಮಣಿಕಂ ಸುಷವೀ ಕೃಷ್ಣಜೀರಕೇ ।। ೩೬೬.

ಹಿಜಡನನ್ನು ಅಗ್ವರೀಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಭ್ರಾಷ್ಟ ಎಂದರೆ ಹುರಿದ ಧಾನ್ಯ; ಕರ್ಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಲಂತಿಕಾ ಅಲ್ಲ. ಆಲಿಂಜರ ಒಂದು ರತ್ನ; ಸುಷವೀ ಎಂದರೆ ಕಪ್ಪು ಜೀರಿಗೆ.

ಆರನಾಲಸ್ತು ಕುಲ್ಮಾಷಂ ವಾಹ್ಲೀಕಂ ಹಿಙ್ಗು ರಾಮಠಂ । ನಿಶಾ ಹರಿದ್ರಾ ಪೀತಾ ಸ್ತ್ರೀ ಖಣ್ಡೇ ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಫಾಣಿತೇ ।। ೩೬೬.

ಆರಣಾಲ ಎಂದರೆ ಹುರಿದು ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾನೀಯ; ಕುಲ್ಮಾಷ ಎಂದರೆ ಬೇಯಿಸಿದ ಪಯರು; ವಾಹ್ಲಿಕ ಎಂದರೆ ಹಿಂಗು; ರಾಮಠ ಒಂದು ವಿಧದ ಮಸಾಲೆ. ನಿಶಾ ಎಂದರೆ ಅರಿಶಿಣ; ಪೀತ ಎಂದರೆ ಹಳದಿ; ಸ್ತ್ರೀ ಎಂದರೆ ಹೆಣ್ಣು; ಖಂಡ ಎಂದರೆ ತುಂಡು; ಮತ್ಸ್ಯಂಡಿ ಒಂದು ವಿಧದ ಮಿಠಾಯಿ.

ಕೂರ್ಚಿಕಾ ಕ್ಷೀರವಿಕೃತಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಸೃಣಚಿಕ್ಕಣಂ । ಪೃಥುಕಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚಿಪಿಟಕೋ ಧಾನಾ ಭ್ರಷ್ಟಯವಾಸ್ತ್ರಿಯಃ ।। ೩೬೬.

ಕೂರ್ಚಿಕಾ ಎಂದರೆ ಹಾಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪದಾರ್ಥ; ಸ್ನಿಗ್ಧ ಎಂದರೆ ಎಣ್ಣೆಯಾದ; ಮಸೃಣ ಎಂದರೆ ಮೆತ್ತಗೆ ಮತ್ತು ಜಾರಿ. ಪೃಥುಕ ಎಂದರೆ ಅವಲಕ್ಕಿ; ಚಿಪಿಟಕ ಎಂದರೆ ಒತ್ತಿದ ಧಾನ್ಯ; ಧಾನಾ ಎಂದರೆ ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಹುರಿದ ಯವ.

ಜೇಮನಂ ಲೇಪ ಆಹಾರೋ ಮಾಹೇಯೀ ಸೌರಭೀ ಚ ಗೌಃ । ಯುಗಾದೀನಾಞ್ಚ ವೋಢಾರೋ ಯುಗ್ಯಪ್ರಾಸಙ್ಗ್ಯಶಾಟಕಾಃ ।। ೩೬೬.

ಜೇಮನ ಎಂದರೆ ಲೇಪ; ಲೇಪ ಎಂದರೆ ಆಹಾರ; ಮಾಹೇಯಿ ಎಂದರೆ ಮಾಹೀ ಪ್ರದೇಶದ ಹಸು; ಸೌರಭಿ ಎಂದರೆ ಸುಗಂಧ ಹಸು. ಯುಗಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಜುವಳಿಯನ್ನು ಹೊರುವವರು ಜುವಳಿ ಜೋಡಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವವರು.

ಚಿರಸೂತಾ ವಷ್ಕಯಣೀ ಧೇನುಃ ಸ್ಯಾನ್ನವಸೂತಿಕಾ । ಸನ್ಧಿನೀ ವೃಷಭಾಕ್ರಾನ್ತಾ ವೇಹದ್‌ಗರ್ಭೋಪಘಾತಿನೀ ।। ೩೬೬.

ಚಿರಸೂತಾ ಎಂದರೆ ತಡವಾಗಿ ಹಸುಮಾಡುವ ಹಸು; ವಷ್ಕಯಣಿ ಎಂದರೆ ಹಸು; ಧೇನು ಎಂದರೆ ಹಾಲು ಕೊಡುವ ಹಸು; ನವಸೂತಿಕ ಎಂದರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಹಸುಮಾಡಿದ ಹಸು. ಸಂಧಿನಿ ಎಂದರೆ ಜೋಡಿಸುವವಳು; ವೃಷಭಾಕ್ರಾಂತಾ ಎಂದರೆ ಎಮ್ಮೆ ಹತ್ತಿದ ಹಸು; ವೇಹದ್ಗರ್ಭೋಪಘಾತಿನಿ ಎಂದರೆ ಗರ್ಭ ತಪ್ಪಿದ ಹಸು.

ಪಣ್ಯಾಜೀವೋ ಹ್ಯಾಪಣಿಕೋ ನ್ಯಾಸಶ್ಚೋಪನಿಧಿಃ ಪುಮಾನ್ । ವಿಪಣೋ ವಿಕ್ರಯಃ ಸಙ್‌ಖ್ಯಾ ಸಙ್‌ಖ್ಯೇಯೇ ಹ್ಯಾದಶ ತ್ರಿಷು ।। ೩೬೬.

ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬದುಕುವವನು ವ್ಯಾಪಾರಿ; ಅಂಗಡಿಕಾರನು ಆಪಣಿಕ; ಜಮಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆ ಎಂದರೆ ಉಪನಿಧಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸ. ವಿಪಣ ಎಂದರೆ ಮಾರಾಟ; ಸಂಖ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಸಂಖ್ಯೆ; ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದರವರೆಗೆ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಂಶತ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಸದೈಕತ್ವೇ ಸರ್ವ್ವಾಃ ಸಂಖ್ಯೇಯಸಂಖ್ಯಯೋಃ । ಸಂಖ್ಯಾರ್ಥೇ ದ್ವಿಬಹುತ್ವೇ ಸ್ತಸ್ತಾಸು ಚಾನವತೇಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ।। ೩೬೬.

ಇಪ್ಪತ್ತಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ದ್ವಿವಚನ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸಂಖ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ದ್ವಿವಚನ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ತೊಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತರವರೆಗೆ ಹೆಣ್ಣು ರೂಪ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಙ್ಕ್ತೇಃ ಶತಸಹಸ್ರಾದಿ ಕ್ರಮಮಾದ್ದಶಗುಣೋತ್ತರಂ । ಮಾನನ್ತುಲಾಙ್ಗುಲಿಪ್ರಸ್ಥೈರ್ಗುಞ್ಜಾಃ ಪಞ್ಚಾದ್ಯಮಾಷಕಃ ।। ೩೬೬.

ಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಶತ, ಸಹಸ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಮಾಪನಗಳಲ್ಲಿ: ಮಾನ, ತುಲಾ, ಅಂಗುಲಿ, ಪ್ರಸ್ಥ, ಗುಂಜಾ; ಐದರಿಂದ ಮೇಲೆಗೆ ಮಾಷಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತೇ ಷೋಡ಼ಶಾಕ್ಷಃ ಕರ್ಷೋಽಸ್ತ್ರೀ ಪಲಂ ಕರ್ಷಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ಸುವರ್ಣವಿಸ್ತೌ ಹೇಮ್ನೋಽಕ್ಷೇ ಕುರುವಿಸ್ತಸ್ತು ತತ್ಪಲೇ ।। ೩೬೬.

ಹದಿನಾರು ಗುಂಜಾ ಒಂದೇ ಮಾಷ; ಅದು ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ. ನಾಲ್ಕು ಮಾಷ ಒಂದೇ ಪಲ. ಸುವರ್ಣ ತೂಕವನ್ನು ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ಅಕ್ಷವನ್ನು ಜೂಜಿಗೆ; ಕುರು ತೂಕವನ್ನು ಆ ಪಲಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ತಲಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಪಲಶತಂ ಭಾರಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಂಶತಿಸ್ತುಲಾಃ । ಕಾರ್ಷಾಪಣಃ ಕಾರ್ಷಿಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಾರ್ಷಿಕೇ ತಾಮ್ರಿಕೇ ಪಣಃ ।। ೩೬೬.

ನೂರು ಪಲಗಳು ಒಂದೇ ಭಾರ; ಅದು ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ. ಇಪ್ಪತ್ತು ತುಲಾ ಒಂದೇ ಭಾರ. ಕಾರ್ಷಾಪಣ ಒಂದು ನಾಣ್ಯ; ಕಾರ್ಷಿಕ ಒಂದು ತೂಕ; ಕಾರ್ಷಿಕದಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಪಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದ್ರವ್ಯಂ ವಿತ್ತಂ ಸ್ವಾಪತೇಯಂ ರಿಕ್ಥಮೃಕ್ಥಂ ಧನಂ ವಸು । ರೀತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಾರಕೂಟೋ ನ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಥ ತಾಮ್ರಕಮ್ ।। ೩೬೬.

ದ್ರವ್ಯ, ವಿತ್ತ, ಸ್ವಾಪತೆಯ, ರಿಕ್ಥ, ಮೃಕ್ತ, ಧನ, ವಸು ಎಲ್ಲವೂ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಹೆಸರು. ರೀತಿ ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ; ಆರಕೂಟ ಹೆಣ್ಣು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ತದನಂತರ ತಾಮ್ರಕ ಎಂದರೆ ತಾಮ್ರ.

ಶುಲ್ವಮೌದುಮ್ಬರಂ ಲೌಹೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಾಲಾಯಸಾಯಸೀ । ಕ್ಷಾರಂ ಕಾಚೋಽಥ ಚಪಲೋ ರಸಃ ಸೂತಶ್ಚ ಪಾರದೇ ।। ೩೬೬.

ಶುಲ್ವ ಎಂದರೆ ಬೆಳ್ಳಿ; ಔದುಂಬರ ಎಂದರೆ ಅತ್ತಿಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದದು; ಲೋಹ ಎಂದರೆ ಕಬ್ಬಿಣ; ಕಾಲಾಯಸ ಎಂದರೆ ಉಕ್ಕು. ಕ್ಷಾರ ಎಂದರೆ ಕ್ಷಾರ; ಕಾಚ ಎಂದರೆ ಗಜು; ಚಪಲ ಎಂದರೆ ಪಾರಾ; ಸೂತ ಎಂದರೆ ಪಾರದೆ.

ಗರಲಂ ಮಾಹಿಷಂ ಶ್ರೃಙ್ಗಂ ತ್ರಪುಸೀಸಕಪಿಚ್ಚಟಂ । ಹಿಣ್ಡೀರೋಽಬ್ಧಿಕಫಃ ಫೇಣೋ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟನ್ತು ಸಿಕ್ಥಕಮ್ ।। ೩೬೬.

ವಿಷ, ಎಮ್ಮೆ ಕೊಂಬು, ಸೀಸ, ಇಂಗು, ಕಪಿಗಳ ಗೊಬ್ಬರ, ನೀಲಿ, ಸಮುದ್ರದ ನೊರೆ, ಉಗುರು, ಜೇನುತುಪ್ಪದ ಉಳಿದ ಭಾಗ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಿಕ್ಥಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ರಙ್ಗವಙ್ಗೇ ಪಿಚುಸ್ಥೂಲೋ ಕೂಲಟೀ ತು ಮನಃಶಿಲಾ । ಯವಕ್ಷಾರಶ್ಚ ಪಾಕ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ತ್ವಕ್ಕ್ಷೀರಾ ವಂಶಲೋಚನಾ ।। ೩೬೬.

ರಂಗವಂಗ ಎಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ದಪ್ಪ ಪಿಚ್, ಕೂಳಟಿ ಎಂದರೆ ಮನಃಶಿಲೆ, ಯವಕ್ಷಾರ ಎಂದರೆ ಅಡುಗೆಗೆ ಬಳಸುವ ಒಂದು ಪದಾರ್ಥ, ತ್ವಕ್ಛೀರ ಎಂದರೆ ಬಂಬು ಹಾಲು ಅಥವಾ ಬಂಶಲೋಚನೆ.