ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಕಮ್ಬುಗ್ರೀವಾ ತ್ರಿರೇಖಾ ಸಾಽವಟುರ್ಘಾಟಾ ಕೃಕಾಟಿಕಾ । ಅಧಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚಿವುಕಞ್ಚೌಷ್ಠಾದಥ ಗಣ್ಡೌ ಗಲೋ ಹನುಃ ।। ೩೬೪.

ಮೂಡುಗಳು ಮೂರು ಇರುವ ಕುತ್ತಿಗೆ ಕಂಬುಗ್ರೀವಾ, ಗಂಟಲಿನ ಕುಳಿಯನ್ನು ಅವಟು ಅಥವಾ ಘಾಟ, ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಬದಿಯನ್ನು ಕೃಕಾಟಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಳಗೆ ಹನು, ಕೆಳ ತುಟಿ, ನಂತರ ಗಂಡ, ಗಂಟಲು, ಹನು ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಪಾಙ್ಗೌ ನೇತ್ರಯೋರನ್ತೌ ಕಟಾಕ್ಷೋಽಪಾಙ್ಗದರ್ಶನೇ । ಚಿಕುರಃ ಕುನ್ತಲೋ ಬಾಲಃ ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಪ್ರಸಾಧನಮ್ ।। ೩೬೪.

ಕಣ್ಣಿನ ಹೊರಗಿನ ಮೂಲೆ ಅಪಾಂಗ, ಒಳಗಿನ ಮೂಲೆ ಅಂತ. ಬದಿಗೆ ನೋಡುವುದನ್ನು ಕಟ್ಟಾಕ್ಷ ಅಥವಾ ಅಪಾಂಗದರ್ಶನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೂದಲನ್ನು ಚಿಕುರ ಅಥವಾ ಕುಂತಲ, ಬಾಲಕನನ್ನು ಬಾಲ, ಅಲಂಕರಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಪ್ರಸಾಧನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆಕಲ್ಪವೇಶೌ ನೇಪಥ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಖೇಲಯೋಗಜಮ್ । ಚೂಡ಼ಾಮಣಿಃ ಶಿರೋರತ್ನಂ ತರಲೋ ಹಾರಮಧ್ಯಗಃ ।। ೩೬೪.

ಆಭರಣ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ವೇಶ ಎಂದು, ರಂಗಭೂಮಿಯ ವೇಷವನ್ನು ನೇಪಥ್ಯ, ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಆಟದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಖೇಳಯೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಲೆಯ ಆಭರಣ ಚೂಡಾಮಣಿ, ತಲೆಯ ಮುತ್ತಿನ ಆಭರಣ ಶಿರೋರತ್ನ, ಸಡಿಲ ಹಾರವನ್ನು ತರಲ, ಮಧ್ಯದ ಹಾರವನ್ನು ಹಾರಮಧ್ಯಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ಣಿಕಾ ತಾಲಪತ್ರಂ ಸ್ಯಾಲ್ಲಮ್ಬನಂ ಸ್ಯಾಲ್ಲಲನ್ತಿಕಾ । ಮಞ್ಜೀರೋ ನೂಪುರಂ ಪಾದೇ ಕಿಙ್ಗಿಣೀ ಕ್ಷುದ್ರಘಣ್ಟಿಕಾ ।। ೩೬೪.

ಹೂವಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗವು ಕರ್ಣಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ತಾಳೆ ಎಲೆ ಅದರ ಎಲೆಯಂತೆ, ಅಲಂಕಾರವು ತೊಗಲು ಹಾರಿನಂತೆ, ಲಲಾಟದ ಅಲಂಕಾರವು ಮುಂಭಾಗದ ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ. ಕಾಲಿಗೆ ಮಂಜೀರಾ ಅಂದರೆ ನೂಪುರು, ಕಿಂಕಿಣಿ ಎಂದರೆ ಸಣ್ಣ ಘಂಟೆ.

ದೈರ್ಘ್ಯಮಾಯಾಮ ಆರೋಹಃ ಪರಿಣಾಹೋ ವಿಶಾಲತಾ । ಪಟಚ್ಚರಂ ಜೀರ್ಣವಸ್ತ್ರಂ ಸಂವ್ಯಾನಞ್ಚೋತ್ತರೀಯಕಮ್ ।। ೩೬೪.

ಉದ್ದ, ಅಗಲ, ಎತ್ತರ, ಸುತ್ತಳತೆ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲತೆ; ಬಟ್ಟೆಯ ತುದಿ, ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆ, ಮೇಲ್ಛಪ್ಪಳ ಮತ್ತು ಹೆಗಲಿಗೆ ಹಾಕುವ ಉಡುಪು.

ರಚನಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಿಸ್ಪನ್ದ ಆಭೋಗಃ ಪರಿಪೂರ್ಣತಾ । ಸಮುದ್‌ಗಕಃ ಸಮ್ಪುಟಕಃ ಪ್ರತಿಗ್ರಾಹಃ ಪತದ್ಗ್ರಹಃ ।। ೩೬೪.

ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಂದರೆ ರಚನೆ, ಚಲನೆ ಅಂದರೆ ಕಂಪನ, ಸುತ್ತುವಿಕೆ ಅಂದರೆ ಆವರಣೆ, ಪೂರ್ಣತೆ ಅಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣತೆ. ಪೆಟ್ಟಿಗೆ, ಡಬ್ಬಿ, ಸ್ವೀಕಾರ ಪಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಹಿಡಿಯುವ ಪಾತ್ರೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಂಶೋಽನ್ವವಾಯೋ ಗೋತ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕುಲಾನ್ಯಭಿಜನಾನ್ವಯೌ । ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾಕೃದಾಚಾರ್ಯ್ಯ ಆದೇಷ್ಟ ತ್ವಧ್ವರೇ ವ್ರತೀ ।। ೩೬೫.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ವಂಶವು ಕುಟುಂಬದ ವಂಶವೃಕ್ಷ, ಗೋತ್ರವು ಪಿತೃಪರಂಪರೆ, ಕುಲಗಳು ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ವಂಶಗಳು ವಂಶಪರಂಪರೆ. ಮಂತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸುವವನು ಗುರು, ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವವನು ಉಪಾದ್ಯಾಯ, ವ್ರತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು ವ್ರತಧಾರಿ.

ಯಷ್ಟಾ ಚ ಯಜಮಾನಃ ಸ್ಯಾತ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾರಮ್ಭ ಉಪಕ್ರಮಃ । ಸತೀರ್ಥ್ಯಾಶ್ಚೈಕಗುರವಃ ಸಭ್ಯಾಃ ಸಾಮಾಜಿಕಾಸ್ತಥಾ ।। ೩೬೫.

ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವನು ಯಜಮಾನನು; ಆರಂಭವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಪ್ರಾರಂಭ. ಒಬ್ಬೇ ಗುರು ಬಳಿ ಕಲಿತವರು ಸಹಪಾಠಿಗಳು; ಸಭ್ಯರು ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವವರೂ ಸಹ.

ಸಭಾಸದಃ ಸಭಾಸ್ತಾರಾ ಋತ್ವಿಜೋ ಯಾಜಕಾಶ್ಚ ತೇ । ಅದ್ವರ್ಥೂದ್‌ಗಾತೃಹೋತಾರೋ ಯಜುಃಸಾಮರ್ಗ್ವಿದಃ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೬೫.

ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರು, ಸಭೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು, ಋತ್ವಿಕರು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರು; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉದ್ಗಾತೃ, ಹೊತ್ರು ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದ ಹಾಗೂ ಸಾಮವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದವರು.

ಚಷಾಲೋ ಯೂಪಕಟಕಃ ಸಮೇ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಚತ್ವರೇ । ಆಮಿಕ್ಷಾ ಸಾ ಶ್ರೃತೋಷ್ಣೇ ಯಾ ಕ್ಷಈರೇ ಸ್ಯಾದ್ದಧಿಯೋಗತಃ ।। ೩೬೫.

ಚಮಚು, ಯಜ್ಞದ ಕಂಬ, ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲ ಮತ್ತು ಚೌಕಟ್ಟು; ಬೆಚ್ಚಗಿನ ತುಪ್ಪ, ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕಲಸಿದ ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಮೊಸರಿನಲ್ಲಿ ಕಲಸಿದ ತುಪ್ಪ.

ಪೃಷದಾಜ್ಯಂ ಸದಧ್ಯಾಜ್ಯೇ ಪರಮಾನ್ನನ್ತು ಪಾಯಸಮ್ । ಉಪಾಕೃತಃ ಪಶುರಸೌ ಯೋಽಭಿಮನ್ತ್ರ್ಯ ಕ್ರತೌ ಹತಃ ।। ೩೬೫.

ಮೊಸರು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪ ಮಿಶ್ರಣ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅನ್ನವು ಪಾಯಸ; ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಪ್ರಾಣಿ, ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರದಿಂದ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಲಿ ನೀಡಲ್ಪಡುವುದು.

ಪರಮ್ಪರಾಕಂ ಸಮನಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಞ್ಚ ಬವಾರ್ಥಕಮ್ । ಪೂಜಾ ನಮಸ್ಯಾಽಪಚಿತಿಃ ಸಪರ್ಯ್ಯಾರ್ಚಾರ್ಹಣಾಃ ಸಮಾಃ ।। ೩೬೫.

ಕ್ರಮ, ಜೊತೆಗೆ ಇರುವಿಕೆ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ದೇವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆ; ಪೂಜೆ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಗೌರವ, ಸೇವೆ, ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಕಾರ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ.

ವರಿವಸ್ಯಾ ತು ಶುಶ್ರೂಷಾ ಪರಿಚರ್ಯ್ಯಾಪ್ಯುಪಾಸನಮ್ । ನಿಯಮೋ ವ್ರತಮಸ್ತ್ರೀ ತಚ್ಚೋಪವಾಸಾದಿ ಪುಣ್ಯಕಮ್ ।। ೩೬೫.

ಪರಿಚರಣೆ ಎಂದರೆ ಸೇವೆ, ಆರೈಕೆ ಕೂಡ ಪೂಜೆಯೇ; ನಿಯಮ ಎಂದರೆ ವ್ರತ, ಅದರಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಇತರ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳು ಸೇರಿವೆ.

ಮುಖ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಥಮಃ ಕಲ್ಪೋಽನುಕಲ್ಪಸ್ತು ತತೋಽಧಮಃ । ಕಲ್ಪೇ ವಿಧಿಕ್ರಮೌ ಜ್ಞೇಯೌ ವಿವೇಕಃ ಪೃಥಗಾತ್ಮತಾ ।। ೩೬೫.

ಮುಖ್ಯವಾದುದು ಪ್ರಥಮ ಕ್ರಮ; ಉಪಕ್ರಮವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ. ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಅರಿಯಬೇಕು.

ಸಂಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಂ ಗ್ರಹಣಂ ಸ್ಯಾದುಪಾಕರಣಂ ಶ್ರುತೇಃ । ಭಿಕ್ಷುಃ ಪರಿವ್ರಾಟ್ ಕರ್ಮನ್ದೋ ಪಾರಾಶರ್ಯ್ಯಪಿ ಮಸ್ಕರೀ ।। ೩೬೫.

ಸಂಸ್ಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಸ್ವೀಕಾರವೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಸಿದ್ಧತೆ. ಭಿಕ್ಷು, ಪರಿವ್ರಾಜಕ, ಕರ್ಮಮಾಡುವವ, ವ್ಯಾಸಶಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ದಂಡಧಾರಿ.

ಋಷಯಃ ಸತ್ಯವಚಸಃ ಸ್ನಾತಕಶ್ಚಾಪ್ಲುತಬ್ರತೀ । ಯೇ ನಿರ್ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಾ ಯತಿನೋ ಯತಯಶ್ಚ ತೇ ।। ೩೬೫.

ಋಷಿಗಳು ಸದಾ ಸತ್ಯವಚನಿಗಳಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಸ್ನಾತಕ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನು; ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವರು ಯತಿಗಳು, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿರುವವರೂ ಕೂಡ.

ಶರೀರಸಾಧನಾಪೇಕ್ಷಂ ನಿತ್ಯಂ ಯತ್ ಕರ್ಮ್ಮ ತದ್ಯಮಃ । ನಿಯಮಸ್ತು ಸ ಯತ್ ಕರ್ಮ್ಮಾನಿತ್ಯಮಾಗನ್ತುಸಾಧನಮ್ ೩೬೫.

ದೇಹಪೋಷಣೆಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಾರ್ಯವೇ ಯಮ; ಯಾವಾಗಲೂ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ, ವಿಶೇಷ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಯಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಮೂರ್ದ್ಧಾಭಿಷಿಕ್ತೋ ರಾಜನ್ಯೋ ಬಾಹುಜಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋ ವಿರಾಟ್ । ರಾಜಾ ತು ಪ್ರಣತಾಶೇಪಸಾಮನ್ತಃ । ಸ್ಯಾದಧೀಶ್ವರಃ ।। ೩೬೬.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ತಲೆಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದವನು ರಾಜವರ್ಗದವನು, ಬಾಹುವಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಬಲಶಾಲಿ. رعಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಡೆಯ, ವಶದಲ್ಲಿರುವವರ ಅಧಿಪತಿ, ದೇಶದ ಆಡಳಿತಗಾರ.

ಚಕ್ರವರ್ತ್ತೀ ಸಾರ್ವಭೌಮೋ ನೃಪೋಽನ್ಯೋ ಮಣ್ಡಲೇಶ್ವರಃ । ಮನ್ತ್ರೀ ಧೀಸಚಿವೋಽಮಾತ್ಯೋ ಮಹಾಮಾತ್ರಾಃ ಪ್ರಧಾನಕಾಃ ।। ೩೬೬.

ಸರ್ವಭೌಮನು ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆಯಾದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ; ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಜನು ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಒಡೆಯ. ಮಂತ್ರಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಲಹೆಗಾರ, ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖರು.

ದ್ರಷ್ಟರಿ ವ್ಯವಹಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಡ್‌ವಿವಾಕಾಽಕ್ಷದರ್ಶಕೌ । ಭೌರಿಕಃ ಕನಕಾಧ್ಯಕ್ಷೋಽಥಾದ್ಯಕ್ಷಾಧಿಕೃತೌ ಸಮೌ ।। ೩೬೬.

ನ್ಯಾಯ ವಿಚಾರを見るವನು ಪ್ರಧಾನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಮತ್ತು ಪಾಶಾ ಪರಿಶೀಲಕ; ಧನಾಧಿಕಾರಿ, ಚಿನ್ನದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು.

ಅನ್ತಃಪುರೇ ತ್ವಧಿಕೃತಃ ಸ್ಯಾದನ್ತರ್ವಂಶಿಕೋ ಜನಃ । ಸೌವಿದಲ್ಲಾಃ ಕಞ್ಚುಕಿನಃ ಸ್ಥಾಪತ್ಯಾಃ ಸೌವಿದಾಶ್ಚ ತೇ ।। ೩೬೬.

ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ನೇಮಕಗೊಂಡವನು ಆ ಮನೆಯವನು; ರಕ್ಷಕರು, ಒಳಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ವಾಸ್ತುಕಾರರು ಮತ್ತು ಸೇವಕರು.

ಷಣ್ಡೋ ವರ್ಷವರಸ್ತುಲ್ಯಾಃ ಸೇವಕಾರ್ಥ್ಯನುಜೀವಿನಃ । ವಿಷಯಾನನ್ತರೋ ರಾಜಾ ಶತ್ರುಮಿತ್ರಮತಃ ಪರಂ ।। ೩೬೬.

ಷಂಡನು, ಒಂದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವನು ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯವರು. ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ನಂತರ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು.

ಉದಾಸೀನಃ ಪರತರಃ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹಸ್ತು ಪೃಷ್ಠತಃ । ಚರಃ ಸ್ಪಶಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಣಿಧಿರುತ್ತರಃ ಕಾಲ ಆಯತಿಃ ।। ೩೬೬.

ಮಧ್ಯಸ್ಥನು ಇನ್ನೂ ದೂರವಿರುವವನು; ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೊಡೆಯುವವನು ಹಿಂದೆ ಇರುವವನು; ಗುಪ್ತಚರನು ಗಮನಿಸುವವನು, ಮಾಹಿತಿ ತರುವವನು ಇನ್ನೂ ಮೇಲಿರುವವನು, ಕಾಲವು ಮುಂದಿನದು.

ತತ್ಕಾಲಸ್ತು ತದಾತ್ವಂ ಸ್ಯಾದುದರ್ಕಃ ಫಲಮುತ್ತರಂ । ಅದೃಷ್ಟಂ ವಹ್ನಿತೋಯಾದಿ ದೃಷ್ಟಂ ಸ್ವಪರಚಕ್ರಜಮ್ ।। ೩೬೬.

ಆ ಕಾಲವೇ ಆ ಸಮಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಫಲವು ನಂತರ ಬರುತ್ತದೆ; ಕಾಣದದ್ದು ಬೆಂಕಿ ಅಥವಾ ನೀರಿನಂತಿದೆ, ಕಾಣುವದು ತನ್ನ ಅಥವಾ ಪರರ ಸೇನೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಭದ್ರಕುಮ್ಭಃ ಪೂರ್ಣಕುಮ್ಭೋ ಭೃಙ್ಗಾರಃ ಕನಕಾಲುಕಾ । ಪ್ರಭಿನ್ನೋ ಗರ್ಜಿತೋ ಮತ್ತೋ ವಮಥುಃ ಕರಶೀಕರಃ ।। ೩೬೬.

ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಕುಂಭ, ತುಂಬಿದ ಕುಂಭ, ಬೂದು, ಚಿನ್ನದ ಪಾತ್ರೆ, ಒಡೆದದು, ಗರ್ಜಿಸುವದು, ಹುಚ್ಚು, ವಾಂತಿಸುವದು ಮತ್ತು ಕೈ ಆಕಾರದದು.

ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಶ್ರೃಣಿಸ್ತ್ವಙ್ಕುಶೋಽಸ್ತ್ರೀ ಪರಿಸ್ತೋಮಃ ಕುಥೋ ದ್ವಯೋಃ । ಕರ್ಣೀರಥಃ ಪ್ರವಹಣಂ ದೋಲಾ ಪ್ರೇಙ್‌ಖಾದಿಕಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೬.

ಹೆಂಗಸಿಗೆ: ಕತ್ತರಿ, ಆನೆಗೆ ಬಲಗೋಲು; ಗಂಡಸಿಗೆ: ಪ್ರಶಂಸೆ ಹಾಡು, ದಂಡ; ಇಬ್ಬರಿಗೆ: ಕಿವಿ, ರಥ, ವಾಹನ, ದೋಣಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೆಂಗಸಿಗೆ ಇತರವು.

ಆಧೋರಣಾ ಹಸ್ತಿಪಕಾ ಹಸ್ತ್ಯಾರೋಹಾ ನಿಷಾದಿನಃ । ಭಟಾ ಯೋಧಾಶ್ಚ ಯೋದ್ಧಾರಃ ಕಞ್ಚುಕೋ ವಾರಣೋಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೬.

ಆನೆಗಾರ, ಆನೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು, ಆನೆ ಏರುವವನು, ಬೇಟೆಗಾರರು, ಸೇನಿಕರು, ಯೋಧರು, ಹೋರಾಡುವವನು, ಕವಚ, ಹೆಂಗಸಿಗೆ ತಡೆಗೋಲು.

ಶೀರ್ಷಣ್ಯಞ್ಚ ಶಿರಸ್ತ್ರೇಽಥ ತನುತ್ರಂ ವರ್ಮ್ಮ ದಂಶನಂ । ಆಮುಕ್ತಃ ಪ್ರತಿಮುಕ್ತಶ್ಚ ಪಿನದ್ಧಶ್ಚಾಪಿನದ್ಧವತ್ ।। ೩೬೬.

ತಲೆಗೆ ಹಾಕುವ ಟೋಪಿ, ತಲೆಯ ಹಣೆಪಟ್ಟಿ, ದೇಹದ ಕವಚ, ಗುರಾಣಿ, ಮುಚ್ಚಿದವನು, ಭಾಗಶಃ ಮುಚ್ಚಿದವನು, ಕಟ್ಟಿದವನು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತನಂತೆ ಇರುವವನು.

ವ್ಯೂಹಸ್ತು ಬಲವಿನ್ಯಾಸಶ್ಚಕ್ರಞ್ಚಾನೀಕಮಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಏಕೇಭೈಕರಥಾ ತ್ರ್ಯಶ್ವಾಃ ಪತ್ತಿಃ ವಞ್ಚಪದಾತಿಕಾಃ ।। ೩೬೬.

ವ್ಯೂಹವೆಂದರೆ ಸೇನೆಯ ಹಂಚಿಕೆ; ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಮುಂಭಾಗ ಹೆಂಗಸಿಗೆ; ಒಂದು ಆನೆ, ಒಂದು ರಥ, ಮೂರು ಕುದುರೆಗಳು, ಕಾಲಾಳು ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಮೋಸಗಾರ ಕಾಲಾಳುಗಳು.