ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ವಿಧಿರ್ವಿಧಾನೇ ದೈವೇಽಪಿ ಪ್ರಣಿಧಿಃ ಪ್ರಾರ್ಥನೇ ಚರೇ । ವಧೂರ್ಜಾಯಾ ಸ್ನುಷಾ ಸ್ತ್ರೀ ಚ ಸುಧಾಲೇಪೋಽಮೃತಂ ಸ್ನುಹೀ ।। ೩೬೨.

ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನ, ದೇವಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಹೆಂಡತಿ, ಜಾಯ, ಸೊಸೆ, ಮಹಿಳೆ, ಅಮೃತ, ಮತ್ತು ಸುನುಹಿ ಸಸ್ಯದ ರಸವು ಅಮೃತದಂತಿವೆ.

ಸ್ಪೃಹಾ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪಣಿಡತಮ್ಮನ್ಯಗರ್ವ್ವಿತೌ । ಬ್ರಹ್ಮಬನ್ಧುರಧಿಕ್ಷೇಪೇ ಭಾನೂರಶ್ಮಿದಿವಾಕರೌ ।। ೩೬೨.

ಆಸೆ, ನಂಬಿಕೆ, ಭಕ್ತಿ, ಅತ್ಯಂತ ಪಾಂಡಿತ್ಯ, ಮನದ ಹೆಮ್ಮೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಬಂಧುವಿಗೆ ಅವಮಾನ, ಸೂರ್ಯ, ಅದರ ಕಿರಣಗಳು ಮತ್ತು ಹಗಲು ಮಾಡುವವನು.

ದ್ಕಾಲಾಣೌ ಶೈಲಪಾಷಾಣೌ ಮೂರ್ಖನೀಚೌ ಪೃಥಗ್ಜನೌ । ತರುಶೈಲೌ ಶಿಖರಿಣೌ ತನುಸ್ತ್ವಗ್ದೇಹಯೋರಪಿ ।। ೩೬೨.

ಎರಡು ಕಾಲಗಳು, ಎರಡು ಕಲ್ಲುಗಳು, ಮೂರ್ಖರು ಮತ್ತು ಹೀನರು, ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು; ಮರ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟ, ಶಿಖರ ಮತ್ತು ಶೃಂಗ, ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹ ಮತ್ತು ಚರ್ಮವೂ.

ಆತ್ಮಾ ಯತ್ನೋ ಧೃತಿರ್ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ವಭಾವೋ ಬ್ರಹ್ಮ ವರ್ಷ್ಮ ಚ । ಉತ್ಥಾನಂ ಪೌರುಷೇ ತನ್ತ್ರೇ ವ್ಯುತ್ಥಾನಂ ಪ್ರತಿರೋಧನೇ ।। ೩೬೨.

ಆತ್ಮ, ಪ್ರಯತ್ನ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ವಭಾವ, ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಎತ್ತರ; ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿರೋಧದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುವುದು.

ನಿರ್ಯ್ಯಾತನಂ ವೈರಶುದ್ಧೌ ದಾನೇ ನ್ಯಾಸಾರ್ಪಣೇಽಪಿ ಚ । ವ್ಯಸನಂ ವಿಪದಿ ಭ್ರಂಶೇ ದೋಷೇ ಕಾಮಜಕೋಪಜೇ ।। ೩೬೨.

ಶತ್ರುತ್ವ ಶುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವುದು, ದಾನದಲ್ಲಿ, ಅರ್ಪಣೆಯಲ್ಲಿ; ಅಪಾಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖ, ನಷ್ಟ, ದೋಷ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವದು.

ಮೃಗಯಾಕ್ಷೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ ಪರಿವಾದಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ಮದಃ । ತೌರ್ಯ್ಯತ್ರಿಕಂ ವೃಥಾಟ್ಯಾ ಚ ಕಾಮಜೋ ದಶಕೋ ಗಣಃ ।। ೩೬೨.

ಬೇಟೆ, ಜೂಜು, ಹಗಲು ಕನಸು, ಅಪವಾದ, ಮಹಿಳೆಯರು, ಮದ್ಯಪಾನ; ತ್ರಿವಿಧ ಕಲೆಗಳು, ವ್ಯರ್ಥ ಸುತ್ತಾಟ ಮತ್ತು ಕಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತು ಗುಂಪುಗಳು.

ಪೈಶೂನ್ಯಂ ಸಾಹಸಂ ದ್ರೋಹ ಈರ್ಷ್ಯಾಸೂಯಾರ್ಥದೂಷಣಮ್ । ವಾಗ್‌ದಣ್ಡಶ್ಚೈವ ಪಾರುಷ್ಯಂ ಕ್ರೋಧಜೋಽಪಿ ಗಣೋಽಷ್ಟಕಃ ।। ೩೬೨.

ಪಿತೂರಿ, ಹಿಂಸೆ, ದ್ರೋಹ, ಹಿಂಸೆ, ಅಸೂಯೆ, ಹಣದ ಭ್ರಷ್ಟತೆ; ಕಠಿಣ ಮಾತು ಮತ್ತು ಕ್ರೂರತೆ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಎಂಟು ಗುಂಪುಗಳು.

ಅಕರ್ಮ್ಮಗುಹ್ಯೇ ಕೌಪೀನಂ ಮೈಥುನಂ ಸಙ್ಗತೌ ರತೌ । ಪ್ರಧಾನಂ ಪರಮಾರ್ಥಾ ಧೀಃ ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಬುದ್ಧಿಚಿಹ್ನಯೋಃ ।। ೩೬೨.

ಗೋಪ್ಯವಾಗಿ ಏನು ಮಾಡದಿರುವುದು, ಕೌಪೀನ, ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಸಂಗಮ; ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನ ಗುರುತುಗಳಲ್ಲಿ.

ಕ್ರನ್ದನೇ ರೋದನಾಹ್ವಾನೇ ವಷ್ಮ ದೇಹಪ್ರಮಾಣಯೋಃ । ಆರಾಧನಂ ಸಾಧನೇ ಸ್ಯಾದವಾಪ್ತೌ ತೋಷಣೇಽಪಿ ಚ ।। ೩೬೨.

ಅರಚುವುದು, ಅಳುವುದು, ಕರೆಯುವುದು, ದೇಹದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಅಳೆಯುವುದು; ಪೂಜೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಸಫಲತೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ.

ರತ್ನಂ ಸ್ವಜಾತಿಶ್ರೇಷ್ಠೇಽಪಿ ಲಕ್ಷ್ಮ ಚಿಹ್ನಿಪ್ರಧಾನಯೋಃ । ಕಲಾಪೋ ಭೂಷಣೇ ವರ್ಹೇ ತೂಣೀರೇ ಸಂಹತೇಽಪಿ ಚ ।। ೩೬೨.

ರತ್ನವು ತನ್ನ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದರೂ, ಗುರುತು ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ; ಅಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಹೊದಿಕೆ, ಬಾಣದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು, ಕೂಡಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಕೂಡ.

ತಲ್ಪಂ ಶಯ್ಯಾಟ್ಟದಾರೇಷು ಡಿಮ್ಭೌ ತು ಶಿಶುವಾಲಿಶೌ । ಸ್ತಮ್ಭೌ ಸ್ಥೂಣಾಜಡ಼ೀಭಾವೌ ಸಭ್ಯೇ ಸಂಸದಿ ವೈ ಸಭಾ ।। ೩೬೨.

ಹಾಸಿಗೆ, ಮಂಚಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆ; ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಮಗು; ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ರೂಪ, ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಭೆ, ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕೂಟ.

ಕಿರಣಪ್ರಗ್ರ್ಹೌ ರಶ್ಮೀ ಧರ್ಮ್ಮಾಃ ಪುಣ್ಯಯಮಾದಯಃ । ಲಲಾಮಂ ಪುಚ್ಛಪುಣ್ಡ್ರಾಶ್ವಭೂಷಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯಕೇತುಷು ।। ೩೬೨.

ಕಿರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ, ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು, ಪುಣ್ಯದ ಮೂಲಗಳು; ಮುಕುಟ, ಹಿನ್ನಡೆ, ಮತ್ತು ಕುದುರೆ ಅಲಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಗುರುತುಗಳು.

ಪ್ರತ್ಯಯೋಽಧೀನಶಪಥಜ್ಞಾನವಿಸ್ವಾಸಹೇತುಷು । ಸಮಯಾಃ ಶಪಥಾಚಾರಕಾಲಸಿದ್ಧಾನ್ತಸಂವಿದಃ ।। ೩೬೨.

ನಂಬಿಕೆ, ಅವಲಂಬನೆ, ವಚನ, ಜ್ಞಾನ, ವಿಶ್ವಾಸದ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ; ಒಪ್ಪಂದಗಳು, ವಚನ, ನಡವಳಿ, ಕಾಲ, ಸ್ಥಿರವಾದ ತತ್ವ ಮತ್ತು ಅರಿವು.

ಅತ್ಯಯೋಽತಿಕ್ರಮೇ ಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಸತ್ಯಂ ಶಪಥತಥ್ಯಯೋಃ । ವೀರ್ಯ್ಯಂ ಬಲಪ್ರಭಾವೌ ಚ ರೂಪ್ಯಂ ರೂಪೇ ಪ್ರಶಸ್ತಕೇ ।। ೩೬೨.

ಅತಿಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ, ವಚನ ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ; ಶಕ್ತಿ, ಬಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ, ರೂಪ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ.

ದುರೋದರೋ ದ್ಯುತಕಾರೇ ಪಣೇ ದ್ಯೂತೇ ದುರೋದರಂ । ಮಹಾರಣ್ಯೇ ದುರ್ಗಪಥೇ ಕಾನ್ತಾರಃ ಪುನ್ನಪುಂಸಕಂ ।। ೩೬೨.

ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯ ಹೊಟ್ಟೆ, ಪಣ, ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯ ಹೊಟ್ಟೆ; ದೊಡ್ಡ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ, ಕಷ್ಟದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯ, ನಪುಂಸಕ ಲಿಂಗ.

ಯಮಾನಿಲೇನ್ದ್ರಚನ್ದ್ರಾರ್ಕವಿಷ್ಣುಸಿಂಹಾದಿಕೇ ಹರಿಃ । ದಶೇಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಭಯೇ ಶ್ವಭ್ರೇ ಜಠರಃ ಕಠಿನೇಽಪಿ ಚ ।। ೩೬೨.

ಯಮ, ವಾಯು, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ವಿಷ್ಣು, ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಇತರ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯು ಇದ್ದಾನೆ. ಹೆಂಗಸಿನ ಭಯದಲ್ಲಿಯೂ, ಆಳವಾದ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಇರುವನು.

ಉದಾರೋ ದಾತೃಮಹತೋರಿತರಸ್ತ್ವನ್ಯನೀಚಯೋಃ । ಚೂಡ಼ಾ ಕಿರೀಟಂ ಕೇಶಾಶ್ಚ ಸಂಯತಾ ಮೌಲಯಸ್ತ್ರಯಃ ।। ೩೬೨.

ಮಹಾ ದಾನಿಯು ಉದಾರ, ಇತರರು ಸಾಮಾನ್ಯರು. ತಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಆಭರಣವನ್ನು ಕಿರೀಟ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಕೂದಲು ಎಂದರೆ ಕೇಶ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ಜಡೆಯನ್ನು ಮಾಳಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕೂ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ಬಲಿಃ ಕರೋಪಹಾರಾದೌ ಸೈನ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಾದಿಕೇ ಬಲಂ । ಸ್ತ್ರೀಕಟೀವಸ್ತ್ರಬನ್ಧೇಽಪಿ ನೀವೀ ಪರಿಪಣೇಽಪಿ ಚ ।। ೩೬೨.

ಬಲಿ ಎಂದರೆ ಕೈಯಿಂದ ನೀಡುವ ಕಾಣಿಕೆ, ಸೇನೆಯ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಬಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹೆಂಗಸಿನ কোমರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುವ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ನೀವಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಪಣದ ಆಟದಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ನೀವಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶುಕ್ರಲೇ ಮೂಷಿಕೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ಸುಕೃತೇ ವೃಷಭೇ ವೃಷಃ । ದ್ಯೂತಾಕ್ಷೇ ಸಾರಿಫಲಕೇಽಪ್ಯಾಕರ್ಷೋಽಥಾಽಕ್ಷಮಿನ್ದ್ರಿಯೇ ।। ೩೬೨.

ಶುಕ್ರ ಎಂದರೆ ಬೀಜ, ಮೂಷಿಕ ಎಂದರೆ ಇಲಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದರೆ ಉತ್ತಮ, ವೃಷ ಎಂದರೆ ಎಮ್ಮೆ. ಜೂಜಿನ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ದ್ಯೂತಾಕ್ಷ ಎಂದು, ಆಟದ ಫಲಕವನ್ನು ಸಾರಿಫಲಕ ಎಂದು, ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷ ಎಂದು, ಇಂದ್ರಿಯವನ್ನು ಅಕ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ನಾ ದ್ಯೂತಾಙ್ಗೇ ಚ ಕರ್ಷೇ ಚ ವ್ಯವಹಾರೇ ಕಲಿದ್ರುಮೇ । ಉಷ್ಣೀಷಃ ಸ್ಯಾನ್ ಕಿರೀಟಾದೌ ಕರ್ಷೂಃ ಕುಲ್ಯಾಭಿಧಾಯಿನೀ ।। ೩೬೨.

ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿಯೂ, ಎಳೆಯುವಾಗಲೂ, ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಉಷ್ಣೀಷ ಎಂದರೆ ಪಾಗ, ಕಿರೀಟ ಎಂದರೆ ಮುಕುಟ, ಕರ್ಷೂ ಎಂದರೆ ತೂಕದ ಮಾಪನ, ಕುಲ್ಯಾ ಎಂದರೆ ನೀರಿನ ಕಾಲುವೆ.

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಽಧಿಕೃತೇಽಧ್ಯಾಕ್ಷಃ ಸೂರ್ಯ್ಯವಹ್ನೀ ವಿಭಾವಸೂ । ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಾದೌ ವಿಷೇ ವೋರ್ಯ್ಯೇ ಗುಣೇ ರಾಗೇ ದ್ರವೇ ರಸಃ ।। ೩೬೨.

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಾಕ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ವಿಭಾವಸು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ವಿಷ ಎಂದರೆ ಹಾಲಾಹಲ, ವೋದ್ಯ ಎಂದರೆ ಕುದುರೆ, ಗುಣ ಎಂದರೆ ಗುಣ, ರಾಗ ಎಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿ, ದ್ರವ ಎಂದರೆ ದ್ರವ್ಯ, ರಸ ಎಂದರೆ ರುಚಿ.

ತೇಜಃಪುರೀಷಯೋರ್ವರ್ಚ್ಚ ಆಗಃ ಪಾಪಾಪರಾಧಯೋಃ । ಛನ್ದಃ ಪದ್ಯೇಽಭಿಲಾಷೇ ಚ ಸಾಧೀಯಾನ್ ಸಾಧುವಾಢಯೋಃ ೩೬೨.

ಅಗ್ನಿಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಚ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕಾಶ, ಆಘ ಎಂದರೆ ಪಾಪ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧ. ಛಂದಸ್ಸು ಪದ್ಯದ ಛಂದಸ್ಸೂ ಆಗಬಹುದು, ಆಸೆಯೂ ಆಗಬಹುದು. ಸಾಧೀಯಾನ್ ಎಂದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸಾಧು ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯವನು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಭೂಪುರಾದ್ರಿವನೌಷಧಿಸಿಂಹಾದಿವರ್ಗಕಾನ್ । ಭೂರನನ್ತಾ ಕ್ಷಮಾ ಧಾತ್ರೀ ಕ್ಷ್ಮಾಪ್ಯಾ ಕುಃ ಸ್ಯಾದ್ಧರಿತ್ರ್ಯಪಿ ।। ೩೬೩.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಭೂಮಿ, ಪರ್ವತ, ಕಾಡು, ಔಷಧಿ, ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಇತರ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಭೂ, ಅನಂತಾ, ಕ್ಷಮಾ, ಧಾತ್ರೀ, ಕ್ಷ್ಮಾಪ್ಯಾ, ಕುಃ, ಧರಿತ್ರಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭೂಮಿಗೆ ಹೆಸರುಗಳು.

ಮೃನ್ಮೃತ್ತಿಕಾ ಪ್ರಶಸ್ತಾ ತು ಮೃತ್ಸಾ ಮೃತ್ಸ್ನಾ ಚ ಮೃತ್ತಿಕಾ । ಜಗತ್ತ್ರಿಪಿಷ್ಟಪಂ ಲೋಕಂ ಭುವನಂ ಜಗತೀ ಸಮಾ ।। ೩೬೩.

ಮೃನ್, ಮೃತ್ತಿಕಾ, ಪ್ರಶಸ್ತಾ, ಮೃತ್ಸಾ, ಮೃತ್ಸ್ನಾ, ಮೃತ್ತಿಕಾ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಹೆಸರುಗಳು. ಜಗತ್, ತ್ರಿಪಿಷ್ಠಪ, ಲೋಕ, ಭುವನ, ಜಗತೀ — ಇವು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಹೆಸರುಗಳು.

ಅಯನಂ ವರ್ತ್ಮ ಮಾರ್ಗಾಧ್ವಪನ್ಥಾನಃ ಪದವೀ ಸೃತಿಃ । ಸರಣಿಃ ಪದ್ಧತಿಃ ಪದ್ಯಾ ವರ್ತ್ತನ್ಯೇಕಪದೀತಿ ಚ ।। ೩೬೩.

ಅಯನ, ವರ್ತ್ಮ, ಮಾರ್ಗ, ಅಧ್ವ, ಪಂಥಾನ, ಪದವಿ, ಸೃತಿ, ಸರಣಿ, ಪದ್ದತಿ, ಪದ್ಯಾ, ವರ್ತನಿ, ಏಕಪದಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ದಾರಿಗೆ ಹೆಸರುಗಳು.

ಪೂಃ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರೀನಗರ್ಯ್ಯೌ ವಾ ಪತ್ತನಂ ಪುಟಭೇದನಮ್ । ಸ್ಯಾನೀಯಂ ನಿಗಮೋಽನ್ಯತ್ತು ಯನ್ಮೂಲನಗರಾತ್ಪುರಮ್ ।। ೩೬೩.

ಪೂಃ, ಪುರಿ, ನಗರಿ, ಪಟ್ಟಣ, ಪುಟಭೇದನ — ಇವು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೆಸರುಗಳು. ನೀಯ ಮತ್ತು ನಿಗಮ ಎಂಬುವು ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳು, ಮೂಲ ನಗರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಗರವನ್ನು ಪುರಂ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ತಚ್ಛಾಶಾನಗರಂ ವೇಶೋ ವೇಶ್ಯಾಜನಸಮಾಶ್ರಯಃ । ಆಪಣಸ್ತು ನಿಷದ್ಯಾಯಾಂ ವಿಪಣಿಃ ಪಣ್ಯವೀಥಿಕಾ ।। ೩೬೩.

ತಚ್ಚಾಶಾನಗರ ಎಂದರೆ ನಗರದ ಒಂದು ಭಾಗ, ವೇಶ ಎಂದರೆ ವಾಸಸ್ಥಾನ, ವೇಶ್ಯಾಜನ ಎಂದರೆ ವೇಶ್ಯೆಯ ಮನೆ. ಆಪಣ ಎಂದರೆ ಕೂತು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವ ಜಾಗ, ವಿಪಣಿ ಎಂದರೆ ಅಂಗಡಿ, ಪಣ್ಯವೀಥಿಕ ಎಂದರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬೀದಿ.

ರಥ್ಯಾ ಪ್ರತೋಲೀ ವಿಶಿಖಾ ಸ್ಯಾಚ್ಚಯೋ ವಪ್ರಮಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಪ್ರಾಕಾರೋ ವರಣಃ ಶಾಲಃ ಪ್ರಾಚೀರಂ ಪ್ರಾನ್ತತೋ ವೃತಿಃ ।। ೩೬೩.

ರಥ್ಯಾ, ಪ್ರತೋಳಿ, ವಿಶಿಖಾ — ಇವು ಬೀದಿಗೆ ಹೆಸರುಗಳು. ಚಯ ಎಂದರೆ ಗುಡ್ಡ, ವಪ್ರ ಎಂದರೆ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆ, ಅಸ್ತ್ರಿಯಾ ಎಂದರೆ ಹೆಂಗಸು. ಪ್ರಾಕಾರ ಎಂದರೆ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆ, ವರಣ ಎಂದರೆ ಬೇಲಿ, ಶಾಲ ಎಂದರೆ ಸಭಾಭವನ, ಪ್ರಾಚೀರ ಎಂದರೆ ಸುತ್ತಲಿನ ಗೋಡೆ, ವೃತಿಯು ಅಂಚಿನ ಬೇಲಿ.

ಭಿತ್ತಿಃ ಸ್ತ್ರೀ ಕುಡ್ಯಮೇಡೂಕಂ ಯದನ್ತರ್ನಸ್ತಕೀಕಸಂ । ವಾಸಃ ಕುಟೀ ದ್ವಯೋಃ ಶಾಲಾ ಸಭಾ ಸಞ್ಜವನನ್ತ್ವಿದಮ್ ।। ೩೬೩.

ಭಿತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಗೋಡೆ, ಕುಡ್ಯ ಎಂದರೆ ಗೋಡೆ, ಎಡುಕ ಎಂದರೆ ಧಾನ್ಯದ ಕೊಠಡಿ, ಒಳಗಿರುವುದನ್ನು ನಸ್ತಕೀಕ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ವಾಸ ಎಂದರೆ ಮನೆ, ಕುಟಿ ಎಂದರೆ ಗುಡಿಸೆ, ಶಾಲಾ ಎಂದರೆ ಎರಡು ಜನರಿಗಾಗಿ ಇರುವ ಕೋಣೆ, ಸಭಾ ಎಂದರೆ ಸಭಾಭವನ, ಸಂಜವನವೂ ಅದೇ.