ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅಭಾವೇ ನಹ್ಯನೋ ನಾಪಿ ಮಾಸ್ಮ ಮಾಲಞ್ಚ ವಾರಣೇ । ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇ ಚೇದ್ಯದಿ ಚ ತತ್ತ್ವೇ ತ್ವಽದ್ಧಾಽಞ್ಚಸಾ ದ್ವಯಮ್ ।। ೩೬೧.

ಅಭಾವೇ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ. ನಹ್ಯನೋ ಮತ್ತು ನಾಪಿ ಎಂದರೆ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಮಾಂ ಮತ್ತು ಮಾಲಂಚ ಎಂದರೆ ನಿಷೇಧಿಸಲು. ವಾರಣೇ ಎಂದರೆ ತಡೆಯಲು. ಪಕ್ಷಾಂತರೇ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ. ಚೇದ್ ಮತ್ತು ಯದಿ ಎಂದರೆ ಆದರೆ ಅಥವಾ ಇದ್ದರೆ. ತತ್ತ್ವೇ ಎಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ. ತ್ವ, ಧಾ, ಅಂಜಸಾ ಎಂದರೆ ಖಚಿತವಾಗಿ. ದ್ವಯಂ ಎಂದರೆ ಎರಡೂ.

ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯೇ ಪ್ರಾದುರಾವಿಃ ಸ್ಯಾದೋಮೇವಂ ಪರಮಂ ಮತೇ । ಸಮನ್ತತಸ್ತು ಪರಿತಃ ಸರ್ವತೋ ವಿಶ್ವಗಿತ್ಯಪಿ ।। ೩೬೧.

ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯೇ ಎಂದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಅಥವಾ ಬೆಳಕು. ಪ್ರಾದುರಾವಿಃ ಎಂದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು. ಏವಂ ಎಂದರೆ ಹೀಗೆ. ಪರಮಂ ಮತೇ ಎಂದರೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ. ಸಮಂತತಃ, ಪರಿತಃ, ಸರ್ವತಃ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಥವಾ ಸುತ್ತಮುತ್ತ. ವಿಶ್ವಗ್ ಕೂಡ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ.

ಅಕಾಮಾನುಮತೌ ಕಾಮಮಸೂಯೋಪಗಮೇಽಸ್ತು ಚ । ನನು ಚ ಸ್ಯಾದ್ವಿರೋಧೋಕ್ತೌ ಕ್ಕಚ್ಚಿತ್ ಕಾಮಪ್ರವೇದನೇ ।। ೩೬೧.

ಅಕಾಮ ಎಂದರೆ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದೆ. ಅನುಮತೌ ಎಂದರೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ. ಕಾಮ ಎಂದರೆ ಆಸೆ. ಅಸೂಯಾ ಎಂದರೆ ಈರ್ಷೆ. ಉಪಗಮೇ ಎಂದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ. ನನು ಎಂದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವಾಗ. ಸ್ಯಾತ್ ಎಂದರೆ ಇರಬಹುದು. ವಿರೋಧ ಎಂದರೆ ವಿರೋಧ. ಉಕ್ತೌ ಎಂದರೆ ಹೇಳುವಾಗ. ಕಚಿತ್ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ. ಕಾಮಪ್ರವേദನೇ ಎಂದರೆ ಆಸೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವಾಗ.

ನಿಃಷಮಂ ದುಃಷಮಂ ಗರ್ಹ್ಯೇ ಯಥಾಸ್ವಲನ್ತು ಯಥಾಯಥಂ । ಮೃಷಾ ಮಿಥ್ಯಾ ಚ ವಿತಥೇ ಯಥಾರ್ಥನ್ತು ಯಥಾತಥಂ ।। ೩೬೧.

ನಿಃಷಮಂ ಮತ್ತು ದುಃಷಮಂ ಎಂದರೆ ಕೆಟ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ. ಗರ್ಹ್ಯೇ ಎಂದರೆ ದೂಷಣೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾದ. ಯಥಾಸ್ವಲಂ ಮತ್ತು ಯಥಾಯಥಂ ಎಂದರೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸರಿಯಾಗಿ. ಮೃಷಾ ಮತ್ತು ಮಿಥ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಸುಳ್ಳು. ವಿತಥೇ ಎಂದರೆ ಅಸತ್ಯ. ಯಥಾರ್ಥಂ ಮತ್ತು ಯಥಾತಥಂ ಎಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅಥವಾ ಹೀಗೆಯೇ.

ಸ್ಯುರೇವನ್ತು ಪುನರ್ವೈವೇತ್ಯವಧಾರಣವಾಚಕಾಃ । ಪ್ರಾಗತೀತಾರ್ಥಕಂ ನೂನಮವಶ್ಯಂ ನಿಶ್ಚಯೇ ದ್ವಯಂ ।। ೩೬೧.

ಸ್ಯುರೆವ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವೈ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಅಥವಾ ಒತ್ತಡ ನೀಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಅವಧಾರಣವಾಚಕಗಳು ಎಂದರೆ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು. ಪ್ರಾಗ್ ಮತ್ತು ಅತೀತ ಎಂದರೆ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ಹಳೆಯದು. ಅರ್ಥಕಂ ಎಂದರೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. ನೂನಂ ಎಂದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ. ಅವಶ್ಯಂ ಎಂದರೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ. ನಿಶ್ಚಯೇ ಎಂದರೆ ಖಚಿತವಾಗಿ. ದ್ವಯಂ ಎಂದರೆ ಎರಡೂ.

ಸಂವದ್ವರ್ಷೇಽವರೇ ತ್ವರ್ವಾಗಾಮೇವಂ ಸ್ವಯಮಾತ್ಮನಾ । ಅಲ್ಪೇ ನೀಚೈರ್ಮಹತ್ಯುಚ್ಚೈಃ ಪ್ರಾಯೋಭೂಮ್ನ್ಯಽದ್ರುತೇ ಶನೈಃ ।। ೩೬೧.

ಸಂವದ್ವರ್ಷೇ ಎಂದರೆ ಸಂವಾದದ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ. ಅವರೆ ಎಂದರೆ ಕೆಳಗಿನದು. ತ್ವರ್ವಾಗಾಮೇವಂ ಎಂದರೆ ಬರುವ ಅಥವಾ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ. ಸ್ವಯಂ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಾ ಎಂದರೆ ತಾನೇ. ಅಲ್ಪೇ ಎಂದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ. ನೀಚೈಃ ಎಂದರೆ ಕೆಳಗೆ. ಮಹತ್ಯ್ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚೈಃ ಎಂದರೆ ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಎತ್ತರ. ಪ್ರಾಯಃ ಎಂದರೆ ಬಹುಪಾಲು. ಭೂಮ್ನಿ ಎಂದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ. ಅದ್ರುತೇ ಎಂದರೆ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ. ಶನೈಃ ಎಂದರೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ.

ಸನಾ ನಿತ್ಯೇ ವಹಿರ್ವಾಹ್ಯೇ ಸ್ಮಾತೀತೇಽಸ್ತಮದರ್ಶನೇ । ಅಸ್ತಿ ಸಚ್ಚವೇ ರುಷೋಕ್ತಾವೂಮುಂ ಪ್ರಶ್ನೇಽನುನಯೇ ತ್ವಯಿ ।। ೩೬೧.

ಸನಾ ಎಂದರೆ ಸದಾ ಅಥವಾ ಶಾಶ್ವತ. ನಿತ್ಯೇ ಎಂದರೆ ನಿರಂತರ. ಬಹಿರ್ ಮತ್ತು ವಾಹ್ಯೇ ಎಂದರೆ ಹೊರಗೆ. ಸ್ಮಾತೀತೇ ಎಂದರೆ ಹಳೆಯದು. ಅಸ್ತಮದರ್ಶನೇ ಎಂದರೆ ಕಾಣೆಯಾಗುವುದು. ಅಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸತ್ ಎಂದರೆ ಇದೆ. ಚವೇ ಎಂದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ. ರುಷೋಕ್ತೌ ಎಂದರೆ ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತಾಡುವಾಗ. ಊಮುಂ ಒಂದು ಉಚ್ಚಾರಣೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಾಗ. ಅನುನಯೇ ಎಂದರೆ ಮನವಿಯಲ್ಲಿ. ತ್ವಯಿ ಎಂದರೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ.

ಹೂಂ ತರ್ಕೇ ಸ್ಯಾದುಷಾ ರಾತ್ರೇಕರವಸಾನೇ ನಮೋ ನತೌ । ಪುನರರ್ಥೇಽಙ್ಗನಿನ್ದಾಯಾಂ ದುಷ್ಠು ಸುಷ್ಠು ಪ್ರಶಂಸನೇ ।। ೩೬೧.

ಸಾಯಂ ಸಾಯೇ ಪ್ರಗೇ ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಭಾತೇ ನಿಕಷಾಽನ್ತಿಕೇ । ಪರುತ್ಪರಾರ್ಯ್ಯೈಷಮೋಽಬ್ದೇ ಪೂರ್ವೇ ಪೂರ್ವತರೇ ಯತಿ ।। ೩೬೧.

ಸಾಯಂ ಮತ್ತು ಸಾಯೇ ಎಂದರೆ ಸಂಜೆ. ಪ್ರಗೆ, ಪ್ರಾತಃ, ಪ್ರಭಾತೇ ಎಂದರೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ. ನಿಕಷಾ ಎಂದರೆ ಹತ್ತಿರ. ಅಂತಿಕೇ ಎಂದರೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ. ಪರುತ್, ಪರಾರ್ಯ, ಐಷಮ ಎಂಬುದು ದೂರ ಅಥವಾ ಮುಂದೆ. ಅಬ್ದೇ ಎಂದರೆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ. ಪೂರ್ವೇ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವತರೆ ಎಂದರೆ ಹಿಂದೆ. ಯತಿ ಎಂದರೆ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ.

ಅದ್ಯಾತ್ರಾಹ್ನ್ಯಽಥ ಪೂರ್ವಲಹ್ನೀತ್ಯದೌ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಾ ಪರಾತ್ । ತಥಾಽಧರಾನ್ಯಾನ್ಯತರೇತರಾತ್ಪೂರ್ವ್ವೋದುರಾದಯಃ ।। ೩೬೧.

ಇಂದು, ನಾಳೆ, ನಾಡಿದ್ದು; ಹಿಂದಿನದು, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ; ಮೊದಲನೆಯದು, ನಂತರದದು, ಮೇಲು, ಕೆಳ, ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೊದಲನೆಯದು, ನಂತರದದು, ದೂರದದು ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಂಭದದು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ಉಭಯದ್ಯುಶ್ಚೋಭಯೇದ್ಯುಃ ಪರೇ ತ್ವಹ್ನಿ ಪರೇದ್ಯವಿ । ಹ್ಯೋ ಗತೇಽನಾಗತೇಽಹ್ನಿ ಸ್ವಃ ಪರಶ್ವಃ ಶ್ವಃ ಪರೇಽಹನಿ ।। ೩೬೧.

ಎರಡೂ ದಿನಗಳು, ಆ ಎರಡನೆಯ ದಿನದ ನಂತರದದು; ಮುಂದಿನ ದಿನ, ಮತ್ತೊಂದು ಮುಂದಿನ ದಿನ; ನಿನ್ನೆ, ಹೋದ ದಿನ, ಇನ್ನೂ ಬರುವ ದಿನ; ನಾಳೆಮೇಲೆ, ನಾಳೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಮುಂದಿನ ದಿನ.

ತದಾ ತದಾನೀಂ ಯುಗಪದೇಕದಾ ಸರ್ವದಾ ಸದಾ । ಪತರ್ಹಿ ಸಮ್ಪ್ರತೀದಾನೀಮಧುನಾ ಸಾಮ್ಪ್ರತನ್ತಥಾ ।। ೩೬೧.

ಆಗ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯಾವಾಗಲೂ, ಸದಾ; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಈಗ, ಈ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಹಾಗೆಯೇ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಕಾಶೇ ತ್ರಿದಿವೇ ನಾಕೋ ಲೋಕಸ್ತು ಭುವನೇ ಜನೇ । ಪದ್ಯೇ ಯಶಸಿ ಚ ಶಲೋಕಃ ಶರೇ ಖಡ್ಗೇ ಚ ಸಾಯಕಃ ।। ೩೬೨.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ 'ಆಕಾಶ', ಮೂರನೆಯ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ 'ತ್ರಿದಿವ', ಲೋಕದಲ್ಲಿ 'ನಾಕ', ಜನರಲ್ಲಿ 'ಲೋಕ', ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಪದ್ಯ', ಖ್ಯಾತಿಯಲ್ಲಿ 'ಯಶಸ್ಸು', ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ 'ಶ್ಲೋಕ', ಬಾಣದಲ್ಲಿ 'ಶರ', ಕತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 'ಖಡ್ಗ', ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಸಾಯಕ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆನಕಃ ಪಟಹೋ ಭೇರೀ ಕಲಙ್ಕೋಽಙ್ಕಾಪವಾದಯೋಃ । ಮಾರುತೇ ವೇಧಸಿ ವ್ರಧ್ನೇ ಪುಂಸಿ ಕಃ ಕಂ ಶಿರೋಽಮ್ಬುನೋಃ ।। ೩೬೨.

'ಆನಕ' ಒಂದು ಡೊಳ್ಳು, 'ಪಟಹ' ದೊಡ್ಡ ಡೊಳ್ಳು, 'ಭೇರಿ' ದೊಡ್ಡ ತಾಳ; 'ಕಲಂಕ' ದೂಷಣೆ ಅಥವಾ ಗುರುತು, 'ಅಂಕ' ಗುರುತು; ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ 'ಮಾರುತ', ತೊಡೆಯುವಲ್ಲಿ 'ವೇಧ', ಕಾಸ್ತ್ರವಾದ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ 'ವ್ರಧ್ನ', ಪುರುಷನಲ್ಲಿ 'ಕ', ನೀರಿನಲ್ಲಿ 'ಕಂ', ತಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ 'ಶಿರ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಯಾತ್ ಪುಲಾಕಸ್ತುಚ್ಛಧಾನ್ಯೇ ಸಂಕ್ಷೇಪೇ ಭಕ್ತಸಿಕ್ಥಕೇ । ಮಹೇನ್ದ್ರಗುಗ್ಗುಲೂಲೂಕವ್ಯಾಲಗ್ರಾಹಿಷು ಕೌಶಿಕಃ ।। ೩೬೨.

'ಪುಲಾಕ' ಅರ್ಥಹೀನ ಧಾನ್ಯ, 'ತುಚ್ಚ' ವ್ಯರ್ಥ ಧಾನ್ಯ; ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ 'ಸಂಕ್ಷೇಪ', ಅನ್ನದಲ್ಲಿ 'ಭಕ್ತ', ಹಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ 'ಸಿಕ್ಥಕ'; ಮಹೇಂದ್ರ, ಗುಗ್ಗುಲು, ಗೂಬೆ, ಹಾವು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ 'ಕೌಶಿಕ' ಎಂಬ ಪದ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಶಾಲಾವೃಕೌ ಕಪಿಶ್ವಾನೌ ಮಾನಂ ಸ್ಯಾನ್ಮಿತಿಸಾಧನಂ । ಸರ್ಗಃ ಸ್ವಭಾವನಿರ್ಮೋಕ್ಷನಿಶ್ಚಯಾಧ್ಯಾಯಸೃಷ್ಟಿಷು ।। ೩೬೨.

'ಶಾಲಾ' ಮತ್ತು 'ವೃಕ' ಎಂದರೆ ನರಿ; 'ಕಪಿ' ಮತ್ತು 'ಶ್ವಾನ' ಎಂದರೆ ಕೋತಿ ಮತ್ತು ನಾಯಿ; 'ಮಾನ' ಅಂದರೆ ಅಳತೆ ಅಥವಾ ಅಳವಡಿಕೆ; 'ಸರ್ಗ' ಸೃಷ್ಟಿ, 'ಸ್ವಭಾವ' ಸ್ವಭಾವ, 'ನಿರ್ಮೋಕ್ಷ' ಬಿಡುಗಡೆ, 'ನಿಶ್ಚಯ' ಖಚಿತತೆ, 'ಅಧ್ಯಾಯ' ಅಧ್ಯಾಯ, 'ಸೃಷ್ಟಿ' ನಿರ್ಮಾಣ.

ಯೋಗಃ ಸನ್ನಹನೋಪಾಯಧ್ಯಾನಸಙ್ಗತಿಯುಕ್ತಿಷು । ಭೋಗಃ ಸುಖೇ ಸ್ತ್ರ್ಯಾದಿಭೃತಾವವ್ಜೌ ಶಙ್ಖನಿಶಾಕರೌ ।। ೩೬೨.

'ಯೋಗ' ಎಂದರೆ ಸೇರ್ಪಡೆ, ಕವಚ, ಉಪಾಯ, ಧ್ಯಾನ, ಸಂಬಂಧ, ವಿಧಾನ; 'ಭೋಗ' ಎಂದರೆ ಅನುಭವ, ಸುಖ, ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ; 'ಭೃತ' ಎಂದರೆ ದಾಸ; 'ಅವ್ಜ' ಎಂದರೆ ಹಂಸ; 'ಶಂಖ' ಎಂದರೆ ಶಂಖ; 'ನಿಶಾಕರ' ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರನು.

ಕಾಕೇಭಗಣ್ಡೌ ಕರಟೌ ದುಶ್ಚರ್ಮಾ ಶಿಪಿವಿಷ್ಟಕಃ । ರಿಷ್ಟಂ ಕ್ಷಏಮಾಶುಭಾಭಾವೇಷ್ವರಿಷ್ಟೇ ತು ಶುಭಾಽಶುಭೇ ।। ೩೬೨.

'ಕಾಕ' ಮತ್ತು 'ಭಗಂಡ' ಎಂದರೆ ಕಾಗೆ ಮತ್ತು ವೃಷಣಗಳು; 'ಕರಟ' ಎಂದರೆ ಕೋತಿ; 'ದುಶ್ಚರ್ಮ' ಚರ್ಮದ ರೋಗಿ; 'ಶಿಪಿವಿಷ್ಟಕ' ಕುಷ್ಟರೋಗಿ; 'ಅರಿಷ್ಟ' ಅಶುಭ, 'ಕ್ಷೇಮ' ಕ್ಷೇಮ; ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ 'ಅರಿಷ್ಟ' ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ವ್ಯುಷ್ಟಿಃ ಫಲೇ ಸಮೃದ್ಧೌ ಚ ದೃಷ್ಟಿರ್ಜ್ಞಾನೇಽಕ್ಷಿಣ ದರ್ಶನೇ । ನಿಷ್ಠಾನಿಷ್ಪತ್ತಿನಾಶಾನ್ತಾಃ ಕಾಷ್ಠೋತ್ಕರ್ಷೇ ಸ್ಥಿತೌ ದಿಶಿ ।। ೩೬೨.

'ವ್ಯುಷ್ಟಿ' ಫಲ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ; 'ದೃಷ್ಟಿ' ಜ್ಞಾನ, ಕಣ್ಣು, ನೋಡುವುದು; 'ನಿಷ್ಠ' ಸಾಧನೆ, ನಾಶ, ಶಾಂತಿ, ಮರ, ಎತ್ತರ, ಸ್ಥಿರತೆ, ದಿಕ್ಕು ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ.

ಭೂಗೋವಾಚಸ್ತ್ವಿಡ಼ಾ ಇಲಾಃ ಪ್ರಗಾಢ಼ಂ ಭೃಶಕೃಚ್ಛ್ರಯೋಃ । ಭೃಶಪ್ರತಿಜ್ಞಯೋರ್ವಾಢ಼ಂ ಶಕ್ತಸ್ಥೂಲೌ ದೃಢ಼ೌ ತ್ರಿಷು ।। ೩೬೨.

'ಭೂಗ' ಮಾತು, 'ವಾಕ್' ಕೂಡ ಮಾತು; 'ಇಳಾ' ಭೂಮಿಗಳು; 'ಪ್ರಗಾಢ' ಆಳವಾದದು; 'ಭೃಶ' ತೀವ್ರವಾದದು ಅಥವಾ ಕಷ್ಟ; 'ಭೃಶಪ್ರತಿಜ್ಞೆ' ಬಲವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ; 'ವಾರ್ಹ' ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ; 'ಶಕ್ತ' ಬಲಿಷ್ಠ; 'ಸ್ಥೂಲ' ದೊಡ್ಡದು; 'ದೃಢ' ದೃಢವಾದದು; ಈ ಎಲ್ಲವು ಮೂರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿನ್ಯಸ್ತಸಂಹತೌ ವ್ಯೂಢ಼ೌ ಕೃಷ್ಣೋ ವ್ಯಾಸೇಽರ್ಜ್ಜುನೇ ಹರೌ । ಪಣೋ ದ್ಯತಾದಿಷೂತ್ಸೃಷ್ಟೇ ಭೃತೌ ಮೂಲ್ಯೇ ಧನಽಪಿ ಚ ।। ೩೬೨.

'ವಿನ್ಯಾಸ್ತ' ವ್ಯವಸ್ಥೆ; 'ಸಂಹತ' ಸಮೂಹ; 'ವ್ಯೂಹ' ಪಂಕ್ತಿ; 'ಕೃಷ್ಣ' ಎಂದರೆ ವ್ಯಾಸ; 'ಅರ್ಜುನ' ಅರ್ಜುನ; 'ಹರ' ಶಿವನು; 'ಪಣ' ಜುಗಾರಿ; 'ಉತ್ಸೃಷ್ಟ' ಬಿಡುವುದು; 'ಭೃತ' ಬೆಲೆ; 'ಧನ' ಸಂಪತ್ತು.

ಮೌರ್ವ್ಯಾಂ ದ್ರ್ವ್ಯಾಶ್ರಿತೇ ಸ್ತ್ವಶುಕ್ತಸನ್ಧ್ಯಾದಿಕೇ ಗುಣಃ । ಶ್ರೇಷ್ಠೇಽಧಿಪೇ ಗ್ರಾಮಣೀಃ ಸ್ಯಾತ್ ಜುಗುಪ್ಸಾಕರುಣೇ ಘೃಣೋ ।। ೩೬೨.

'ಮೌರ್ವೀ' ಬಿಲ್ಲಿನ ತಂತಿ; 'ದ್ರವ್ಯ' ವಸ್ತು; 'ಅಶುಕ್ತ' ಹುದುಗದದು; 'ಸಂಧ್ಯಾ' ಸಂಧ್ಯೆ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ; 'ಗುಣ' ಗುಣ; 'ಶ್ರೇಷ್ಠ' ಅತ್ಯುತ್ತಮ; 'ಅಧಿಪ' ನಾಯಕ; 'ಗ್ರಾಮಣಿ' ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ; 'ಜುಗುಪ್ಸೆ' ಅಸಹ್ಯ; 'ಕರುಣ' ದಯೆ; 'ಘೃಣ' ಕೂಡ ದಯೆ.

ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ಪೃಹಾಪಿಪಾಸೇ ದ್ವೇ ವಿಪಣಿಃ ಸ್ಯಾದ್ವಣಿಕ್ಪಥೇ । ವಿಷಾಭಿಸರಲೋಹೇಷು ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕ್ಲೀವೇ ಖರೇ ತ್ರಿಷು ।। ೩೬೨.

'ತೃಷ್ಣೆ' ದಾಹ; 'ಸ್ಪೃಹೆ' ಆಸೆ; 'ಪಿಪಾಸೆ' ಕೂಡ ದಾಹ; 'ವಿಪಣಿ' ಮಾರುಕಟ್ಟೆ; 'ವಣಿಕ್ಪಥ' ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ದಾರಿ; ವಿಷದಲ್ಲಿ 'ವಿಷ', ಕಬ್ಬಿಣದಲ್ಲಿ 'ಅಭಿಸರ', ತೀಕ್ಷ್ಣದಲ್ಲಿ 'ತೀಕ್ಷ್ಣ', ನಪುಂಸಕನಲ್ಲಿ 'ಕ್ಲೀವ', ಕತ್ತೆಯಲ್ಲಿ 'ಖರ'; ಈ ಮೂರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮಾಣಂ ಹೇತುಮರ್ಯ್ಯಾದಾಶಾಸ್ತ್ರೇಯತ್ತಾಪ್ರಮಾತೃಷು । ಕರಣಂ ಕ್ಷೇತ್ರಗಾತ್ರಾದಾವೀರಿಣಂ ಶೂನ್ಯಮೂಪರಂ ।। ೩೬೨.

'ಪ್ರಮಾಣ' ಅಳತೆ, ಕಾರಣ, ಗಡಿ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಅಳೆಯುವವನು; 'ಕರಣ' ಸಾಧನ, ಕ್ಷೇತ್ರ, ಅಂಗ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ; 'ಈರಿಣ' ಮರಳುಭೂಮಿ, ಖಾಲಿ, ಮೇಲಿನದು.

ಯನ್ತಾ ಹಸ್ತಿಪಕೇ ಸೂತೇ ವಹ್ನಿಜ್ವಾಲಾ ಚ ಹೇತಯಃ । ಶ್ರುತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಧೃತಯೋರ್ಯುಗಪರ್ಯ್ಯಾಪ್ತಯೋಃ ಕೃತಂ ।। ೩೬೨.

'ಯಂತ' ಹಸ್ತಿಪಾಲಕ; 'ಹಸ್ತಿಪಾಕ' ಕೂಡ ಹಸ್ತಿಪಾಲಕ; 'ಸೂತ' ರಥಚಾಲಕ; 'ವಹ್ನಿ' ಅಗ್ನಿ; 'ಜ್ವಾಲಾ' ಜ್ವಾಲೆ; 'ಹೇತು' ಕಾರಣ; 'ಶ್ರುತ' ಕೇಳಿದದು; 'ಶಾಸ್ತ್ರ' ಶಾಸ್ತ್ರ; 'ಅವಧೃತ' ನಿಶ್ಚಿತವಾದದು; 'ಯುಗ' ಜೋಡಿ; 'ಪರ್ಯಾಪ್ತ' ಸಾಕಷ್ಟು; 'ಕೃತ' ಮಾಡಿದದು.

ಖ್ಯಾತೇ ಹೃಷ್ಟೇ ಪ್ರತೀತೋಽಭಿಜಾತಸ್ತು ಕುಲಜೇ ಬುಧೇ । ವಿವಿಕ್ತೌ ಪೂತವಿಜನೌ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೌ ಮೂಢ಼ಸೋಚ್ಛ್ರಯೌ ।। ೩೬೨.

'ಖ್ಯಾತ' ಪ್ರಸಿದ್ಧ; 'ಹೃಷ್ಠ' ಸಂತೋಷಗೊಂಡ; 'ಪ್ರತೀತ' ವಿಶ್ವಾಸ; 'ಅಭಿಜಾತ' ಉತ್ತಮ ಕುಲದ; 'ಕುಲಜ' ಉತ್ತಮ ಕುಟುಂಬದ; 'ಬುದ್ಧ' ಜ್ಞಾನಿ; 'ವಿವಿಕ್ತ' ಪ್ರತ್ಯೇಕ; 'ಪೂತ' ಶುದ್ಧ; 'ವಿಜನ' ಜನರಿಲ್ಲದ; 'ಮೂರ್ಚಿತ' ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನ; 'ಮೂರ್ಖ' ಮೂಢ; 'ಉಚ್ಚ್ರಯ' ಆಶ್ರಯ.

ಅರ್ಥೋಽಭಿಧೇಯರೈವಸ್ತುಪ್ರಯೋಜನನಿವತ್ತಿಷು । ನಿದಾನಾಗಮಯೋಸ್ತೀರ್ಥಮೃಷಿಜುಷ್ಟಜಲೇ ಗುರೌ ।। ೩೬೨.

'ಅರ್ಥ' ಅರ್ಥ; 'ಅಭಿಧೇಯ' ಸೂಚಿಸುವದು; 'ರೈವ' ಉದ್ದೇಶ; 'ಪ್ರಯೋಜನ' ಕಾರಣ; 'ನಿವತ್ತಿ' ನಿಲ್ಲಿಸುವಿಕೆ; 'ನಿದಾನ' ಮೂಲ; 'ಆಗಮ' ಪರಂಪರೆ; 'ತೀರ್ಥ' ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳ; 'ಋಷಿ' ಋಷಿ; 'ಜುಷ್ಟ' ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರ; 'ಜಲ' ನೀರು; 'ಗುರು' ಗುರು.

ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ರಾಜಲಿಙ್ಗೇ ಚ ವೃಷಾಙ್ಗೇ ಕಕುದಾಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಸ್ತ್ರೀ ಸಮ್ಬಿಜ್ಜ್ಞಾನಸಮ್ಭಾಷಾಕ್ರಿಯಾಕಾರಾಜಿನಾಮಸು ।। ೩೬೨.

ಪ್ರಮುಖತೆ, ರಾಜಚಿಹ್ನೆ, ಎಮ್ಮೆ ಗುರುತು, ಹಸುವಿನ ಕುಬ್ಬು, ಹೆಂಗಸನ್ನು ಅವಳ ಜ್ಞಾನ, ಮಾತು, ನಡೆ ಮತ್ತು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮ್ಮೇ ರಹಸ್ಯುಪನಿಷತ್ ಸ್ಯಾದೃತೌ ವತ್ಸರೇ ಶರತ್ । ಪದಂ ವ್ಯವಸಿತಿತ್ರಾಣಸ್ಥಾನಲಕ್ಷ್ಮಾಙ್‌ಘ್ರಿವಸ್ತುಷು ।। ೩೬೨.

ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ರಹಸ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಲ್ಲಿ, ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಶರತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ನಿರ್ಧಾರ, ರಕ್ಷಣೆ, ಪಾದಗಳ ಶುಭತೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತು ಕಾಣಬಹುದು.