ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಕಾನ್ತಾರ್ಥಿನೀ ತು ಯಾ ಯಾತಿ ಸಙ್ಕೇತಂ ಸಾಽಭಿಸಾರಿಕಾ । ಕುಲಟಾ ಪುಂಶ್ಚಲ್ಯಸತೀ ನಗ್ನಿಕಾ ಸ್ತ್ರೀ ಚ ಕೋಟವೀ ।। ೩೬೪.

ತನ್ನ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೋಗುವವಳನ್ನು ಅಭಿಸಾರಿಕೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಕುಲಟೆ, ಪುಂಶ್ಚಲಿ, ಅಸತಿ, ನಗ್ನಿಕೆ, ಮತ್ತು ಕೋಟವಿ—all feminine.

ಕಾತ್ಯಾಯನ್ಯರ್ದ್ಧವೃದ್ಧಾ ಯಾ ಸೈರಿನ್ಧ್ರೀ ಪರವೇಶ್ಮಗಾ । ಅಸಿಕ್ನೀ ಸ್ಯಾದವೃದ್ಧಾ ಯಾ ಮಲಿನೀ ತು ರಜಸ್ವಲಾ ।। ೩೬೪.

ಕಾತ್ಯಾಯನಿ ಎಂದರೆ ಅರ್ಧ ವಯಸ್ಸಿನ ಹೆಣ್ಣು; ಸೈರಂಧ್ರಿ ಎಂದರೆ ಪರರ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವವಳು; ಅಸಿಕ್ನಿ ಎಂದರೆ ಯುವತಿ; ಮಲಿನಿ ಎಂದರೆ ರಜಸ್ವಲೆಯಾದವಳು.

ವಾರಸ್ತ್ರೀ ಗಣಿಕಾ ವೇಶ್ಯಾ ಭ್ರಾತೃಜಾಯಾಸ್ತು ಯಾತರಃ । ನನಾನ್ದಾ ತು ಸ್ವಸಾ ಪತ್ಯುಃ ಸಪಿಣ್ಡಾಸ್ತು ಸನಾಭಯಃ ।। ೩೬೪.

ವಾರಸ್ತ್ರೀ, ಗಣಿಕೆ, ವೇಶ್ಯಾ, ಭ್ರಾತೃಜಾಯ—all ಯಾತರ; ನನಾಂದ ಎಂದರೆ ಗಂಡನ ಸಹೋದರಿ; ಸಪಿಂಡರು ಎಂದರೆ ಒಂದೇ ವಂಶದವರು; ಸನಾಭಯರು ಎಂದರೆ ಒಂದೇ ಗರ್ಭದವರು.

ಸಮಾನೋದರ್ಯ್ಯಸೋದರ್ಯ್ಯಸಗರ್ಭಸಹಜಾಸ್ಸಮಾಃ । ಯಗೋತ್ರಬನ್ಧವಜ್ಞಾತಿಬನ್ಧುಸ್ವಸ್ವಜನಾಃ ಸಮಾಃ ।। ೩೬೪.

ಒಂದೇ ಹೊಟ್ಟೆಯವರು, ಒಂದೇ ತಾಯಿಯವರು, ಒಂದೇ ಗರ್ಭದವರು, ಸಹೋದರರು ಸಮಾನರು; ಗೋತ್ರಬಂಧು, ವಜ್ಞಾತಿ, ಬಂಧು ಮತ್ತು ಸ್ವಜನ—all samāna.

ದಮ್ಪತೀ ಜಮ್ಪತೀ ಭಾರ್ಯ್ಯಾಪತೀ ಜಾಯಾಪತೀ ಚ ತೌ । ಗರ್ಭಾಶಯೋ ಜರಾಯುಃ ಸ್ಯಾದುಲ್ವಞ್ಚ ಕಲಲೋಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೪.

ದಂಪತಿ, ಜಂಪತಿ, ಭಾರ್ಯಾಪತಿ, ಜಾಯಾಪತಿ ಎಂದರೆ ಗಂಡು ಹೆಂಡತಿ; ಗರ್ಭಾಶಯ, ಜರಾಯು, ಉಲ್ಬ ಮತ್ತು ಕಲಲ—all feminine.

ಗರ್ಭೋ ಭ್ರುಣ ಇಮೌ ತುಲ್ಯೌ ಕ್ಲೀವಂ ಶಣ್ಡೋ ನಪುಂಸಕಮ್ । ಸ್ಯಾದುತ್ತಾನಶ್ಯೋ ಡಿಮ್ಭೋ ಬಾಲೋ ಮಾಣವಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೬೪.

ಗರ್ಭ ಮತ್ತು ಭ್ರೂಣ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯವು. ಪುರುಷತ್ವವಿಲ್ಲದವನನ್ನು ಕ್ಲೀವ, ಶಂಡ ಅಥವಾ ನಪುಂಸಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ ಶಿಶುವನ್ನು ಡಿಂಬ ಎಂದು, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಾಲ ಅಥವಾ ಮಾಣವಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪಿಚಿಣ್ಡಿಲೋ ವೃಹತ್‌ಕುಕ್ಷಿರವಭ್ರಟೋ ನತನಾಸಿಕೇ । ವಿಕಲಾಙ್ಗಸ್ತು ಪೋಗಣ್ಡ ಆರೋಗ್ಯಂ ಸ್ಯಾದನಾಮಯಮ್ ।। ೩೬೪.

ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬಿರುವ ಮಗುವನ್ನು ಪಿಚಿಂಡಿಲ ಎಂದು, ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆಯವನು ವೃಹತ್ಕುಕ್ಷಿ, ಹೊರಗೆ ಬರುವ ನಾಭಿಯವನು ಅವಭ್ರಟ, ಬಗ್ಗಿದ ಮೂಗಿನವನು ನತನಾಸಿಕ. ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷವಿದ್ದವನು ವಿಕಲಾಂಗ. ಬಾಲಕನನ್ನು ಪೋಗಂಡ ಎಂದು, ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಆರೋಗ್ಯ, ರೋಗರಹಿತತೆಯನ್ನು ಅನಾಮಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಯಾದೇಡೇ ವಧಿರಃ ಕುಬ್ಜೇ ಗಡುಲಃ ಕುಕರೇ ಕುನಿಃ । ಕ್ಷಯಃ ಶೋಷಶ್ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ತು ಪೀನಸಃ ।। ೩೬೪.

ಮೂಡಿದ ಕೈ ಅಥವಾ ಕಾಲಿನವನು ಎಡ, ಕೇಳಲಾಗದವನು ವಧಿರ, ಬೆನ್ನು ಬಾಗಿರುವವನು ಕುಬ್ಜ, ತುಂಟುರುಡುವವನು ಗಡುಲ, ಕಠಿಣ ಧ್ವನಿಯವನು ಕುಕರ, ಬಾಗಿದ ಕೈಯವನು ಕುನಿ. ಕ್ಷಯ ಎಂದರೆ ಶರೀರ ಕ್ಷಯ, ಶೋಷ ಎಂದರೆ ದುರ್ಬಲತೆ, ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಎಂದರೆ ಕ್ಷಯರೋಗ, ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯ ಎಂದರೆ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಜಲದೋಷ, ಪೀನಸ ಎಂದರೆ ಮೂಗು ಮುಚ್ಚುವುದು.

ಅನಾಹಸ್ತು ವಿಬನ್ಧಃ ಸ್ಯಾದ್‌ಗ್ರಹಣೀ ರುಕ್‌ಪ್ರವಾಹಿಕಾ । ವೀಜವೀರ್ಯ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಶುಕ್ರಂ ಪಲಲಂ ಕ್ರವ್ಯಮಾಮಿಷಂ ।। ೩೬೪.

ಅಜೀರ್ಣವನ್ನು ಅನಾಹ, ಮಲಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ವಿಭಂಧ, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯ ದೋಷವನ್ನು ಗ್ರಹಣಿ, ನೋವನ್ನು ರುಕ್, ಜಲವಿಸರ್ಜನವನ್ನು ಪ್ರವಾಹಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬೀಜ, ವೀರ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯ ಎಂದರೆ ವೀರ್ಯ; ಶುಕ್ರವೂ ವೀರ್ಯ. ಪಲಲ ಎಂದರೆ ಮಾಂಸ, ಕ್ರವ್ಯ ಎಂದರೆ ಹಸಿರು ಮಾಂಸ, ಆಮಿಷ ಎಂದರೆ ಮಾಂಸ.

ವುಕ್ಕಾಽಗ್ರಮಾಂಸಂ ಹೃದಯಂ ಹೃನ್ಮೇದಸ್ತು ವಪಾ ವಸಾ । ಪಶ್ಚಾದ್ಗ್ರೀವಾ ಶಿರಾ ಮನ್ಯಾ ನಾಡೀ ತು ಧಮನಿಃ ಶಿರಾ ।। ೩೬೪.

ಜಿಹ್ವೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಉಕ್ಕಾ, ಮುಂದಿನ ಮಾಂಸವನ್ನು ಅಗ್ರಮಾಂಸ, ಹೃದಯವನ್ನು ಹೃದಯ, ಹೃದಯದ ಸುತ್ತಿನ ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಹೃದ್ಮೇದ, ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿನ ಕೊಬ್ಬನ್ನು ವಪಾ, ಕೊಬ್ಬನ್ನು ವಸಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಹಿಂದೆ ಪಶ್ಚಾದ್ಗ್ರೀವಾ, ಶಿರಾ ಎಂದರೆ ಶಿರಾ, ಧಮನಿಯನ್ನು ಧಮನಿ, ನರವನ್ನು ನಾಡಿ, ಹೃದಯದ ಶಿರೆಯನ್ನು ಮನ್ಯಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತಿಲಕಂ ಕ್ಲೋಮ ಮಸ್ತಿಷ್ಕಂ ದೂಷಿಕಾ ನೇತ್ರಯೋರ್ಮಲಮ್ । ಅನ್ತ್ರಂ ಪುರೀ ತದ್‌ಗುಲ್ಮಸ್ತು ಪ್ಲೀಹಾ ಪುಂಸ್ಯಽಥ ವಸ್ನಸಾ ।। ೩೬೪.

ಚುಕ್ಕು ಅಥವಾ ಕಲೆ ಟಿಲಕ, ಪಿತ್ತಾಶಯ ಕ್ಲೋಮ, ಮೆದುಳು ಮಸ್ತಿಷ್ಕ, ಕಣ್ಣಿನ ನೀರು ದೂಷಿಕಾ, ಕಣ್ಣಿನ ಅಶುದ್ಧಿ ಮಲ. ಅಂತರ ಎಂದರೆ ಆಂತ್ರ, ಪೂರೀ ಎಂದರೆ ಗುದ, ಗಡ್ಡೆ ಗುಲ್ಮ, ಪ್ಲಿಹಾ ಎಂದರೆ ಪ್ಲಿಹಾ, ವೃಷಣ ಪುಂಸ್ಯ, ವಾಸನಸಾ ಎಂದರೆ ವೃಷಣದ ನರ.

ಸ್ನಾಯುಃ ಸ್ರಿಯಾಂ ಕಾಲಖಣ್ಡಯಕೃತೀ ತು ಽಸಮೇ ಇಮೇ । ಸ್ಯಾತ್ ಕರ್ಪೂರಃ ಕಪಾಲೋಽಸ್ತ್ರೀ ಕೀಕಸಙ್ಕುಲ್ಯಮಸ್ಥಿ ಚ ।। ೩೬೪.

ನರವನ್ನು ಸ್ನಾಯು, ಹೆಂಗಸರಲ್ಲಿ ಸ್ರಿಯಾ, ಕಾಲದ ಭಾಗ ಕಾಲಖಂಡ, ಮೆದುಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಅಂಗ ಯಕೃತ್. ಕರ್ಪೂರವನ್ನು ಕರ್ಪೂರ, ತಲೆಯ ಮೂಳೆ ಕಪಾಲ, ಹೆಂಗಸರಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಿ, ಮೂಳೆ ಜೋಡಣೆ ಕೀಕ, ಜೋಡಣೆಯ ಗುಂಪನ್ನು ಸಂಕುಲಿ, ಮೂಳೆ ಅಸ್ಥಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಯಾಚ್ಛರೀರಾಸ್ಥಿನ ಕಙ್ಕಾಲಃ ಪೃಷ್ಠಾಸ್ಥಿನ ತು ಕಶೇರುಕಾ । ಶಿರೋಽಲ್ಥನಿ ಕರೋಟಿಃ ಸ್ತ್ರೀ ಪಾರ್ಶ್ವಾಸ್ಥನಿ ತು ಪರ್ಶುಕಾ ।। ೩೬೪.

ದೇಹದ ಮೂಳೆಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಕಂಕಾಲ, ಬೆನ್ನಿನ ಮೂಳೆ ಕಶೇರುಕ, ತಲೆಯ ಮೂಳೆ ಕರೋಟಿ, ಹೆಂಗಸರಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಶ್ವದ ಮೂಳೆ ಪರ್ಷುಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಙ್ಗಂ ಪ್ರತೀಕೋಽವಯವಃ ಶರೀರಂ ವರ್ಷ್ಮ ವಿಗ್ರಹಃ । ಕಟೋ ನಾ ಶ್ರೋಣಿಫಲಕಂ ಕಟಿಃ ಶ್ರೋಣಿಃ ಕಕುದ್ಮತೀ ।। ೩೬೪.

ಅಂಗ ಎಂದರೆ ಅಂಗ, ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಕ, ಅಂಗಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಅವಯವ, ದೇಹವನ್ನು ಶರೀರ, ವರ್ಮ, ವಿಗ್ರಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಟ ಎಂಬುದು ಹಿಪ್ ಮೂಳೆ, ಶ್ರೋಣಿಫಲಕ ಎಂದರೆ ಪೆಲ್ವಿಕ್ ಪ್ಲೇಟ್, ಕಟಿ ಎಂದರೆ ಎದೆ ಭಾಗ, ಶ್ರೋಣಿ ಎಂದರೆ ಹಿಪ್, ಕುಂಬುಳ್ಳಿರುವವಳನ್ನು ಕಕುಡ್ಮತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಶ್ಚಾನ್ನಿತಮ್ವಃ ಸ್ತ್ರೀಕಟ್ಯಾಃ ಕ್ಲೀವೇ ತು ಜಘನಂ ಪುರಃ । ಕೂಪಕೌ ತು ನಿತಮ್ಬಸ್ಥೌ ದ್ವಯಹೀನೇ ಕಕುನ್ದರೇ ।। ೩೬೪.

ಹೆಂಗಸರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಭಾಗವನ್ನು ನಿತಂಬ, ಕ್ಲೀವನಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಇರುವ ಭಾಗವನ್ನು ಜಘನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಿಪ್ ಭಾಗದ ಎರಡು ಕುಳಿಗಳು ಕೂಪಕ, ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಕುಂದರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಸ್ಪಿಚೌ ಕಟಿಪ್ರೋಥಾವುಪಸ್ಥೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಯೋಃ । ಭಗಂ ಯೋನಿರ್ದ್ವಯೋಃ ಶಿಶ್ನೋ ಮೇಢ್ರೋ ಮೇಹನಶೇಫಸೀ ।। ೩೬೪.

ಹೆಂಗಸರಲ್ಲಿ ಕಟಿಯ ಎರಡು ಎತ್ತಿನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ಪಿಚ ಮತ್ತು ಕಟಿಪ್ರೋಥ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ಉಪಸ್ಥ ಎಂದು, ಮುಂದಕ್ಕೆ ವಿವರಿಸಲಾಗುವುದು. ಯೋನಿಯನ್ನು ಭಗ ಅಥವಾ ಯೋನಿ ಎಂದು, ಗಂಡಸರಲ್ಲಿ ಶಿಶ್ನ, ಮೇಢ್ರ ಅಥವಾ ಮೆಹನಶೇಫಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಾದೇಶತಾಲಗೋಕರ್ಣಾಸ್ತರ್ಜನ್ಯಾದಿಯುತೇ ತತೇ । ಅಙ್ಗುಷ್ಠೇ ಸಕನಿಷ್ಠೋ ಸ್ಯಾದ್ವಿತಸ್ತಿರ್ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಃ ।। ೩೬೪.

ಹಸ್ತದ ಪಾಳು ಪ್ರಾದೇಶ, ಪಾದದ ಪಾಳು ತಾಳ, ಕಿವಿಯನ್ನು ಗೋಕರಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತर्जನಿ ಮುಂತಾದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ತಟ, ಅಂಗುಷ್ಠ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠಿಕೆಯನ್ನು ಸಕನಿಷ್ಠ. ಹಸ್ತದ ಅಗಲವನ್ನು ವಿತಸ್ತಿ, ಅದು ಹನ್ನೆರಡು ಅಂಗುಲಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದ.

ಪಾಣೌ ಚಪೇಟಪ್ರತಲಪ್ರಹಸ್ತಾ ವಿಸ್ತೃತಾಙ್ಗುಲೌ । ಬದ್ಧಮುಷ್ಟಿಕರೋ ರತ್ನಿರರತ್ನಿಃ ಸ ಕನಿಷ್ಠವಾನ್ ।। ೩೬೪.

ಕೈಯನ್ನು ಪಾಣಿ, ಹಸ್ತದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಚಪೇಟ ಅಥವಾ ಪ್ರತಲಪ್ರಹಸ್ತ, ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಹರಡಿದ ಕೈವನ್ನು ವಿಸ್ತೃತಾಂಗುಲ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬದ್ದಮುಷ್ಟಿ, ಕೈಯನ್ನು ಕರ. ಬೆರಳಿನ ಅಗಲವನ್ನು ರತ್ನಿ, ಮೊಟ್ಟೆಯ ಉದ್ದವನ್ನು ಅರತ್ನಿ, ಕನಿಷ್ಠಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಸಕನಿಷ್ಠವಾನ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕಮ್ಬುಗ್ರೀವಾ ತ್ರಿರೇಖಾ ಸಾಽವಟುರ್ಘಾಟಾ ಕೃಕಾಟಿಕಾ । ಅಧಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚಿವುಕಞ್ಚೌಷ್ಠಾದಥ ಗಣ್ಡೌ ಗಲೋ ಹನುಃ ।। ೩೬೪.

ಮೂಡುಗಳು ಮೂರು ಇರುವ ಕುತ್ತಿಗೆ ಕಂಬುಗ್ರೀವಾ, ಗಂಟಲಿನ ಕುಳಿಯನ್ನು ಅವಟು ಅಥವಾ ಘಾಟ, ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಬದಿಯನ್ನು ಕೃಕಾಟಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಳಗೆ ಹನು, ಕೆಳ ತುಟಿ, ನಂತರ ಗಂಡ, ಗಂಟಲು, ಹನು ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಪಾಙ್ಗೌ ನೇತ್ರಯೋರನ್ತೌ ಕಟಾಕ್ಷೋಽಪಾಙ್ಗದರ್ಶನೇ । ಚಿಕುರಃ ಕುನ್ತಲೋ ಬಾಲಃ ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಪ್ರಸಾಧನಮ್ ।। ೩೬೪.

ಕಣ್ಣಿನ ಹೊರಗಿನ ಮೂಲೆ ಅಪಾಂಗ, ಒಳಗಿನ ಮೂಲೆ ಅಂತ. ಬದಿಗೆ ನೋಡುವುದನ್ನು ಕಟ್ಟಾಕ್ಷ ಅಥವಾ ಅಪಾಂಗದರ್ಶನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೂದಲನ್ನು ಚಿಕುರ ಅಥವಾ ಕುಂತಲ, ಬಾಲಕನನ್ನು ಬಾಲ, ಅಲಂಕರಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಪ್ರಸಾಧನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆಕಲ್ಪವೇಶೌ ನೇಪಥ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಖೇಲಯೋಗಜಮ್ । ಚೂಡ಼ಾಮಣಿಃ ಶಿರೋರತ್ನಂ ತರಲೋ ಹಾರಮಧ್ಯಗಃ ।। ೩೬೪.

ಆಭರಣ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ವೇಶ ಎಂದು, ರಂಗಭೂಮಿಯ ವೇಷವನ್ನು ನೇಪಥ್ಯ, ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಆಟದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಖೇಳಯೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಲೆಯ ಆಭರಣ ಚೂಡಾಮಣಿ, ತಲೆಯ ಮುತ್ತಿನ ಆಭರಣ ಶಿರೋರತ್ನ, ಸಡಿಲ ಹಾರವನ್ನು ತರಲ, ಮಧ್ಯದ ಹಾರವನ್ನು ಹಾರಮಧ್ಯಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ಣಿಕಾ ತಾಲಪತ್ರಂ ಸ್ಯಾಲ್ಲಮ್ಬನಂ ಸ್ಯಾಲ್ಲಲನ್ತಿಕಾ । ಮಞ್ಜೀರೋ ನೂಪುರಂ ಪಾದೇ ಕಿಙ್ಗಿಣೀ ಕ್ಷುದ್ರಘಣ್ಟಿಕಾ ।। ೩೬೪.

ಹೂವಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗವು ಕರ್ಣಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ತಾಳೆ ಎಲೆ ಅದರ ಎಲೆಯಂತೆ, ಅಲಂಕಾರವು ತೊಗಲು ಹಾರಿನಂತೆ, ಲಲಾಟದ ಅಲಂಕಾರವು ಮುಂಭಾಗದ ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ. ಕಾಲಿಗೆ ಮಂಜೀರಾ ಅಂದರೆ ನೂಪುರು, ಕಿಂಕಿಣಿ ಎಂದರೆ ಸಣ್ಣ ಘಂಟೆ.

ದೈರ್ಘ್ಯಮಾಯಾಮ ಆರೋಹಃ ಪರಿಣಾಹೋ ವಿಶಾಲತಾ । ಪಟಚ್ಚರಂ ಜೀರ್ಣವಸ್ತ್ರಂ ಸಂವ್ಯಾನಞ್ಚೋತ್ತರೀಯಕಮ್ ।। ೩೬೪.

ಉದ್ದ, ಅಗಲ, ಎತ್ತರ, ಸುತ್ತಳತೆ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲತೆ; ಬಟ್ಟೆಯ ತುದಿ, ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆ, ಮೇಲ್ಛಪ್ಪಳ ಮತ್ತು ಹೆಗಲಿಗೆ ಹಾಕುವ ಉಡುಪು.

ರಚನಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಿಸ್ಪನ್ದ ಆಭೋಗಃ ಪರಿಪೂರ್ಣತಾ । ಸಮುದ್‌ಗಕಃ ಸಮ್ಪುಟಕಃ ಪ್ರತಿಗ್ರಾಹಃ ಪತದ್ಗ್ರಹಃ ।। ೩೬೪.

ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಂದರೆ ರಚನೆ, ಚಲನೆ ಅಂದರೆ ಕಂಪನ, ಸುತ್ತುವಿಕೆ ಅಂದರೆ ಆವರಣೆ, ಪೂರ್ಣತೆ ಅಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣತೆ. ಪೆಟ್ಟಿಗೆ, ಡಬ್ಬಿ, ಸ್ವೀಕಾರ ಪಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಹಿಡಿಯುವ ಪಾತ್ರೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಂಶೋಽನ್ವವಾಯೋ ಗೋತ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕುಲಾನ್ಯಭಿಜನಾನ್ವಯೌ । ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾಕೃದಾಚಾರ್ಯ್ಯ ಆದೇಷ್ಟ ತ್ವಧ್ವರೇ ವ್ರತೀ ।। ೩೬೫.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ವಂಶವು ಕುಟುಂಬದ ವಂಶವೃಕ್ಷ, ಗೋತ್ರವು ಪಿತೃಪರಂಪರೆ, ಕುಲಗಳು ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ವಂಶಗಳು ವಂಶಪರಂಪರೆ. ಮಂತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸುವವನು ಗುರು, ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವವನು ಉಪಾದ್ಯಾಯ, ವ್ರತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು ವ್ರತಧಾರಿ.

ಯಷ್ಟಾ ಚ ಯಜಮಾನಃ ಸ್ಯಾತ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾರಮ್ಭ ಉಪಕ್ರಮಃ । ಸತೀರ್ಥ್ಯಾಶ್ಚೈಕಗುರವಃ ಸಭ್ಯಾಃ ಸಾಮಾಜಿಕಾಸ್ತಥಾ ।। ೩೬೫.

ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವನು ಯಜಮಾನನು; ಆರಂಭವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಪ್ರಾರಂಭ. ಒಬ್ಬೇ ಗುರು ಬಳಿ ಕಲಿತವರು ಸಹಪಾಠಿಗಳು; ಸಭ್ಯರು ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವವರೂ ಸಹ.

ಸಭಾಸದಃ ಸಭಾಸ್ತಾರಾ ಋತ್ವಿಜೋ ಯಾಜಕಾಶ್ಚ ತೇ । ಅದ್ವರ್ಥೂದ್‌ಗಾತೃಹೋತಾರೋ ಯಜುಃಸಾಮರ್ಗ್ವಿದಃ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೬೫.

ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರು, ಸಭೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು, ಋತ್ವಿಕರು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರು; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉದ್ಗಾತೃ, ಹೊತ್ರು ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದ ಹಾಗೂ ಸಾಮವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದವರು.