ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಪೃಷದಾಜ್ಯಂ ಸದಧ್ಯಾಜ್ಯೇ ಪರಮಾನ್ನನ್ತು ಪಾಯಸಮ್ । ಉಪಾಕೃತಃ ಪಶುರಸೌ ಯೋಽಭಿಮನ್ತ್ರ್ಯ ಕ್ರತೌ ಹತಃ ।। ೩೬೫.

ಮೊಸರು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪ ಮಿಶ್ರಣ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅನ್ನವು ಪಾಯಸ; ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಪ್ರಾಣಿ, ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರದಿಂದ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಲಿ ನೀಡಲ್ಪಡುವುದು.

ಪರಮ್ಪರಾಕಂ ಸಮನಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಞ್ಚ ಬವಾರ್ಥಕಮ್ । ಪೂಜಾ ನಮಸ್ಯಾಽಪಚಿತಿಃ ಸಪರ್ಯ್ಯಾರ್ಚಾರ್ಹಣಾಃ ಸಮಾಃ ।। ೩೬೫.

ಕ್ರಮ, ಜೊತೆಗೆ ಇರುವಿಕೆ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ದೇವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆ; ಪೂಜೆ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಗೌರವ, ಸೇವೆ, ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಕಾರ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ.

ವರಿವಸ್ಯಾ ತು ಶುಶ್ರೂಷಾ ಪರಿಚರ್ಯ್ಯಾಪ್ಯುಪಾಸನಮ್ । ನಿಯಮೋ ವ್ರತಮಸ್ತ್ರೀ ತಚ್ಚೋಪವಾಸಾದಿ ಪುಣ್ಯಕಮ್ ।। ೩೬೫.

ಪರಿಚರಣೆ ಎಂದರೆ ಸೇವೆ, ಆರೈಕೆ ಕೂಡ ಪೂಜೆಯೇ; ನಿಯಮ ಎಂದರೆ ವ್ರತ, ಅದರಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಇತರ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳು ಸೇರಿವೆ.

ಮುಖ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಥಮಃ ಕಲ್ಪೋಽನುಕಲ್ಪಸ್ತು ತತೋಽಧಮಃ । ಕಲ್ಪೇ ವಿಧಿಕ್ರಮೌ ಜ್ಞೇಯೌ ವಿವೇಕಃ ಪೃಥಗಾತ್ಮತಾ ।। ೩೬೫.

ಮುಖ್ಯವಾದುದು ಪ್ರಥಮ ಕ್ರಮ; ಉಪಕ್ರಮವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ. ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಅರಿಯಬೇಕು.

ಸಂಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಂ ಗ್ರಹಣಂ ಸ್ಯಾದುಪಾಕರಣಂ ಶ್ರುತೇಃ । ಭಿಕ್ಷುಃ ಪರಿವ್ರಾಟ್ ಕರ್ಮನ್ದೋ ಪಾರಾಶರ್ಯ್ಯಪಿ ಮಸ್ಕರೀ ।। ೩೬೫.

ಸಂಸ್ಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಸ್ವೀಕಾರವೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಸಿದ್ಧತೆ. ಭಿಕ್ಷು, ಪರಿವ್ರಾಜಕ, ಕರ್ಮಮಾಡುವವ, ವ್ಯಾಸಶಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ದಂಡಧಾರಿ.

ಋಷಯಃ ಸತ್ಯವಚಸಃ ಸ್ನಾತಕಶ್ಚಾಪ್ಲುತಬ್ರತೀ । ಯೇ ನಿರ್ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಾ ಯತಿನೋ ಯತಯಶ್ಚ ತೇ ।। ೩೬೫.

ಋಷಿಗಳು ಸದಾ ಸತ್ಯವಚನಿಗಳಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಸ್ನಾತಕ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನು; ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವರು ಯತಿಗಳು, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿರುವವರೂ ಕೂಡ.

ಶರೀರಸಾಧನಾಪೇಕ್ಷಂ ನಿತ್ಯಂ ಯತ್ ಕರ್ಮ್ಮ ತದ್ಯಮಃ । ನಿಯಮಸ್ತು ಸ ಯತ್ ಕರ್ಮ್ಮಾನಿತ್ಯಮಾಗನ್ತುಸಾಧನಮ್ ೩೬೫.

ದೇಹಪೋಷಣೆಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಾರ್ಯವೇ ಯಮ; ಯಾವಾಗಲೂ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ, ವಿಶೇಷ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಯಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಮೂರ್ದ್ಧಾಭಿಷಿಕ್ತೋ ರಾಜನ್ಯೋ ಬಾಹುಜಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋ ವಿರಾಟ್ । ರಾಜಾ ತು ಪ್ರಣತಾಶೇಪಸಾಮನ್ತಃ । ಸ್ಯಾದಧೀಶ್ವರಃ ।। ೩೬೬.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ತಲೆಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದವನು ರಾಜವರ್ಗದವನು, ಬಾಹುವಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಬಲಶಾಲಿ. رعಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಡೆಯ, ವಶದಲ್ಲಿರುವವರ ಅಧಿಪತಿ, ದೇಶದ ಆಡಳಿತಗಾರ.

ಚಕ್ರವರ್ತ್ತೀ ಸಾರ್ವಭೌಮೋ ನೃಪೋಽನ್ಯೋ ಮಣ್ಡಲೇಶ್ವರಃ । ಮನ್ತ್ರೀ ಧೀಸಚಿವೋಽಮಾತ್ಯೋ ಮಹಾಮಾತ್ರಾಃ ಪ್ರಧಾನಕಾಃ ।। ೩೬೬.

ಸರ್ವಭೌಮನು ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆಯಾದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ; ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಜನು ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಒಡೆಯ. ಮಂತ್ರಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಲಹೆಗಾರ, ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖರು.

ದ್ರಷ್ಟರಿ ವ್ಯವಹಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಡ್‌ವಿವಾಕಾಽಕ್ಷದರ್ಶಕೌ । ಭೌರಿಕಃ ಕನಕಾಧ್ಯಕ್ಷೋಽಥಾದ್ಯಕ್ಷಾಧಿಕೃತೌ ಸಮೌ ।। ೩೬೬.

ನ್ಯಾಯ ವಿಚಾರを見るವನು ಪ್ರಧಾನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಮತ್ತು ಪಾಶಾ ಪರಿಶೀಲಕ; ಧನಾಧಿಕಾರಿ, ಚಿನ್ನದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು.

ಅನ್ತಃಪುರೇ ತ್ವಧಿಕೃತಃ ಸ್ಯಾದನ್ತರ್ವಂಶಿಕೋ ಜನಃ । ಸೌವಿದಲ್ಲಾಃ ಕಞ್ಚುಕಿನಃ ಸ್ಥಾಪತ್ಯಾಃ ಸೌವಿದಾಶ್ಚ ತೇ ।। ೩೬೬.

ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ನೇಮಕಗೊಂಡವನು ಆ ಮನೆಯವನು; ರಕ್ಷಕರು, ಒಳಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ವಾಸ್ತುಕಾರರು ಮತ್ತು ಸೇವಕರು.

ಷಣ್ಡೋ ವರ್ಷವರಸ್ತುಲ್ಯಾಃ ಸೇವಕಾರ್ಥ್ಯನುಜೀವಿನಃ । ವಿಷಯಾನನ್ತರೋ ರಾಜಾ ಶತ್ರುಮಿತ್ರಮತಃ ಪರಂ ।। ೩೬೬.

ಷಂಡನು, ಒಂದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವನು ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯವರು. ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ನಂತರ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು.

ಉದಾಸೀನಃ ಪರತರಃ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹಸ್ತು ಪೃಷ್ಠತಃ । ಚರಃ ಸ್ಪಶಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಣಿಧಿರುತ್ತರಃ ಕಾಲ ಆಯತಿಃ ।। ೩೬೬.

ಮಧ್ಯಸ್ಥನು ಇನ್ನೂ ದೂರವಿರುವವನು; ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೊಡೆಯುವವನು ಹಿಂದೆ ಇರುವವನು; ಗುಪ್ತಚರನು ಗಮನಿಸುವವನು, ಮಾಹಿತಿ ತರುವವನು ಇನ್ನೂ ಮೇಲಿರುವವನು, ಕಾಲವು ಮುಂದಿನದು.

ತತ್ಕಾಲಸ್ತು ತದಾತ್ವಂ ಸ್ಯಾದುದರ್ಕಃ ಫಲಮುತ್ತರಂ । ಅದೃಷ್ಟಂ ವಹ್ನಿತೋಯಾದಿ ದೃಷ್ಟಂ ಸ್ವಪರಚಕ್ರಜಮ್ ।। ೩೬೬.

ಆ ಕಾಲವೇ ಆ ಸಮಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಫಲವು ನಂತರ ಬರುತ್ತದೆ; ಕಾಣದದ್ದು ಬೆಂಕಿ ಅಥವಾ ನೀರಿನಂತಿದೆ, ಕಾಣುವದು ತನ್ನ ಅಥವಾ ಪರರ ಸೇನೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಭದ್ರಕುಮ್ಭಃ ಪೂರ್ಣಕುಮ್ಭೋ ಭೃಙ್ಗಾರಃ ಕನಕಾಲುಕಾ । ಪ್ರಭಿನ್ನೋ ಗರ್ಜಿತೋ ಮತ್ತೋ ವಮಥುಃ ಕರಶೀಕರಃ ।। ೩೬೬.

ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಕುಂಭ, ತುಂಬಿದ ಕುಂಭ, ಬೂದು, ಚಿನ್ನದ ಪಾತ್ರೆ, ಒಡೆದದು, ಗರ್ಜಿಸುವದು, ಹುಚ್ಚು, ವಾಂತಿಸುವದು ಮತ್ತು ಕೈ ಆಕಾರದದು.

ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಶ್ರೃಣಿಸ್ತ್ವಙ್ಕುಶೋಽಸ್ತ್ರೀ ಪರಿಸ್ತೋಮಃ ಕುಥೋ ದ್ವಯೋಃ । ಕರ್ಣೀರಥಃ ಪ್ರವಹಣಂ ದೋಲಾ ಪ್ರೇಙ್‌ಖಾದಿಕಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೬.

ಹೆಂಗಸಿಗೆ: ಕತ್ತರಿ, ಆನೆಗೆ ಬಲಗೋಲು; ಗಂಡಸಿಗೆ: ಪ್ರಶಂಸೆ ಹಾಡು, ದಂಡ; ಇಬ್ಬರಿಗೆ: ಕಿವಿ, ರಥ, ವಾಹನ, ದೋಣಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೆಂಗಸಿಗೆ ಇತರವು.

ಆಧೋರಣಾ ಹಸ್ತಿಪಕಾ ಹಸ್ತ್ಯಾರೋಹಾ ನಿಷಾದಿನಃ । ಭಟಾ ಯೋಧಾಶ್ಚ ಯೋದ್ಧಾರಃ ಕಞ್ಚುಕೋ ವಾರಣೋಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೬.

ಆನೆಗಾರ, ಆನೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು, ಆನೆ ಏರುವವನು, ಬೇಟೆಗಾರರು, ಸೇನಿಕರು, ಯೋಧರು, ಹೋರಾಡುವವನು, ಕವಚ, ಹೆಂಗಸಿಗೆ ತಡೆಗೋಲು.

ಶೀರ್ಷಣ್ಯಞ್ಚ ಶಿರಸ್ತ್ರೇಽಥ ತನುತ್ರಂ ವರ್ಮ್ಮ ದಂಶನಂ । ಆಮುಕ್ತಃ ಪ್ರತಿಮುಕ್ತಶ್ಚ ಪಿನದ್ಧಶ್ಚಾಪಿನದ್ಧವತ್ ।। ೩೬೬.

ತಲೆಗೆ ಹಾಕುವ ಟೋಪಿ, ತಲೆಯ ಹಣೆಪಟ್ಟಿ, ದೇಹದ ಕವಚ, ಗುರಾಣಿ, ಮುಚ್ಚಿದವನು, ಭಾಗಶಃ ಮುಚ್ಚಿದವನು, ಕಟ್ಟಿದವನು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತನಂತೆ ಇರುವವನು.

ವ್ಯೂಹಸ್ತು ಬಲವಿನ್ಯಾಸಶ್ಚಕ್ರಞ್ಚಾನೀಕಮಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಏಕೇಭೈಕರಥಾ ತ್ರ್ಯಶ್ವಾಃ ಪತ್ತಿಃ ವಞ್ಚಪದಾತಿಕಾಃ ।। ೩೬೬.

ವ್ಯೂಹವೆಂದರೆ ಸೇನೆಯ ಹಂಚಿಕೆ; ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಮುಂಭಾಗ ಹೆಂಗಸಿಗೆ; ಒಂದು ಆನೆ, ಒಂದು ರಥ, ಮೂರು ಕುದುರೆಗಳು, ಕಾಲಾಳು ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಮೋಸಗಾರ ಕಾಲಾಳುಗಳು.

ಪತ್ತ್ಯಙ್ಗೈಸ್ತ್ರಿಗುಣೈಃ ಸರ್ವೈಃ ಕ್ರಮಾದಾಖ್ಯಾ ಯಥೋತ್ತರಂ । ಸೇನಾಮುಖಂ ಗುಲ್ಮಗಣೈ ವಾಹಿನೀ ಪೃತನಾ ಚಮೂಃ ।। ೩೬೬.

ಕಾಲಾಳು ಸೇನೆಯ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳೆಲ್ಲಾ ಕ್ರಮವಾಗಿ: ಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗ, ಗುಂಪು, ಪಡೆ, ದಳ ಮತ್ತು ವಿಭಾಗ ಎಂದು ಹೆಸರುಗಳಿವೆ.

ಅನೀಕಿನೀ ದಶಾನೀಕಿನ್ಯೋಽಕ್ಷೋಹಿಣ್ಯೋ ಗಜೀದಿಭಿಃ । ಧನುಃ ಕೋದಣ್ಡಇಷ್ವಾಸೌ ಕೋಟಿರಸ್ಯಾಟನೀ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೬೬.

ಒಂದು ದಳ, ಹತ್ತು ದಳಗಳು, ಗಜಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳಿರುವ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ; ಧನುಸ್ಸು, ಕೋದಂಡ, ಇಷು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಿಗೆ; ಕೋಟಿರ್ ಮತ್ತು ಅಟನಿ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ.

ನಸ್ತಕಸ್ತು ಧನುರ್ಮಧ್ಯಂ ಮೌರ್ವೀ ಜ್ಯಾ ಶಿಞ್ಜಿನೀ ಗುಣಃ । ಪೃಷತ್‌ಕಬಾಣವಿಶಿಖಾ ಅಜಿಹ್ಮಗಖಗಾಶುಗಾಃ ।। ೩೬೬.

ಧನುಸ್ಸಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ನಸ್ತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ತಂತಿ ಮೌರ್ವಿ, ಹಗ್ಗ ಜ್ಯಾ, ನರಗುಣ; ಬಾಣಗಳು, ಕಡ್ಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳು ನೇರವಾಗಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವವು.

ತೂಣೋಪಾಸಙ್ಗತೂಣೀರನಿಷಙ್ಗಾ ಇಷುಧಿರ್ದ್ವಯೋಃ। ಅಸಿರ್ಋಷ್ಟಿಶ್ಚ ನಿಸ್ತ್ರಿಶಃ ಕರವಾಲಃ ಕೃಪಾಣವತ್ ।। ೩೬೬.

ತುಣಿರು, ಪಕ್ಕದ ತುಣಿರು, ಕೋಲು, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಇಷುಧಿ; ಕತ್ತಿ, ಗೇಡೆ, ಎರಡು ಬದಿಯ ಕತ್ತಿ, ವಕ್ರ ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ಚೂರಿ.

ಸರುಃ ಖಙ್ಗಸ್ಯ ಮುಷ್ಟೌ ಸ್ಯಾದೀಲೀ ತು ಕರಪಾಲಿಕಾ । ದ್ವಯೋಃ ಕುಠಾರಃ ಸುಧಿತಿಃ ಛುರಿಕಾ ಚಾಸಿಪುತ್ರಿಕಾ ।। ೩೬೬.

ಕತ್ತಿಗೆ ಹಿಡಿಕೆ, ಕೈಗೆ ಸಣ್ಣ ಗುರಾಣಿ; ಇಬ್ಬರಿಗೂ: ಕೊಳಗೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಆಯುಧ, ಚೂರಿ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಕತ್ತಿ.

ಪ್ರಾಸಸ್ತು ಕುನ್ತೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸರ್ವಲಾ ತೋಮರೋಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ವೈತಾಲಿಕಾ ಬೋಧಕರಾ ಮಾಗಧಾ ವನ್ದಿನಸ್ತುತೌ ।। ೩೬೬.

ಪ್ರಾಸವೆಂದರೆ ಕುಂಟೆ; ತೋಮರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಯುಧ; ಗಾಯನರು, ಎಚ್ಚರಿಸುವವರು, ಮಾಘಧರು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಂಸಾಪಾಠಕರು.

ಸಂಶಪ್ತಕಾಸ್ತು ಸಮಯಾತ್ಸಙ್ಗ್ಗ್ರಾಮಾದನಿವರ್ತ್ತಿನಃ । ಪತಾಕಾ ವೈಜಯನ್ತೀ ಸ್ಯಾತ್ ಕೇತನಂ ಧ್ವಜಮಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೬.

ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗದೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದವರನ್ನು ಸಂಶಪ್ತಕರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಧ್ವಜ, ವಿಜಯದ ಧ್ವಜ, ಪತಾಕೆ ಮತ್ತು ಕಂಬವು ಆಯುಧಗಳು.

ಅಹಂ ಪೂರ್ವಮಹಂ ಪೂರ್ವ್ವಮಿತ್ಯಹಂಪೂರ್ವ್ವಿಕಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಅಹಮಹಮಿಕಾ ಸಾ ಸ್ಯಾದ್ಯೋಽಹಙ್ಕಾರಃ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।। ೩೬೬.

ಹೆಂಗಸಿನಲ್ಲಿ: 'ನಾನು ಮೊದಲನೆ, ನಾನು ಮೊದಲನೆ'; ಗಂಡಸಿನಲ್ಲಿ: 'ನಾನು ಮೊದಲನೆ'; ಇದನ್ನು ಅಹಂಪೂರ್ವಿಕಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಪರಸ್ಪರ ಅಹಂಕಾರ.

ಶಕ್ತಿಃ ಪರಾಕ್ರಮಃ ಪ್ರಾಣಃ ಶೌರ್ಯ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಸಹೋಬಲಂ । ಮೂರ್ಛಾ ತು ಕಶ್ಮಲಂ ಮೋಹೋಽಪ್ಯವಮರ್ದ್ದಸ್ತು ಪೀಡ಼़ನಂ ।। ೩೬೬.

ಶಕ್ತಿ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಪ್ರಾಣ, ಶೌರ್ಯ, ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಲ; ಮೂರ್ಛೆ ಅಂದರೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ, ಮೋಹ ಅಂದರೆ ಗೊಂದಲ, ಅವಮರ್ಧ ದುಃಖ.

ಅಭ್ಯವಸ್ಕನ್ದನನ್ತ್ವಭ್ಯಾಸಾದನಂ ವಿಜಯೋ ಜಯಃ । ನಿರ್ವಾಸನಂ ಸಂಜ್ಞಪನಂ ಸಾರಣಂ ಪ್ರತಿಘಾತನಂ ।। ೩೬೬.

ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು, ದಾಳಿ, ಅಭ್ಯಾಸ, ಜಯ, ಗೆಲುವು, ಹೊರಹಾಕುವುದು, ಘೋಷಣೆ, ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿರೋಧ.