ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸಮೀಪೋಭಯತಃ ಶೀಘ್ರಸಾಕಲ್ಯಾಭಿಮುಖೇಽಭಿತಃ । ನಾಮಪ್ರಕಾಶಯೋಃ ಪ್ರಾದುರ್ಮಿಥೋಽನ್ಯೋನ್ಯಂ ರಹಸ್ಯಪಿ ।। ೩೬೧.

'ಸಮೀಪ' ಹತ್ತಿರ, 'ಉಭಯತಃ' ಎರಡೂ ಕಡೆ, 'ಶೀಘ್ರ' ವೇಗ, 'ಸಾಕಲ್ಯ' ಸಂಪೂರ್ಣತೆ, 'ಅಭಿಮುಖ' ಎದುರು, 'ಅಭಿತಃ' ಎಲ್ಲೆಡೆ. 'ನಾಮ' ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, 'ಪ್ರಕಾಶ' ಪ್ರಕಾಶ, 'ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ' ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೆ, 'ಮಿಥೋ' ಪರಸ್ಪರ, 'ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ' ಒಬ್ಬರೊಬ್ಬರು, 'ರಹಸ್ಯ' ರಹಸ್ಯಕ್ಕೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ತಿರೋಽನ್ತರ್ದ್ಧೌ ತಿರ್ಯಗರ್ಥೇ ಹಾ ವಿಷಾದಶುಗರ್ತ್ತಿಷು । ಅಹಹೇತ್ಯದ್‌ಭುತೇ ಖೇದೇ ಹಿ ಹೇತಾವವಧಾರಣೇ ।। ೩೬೧.

ತಿರೋ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಿ ಎಂಬುದು ಮರೆಯುವಿಕೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಿರ್ಯಕ್ ಎಂದರೆ ಅಡ್ಡ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ. ಹಾ ಎಂಬುದು ದುಃಖದಲ್ಲಿ, ವಿಷಾದ ಎಂದರೆ ದುಃಖದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ. ಅಹ ಮತ್ತು ಹೇ ಎಂಬುದು ಆಶ್ಚರ್ಯ ಅಥವಾ ನೋವಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪದಗಳು. ಹಿ ಎಂದರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸುವ ಪದ.

ಚಿರಾಯ ಚಿರರಾತ್ರಾಯ ಚಿರಸ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ಚಿರಾರ್ಥಕಾಃ । ಮುಹುಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಶಶ್ವದ ಭೀಕ್ಷಣಮಸಕೃತ್ ಸಮಾಃ ।। ೩೬೧.

ಚಿರಾಯ, ಚಿರರಾತ್ರಾಯ, ಚಿರಸ್ಯ ಮೊದಲಾದವು ದೀರ್ಘಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಹುಃ, ಪುನಃ ಪುನಃ, ಶಶ್ವತ್, ಭಿಕ್ಷಣಂ, ಅಸಕೃತ್, ಸಮಾಃ ಇವು ಪುನಃ ಪುನಃ, ನಿರಂತರ ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರವಾಗಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ರಾಗ್ಜ್ಞಟಿತ್ಯಞ್ಜಸಾಹ್ರಾಯ ಸಪದಿ ದ್ರಾಙ್‌ಮಙ್ಕ್ಷು ಚ ದ್ರುತೇ । ಬಲವತ್ ಸುಷ್ಠು ಕಿಮುತ ವಿಕಲ್ಪೇ ಕಿಂ ಕಿಮೂತ ಚ ।। ೩೬೧.

ಸ್ರಾಜ್ಞಟಿ ಮತ್ತು ಅಂಜಸಾ ಎಂದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸರಳವಾಗಿ. ಹ್ರಾಯ, ಸಪದಿ, ದ್ರಾಂಗ್, ಮಂಕ್ಷು, ದ್ರುತೇ ಇವು ತಕ್ಷಣ ಅಥವಾ ವೇಗವಾಗಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಬಲವತ್ ಮತ್ತು ಸುಷ್ಟು ಎಂದರೆ ಬಲವಾಗಿ ಅಥವಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ. ಕಿಮುತ ಮತ್ತು ವಿಕಲ್ಪೆ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲವೇ ಅಥವಾ ಬೇರೊಂದು ಆಯ್ಕೆ. ಕಿಂ ಕಿಮೂತ ಎಂದರೆ ಇನ್ನೂ ಬೇರೊಂದು ಆಯ್ಕೆ.

ತು ಹಿ ಚ ಸ್ಮ ಹ ವೈ ಪಾದಪೂರಣೇ ಪೂಜನೇಪ್ಯತಿ । ದಿವಾಹ್ನೀತ್ಯಥ ದೋಷಾ ಚ ನಕ್ತಞ್ಚ ರಜನಾವಿತಿ ।। ೩೬೧.

ತು, ಹಿ, ಚ, ಸ್ಮ, ಹ, ವೈ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಪದ್ಯವನ್ನು ತುಂಬಲು ಅಥವಾ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡ ನೀಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ದಿವಾ, ಅಹ್ನಿ, ಅಥ, ದೋಷಾ, ನಕ್ತ, ರಜನಿ ಇವು ಹಗಲು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಸಂಜೆ, ರಾತ್ರಿ ಮುಂತಾದ ಸಮಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ತಿರ್ಯಗರ್ಥೇ ಸಾಚಿ ತಿರೋಽಪ್ಯಥ ಸಮ್ಬೋಧನಾರ್ಥಕಾಃ । ಸ್ಯುಃ ಪ್ಯಾಟ್‌ಪಾಡಙ್ಗ ಹೇ ಹೈ ಭೋಃ ಸಮಯಾ ನಿಕಷಾ ಹಿರುಕ್ ।। ೩೬೧.

ತಿರ್ಯಗರ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಾಚಿ ಅಡ್ಡ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ತಿರೋ ಎಂದರೆ ಮರೆಯುವಿಕೆ. ಪ್ಯಾಟ್, ಪಾಡಂಗ, ಹೇ, ಹೈ, ಭೋಃ, ಸಮಯಾ, ನಿಕಷಾ, ಹಿರುಕ ಇವು ಕರೆಹಾಕಲು ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಲು ಬಳಸುವ ಪದಗಳು.

ಅತರ್ಕಿತೇ ತು ಸಹಸಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪುರಃ ಪುರತೋಽಗ್ರತಃ । ಸ್ವಾಹಾ ದೇವಹವಿರ್ದಾನೇ ಶ್ರೌಷಟ್ ವೌಷಟ್ ವಷಟ್ ಸ್ವಧಾ ।। ೩೬೧.

ಅತರ್ಕಿತೆ ಎಂದರೆ ಅಚಾನಕ್ ಅಥವಾ ನಿರೀಕ್ಷಿಸದೆ. ಸಹಸಾ ಕೂಡಾ ಅಚಾನಕ್. ಪುರಃ, ಪುರತಃ, ಅಗ್ರತಃ ಎಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅಥವಾ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ. ಸ್ವಾಹಾ ದೇವರಿಗೆ ಹೋಮ ಮಾಡುವಾಗ ಬಳಸುವ ಪದ. ಶ್ರೌಷಟ್, ವೌಷಟ್, ವಷಟ್, ಸ್ವಧಾ ಇವು ಹೋಮದ ವೇಳೆ ಬಳಸುವ ಪದಗಳು.

ಕಿಞ್ಚಿದೀಷನ್ಮನಾಗಲ್ಪೇ ಪ್ರೇತ್ಯಾಽಮುತ್ರ ಭವಾನ್ತರೇ । ಯಥಾ ತಥಾ ಚೈವ ಸಾಮ್ಯೇ ಅಹೋ ಹೀ ಇತಿ ವಿಸ್ಮಯೇ ।। ೩೬೧.

ಕಿಂಚಿತ್, ಈಷತ್, ಮನಾಗಲ್ಪೆ ಎಂದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಥವಾ ತುಚ್ಛವಾಗಿ. ಪ್ರೇತ್ಯ, ಅಮುತ್ರ, ಭವಾಂತರೇ ಎಂದರೆ ಸತ್ತಮೇಲೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮತ್ತೊಂದು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ. ಯಥಾ, ತಥಾ, ಸಾಮ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಹೀಗೆಯೇ ಅಥವಾ ಸಮಾನವಾಗಿ. ಅಹೋ ಮತ್ತು ಹೀ ಎಂದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು.

ಮೌನೇ ತು ತೂಷ್ಣೀಂ ತೂಷ್ಣೀಕಂ ಸದ್ಯಃ ಸಪದಿ ತತ್ಕ್ಷಣೇ । ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಶಮುಪಯೋಷಞ್ಚೇತ್ಯಾನನ್ದೇಽಥಾನ್ತರೇಽನ್ತರಾ ।। ೩೬೧.

ಮೌನ, ತೂಷ್ಣೀಂ, ತೂಷ್ಣಿಕಂ ಎಂದರೆ ಮೌನ ಅಥವಾ ನಿಶ್ಯಬ್ದ. ಸದ್ಯಃ, ಸಪದಿ, ತತ್ಕ್ಷಣೇ ಎಂದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ. ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಮತ್ತು ಶಮುಪಯೋಷ ಎಂದರೆ ಸಂತೋಷ ಅಥವಾ ಆನಂದ. ಅಥಾಂತರೆ ಮತ್ತು ಅಂತರಾ ಎಂದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ.

ಅನ್ತರೇಣ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಯುಃ ಪ್ರಸಹ್ಯ ತು ಹಠಾರ್ಥಕಮ್ । ಯುಕ್ತೇ ದ್ವೇ ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ಸ್ಥಾನೇಽಭೀಕ್ಷ್‌ಣಂ ಶಶ್ವದನಾರತೇ ।। ೩೬೧.

ಅಂತರೇಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯೆ ಎಂದರೆ ನಡುವೆ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ. ಪ್ರಸಹ್ಯ ಎಂದರೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ. ಹಠಾರ್ಥಕಂ ಎಂದರೆ ಹಠದಿಂದ. ಯುಕ್ತೇ ಎಂದರೆ ಸರಿಯಾಗಿ. ದ್ವೇ ಎಂದರೆ ಎರಡು. ಸಾಂಪ್ರತಂ ಎಂದರೆ ಈಗ. ಸ್ಥಾನೇ ಎಂದರೆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ. ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ, ಶಶ್ವತ್, ಅನಾರತೇ ಎಂದರೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ.

ಅಭಾವೇ ನಹ್ಯನೋ ನಾಪಿ ಮಾಸ್ಮ ಮಾಲಞ್ಚ ವಾರಣೇ । ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇ ಚೇದ್ಯದಿ ಚ ತತ್ತ್ವೇ ತ್ವಽದ್ಧಾಽಞ್ಚಸಾ ದ್ವಯಮ್ ।। ೩೬೧.

ಅಭಾವೇ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ. ನಹ್ಯನೋ ಮತ್ತು ನಾಪಿ ಎಂದರೆ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಮಾಂ ಮತ್ತು ಮಾಲಂಚ ಎಂದರೆ ನಿಷೇಧಿಸಲು. ವಾರಣೇ ಎಂದರೆ ತಡೆಯಲು. ಪಕ್ಷಾಂತರೇ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ. ಚೇದ್ ಮತ್ತು ಯದಿ ಎಂದರೆ ಆದರೆ ಅಥವಾ ಇದ್ದರೆ. ತತ್ತ್ವೇ ಎಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ. ತ್ವ, ಧಾ, ಅಂಜಸಾ ಎಂದರೆ ಖಚಿತವಾಗಿ. ದ್ವಯಂ ಎಂದರೆ ಎರಡೂ.

ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯೇ ಪ್ರಾದುರಾವಿಃ ಸ್ಯಾದೋಮೇವಂ ಪರಮಂ ಮತೇ । ಸಮನ್ತತಸ್ತು ಪರಿತಃ ಸರ್ವತೋ ವಿಶ್ವಗಿತ್ಯಪಿ ।। ೩೬೧.

ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯೇ ಎಂದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಅಥವಾ ಬೆಳಕು. ಪ್ರಾದುರಾವಿಃ ಎಂದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು. ಏವಂ ಎಂದರೆ ಹೀಗೆ. ಪರಮಂ ಮತೇ ಎಂದರೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ. ಸಮಂತತಃ, ಪರಿತಃ, ಸರ್ವತಃ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಥವಾ ಸುತ್ತಮುತ್ತ. ವಿಶ್ವಗ್ ಕೂಡ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ.

ಅಕಾಮಾನುಮತೌ ಕಾಮಮಸೂಯೋಪಗಮೇಽಸ್ತು ಚ । ನನು ಚ ಸ್ಯಾದ್ವಿರೋಧೋಕ್ತೌ ಕ್ಕಚ್ಚಿತ್ ಕಾಮಪ್ರವೇದನೇ ।। ೩೬೧.

ಅಕಾಮ ಎಂದರೆ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದೆ. ಅನುಮತೌ ಎಂದರೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ. ಕಾಮ ಎಂದರೆ ಆಸೆ. ಅಸೂಯಾ ಎಂದರೆ ಈರ್ಷೆ. ಉಪಗಮೇ ಎಂದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ. ನನು ಎಂದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವಾಗ. ಸ್ಯಾತ್ ಎಂದರೆ ಇರಬಹುದು. ವಿರೋಧ ಎಂದರೆ ವಿರೋಧ. ಉಕ್ತೌ ಎಂದರೆ ಹೇಳುವಾಗ. ಕಚಿತ್ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ. ಕಾಮಪ್ರವേദನೇ ಎಂದರೆ ಆಸೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವಾಗ.

ನಿಃಷಮಂ ದುಃಷಮಂ ಗರ್ಹ್ಯೇ ಯಥಾಸ್ವಲನ್ತು ಯಥಾಯಥಂ । ಮೃಷಾ ಮಿಥ್ಯಾ ಚ ವಿತಥೇ ಯಥಾರ್ಥನ್ತು ಯಥಾತಥಂ ।। ೩೬೧.

ನಿಃಷಮಂ ಮತ್ತು ದುಃಷಮಂ ಎಂದರೆ ಕೆಟ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ. ಗರ್ಹ್ಯೇ ಎಂದರೆ ದೂಷಣೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾದ. ಯಥಾಸ್ವಲಂ ಮತ್ತು ಯಥಾಯಥಂ ಎಂದರೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸರಿಯಾಗಿ. ಮೃಷಾ ಮತ್ತು ಮಿಥ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಸುಳ್ಳು. ವಿತಥೇ ಎಂದರೆ ಅಸತ್ಯ. ಯಥಾರ್ಥಂ ಮತ್ತು ಯಥಾತಥಂ ಎಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅಥವಾ ಹೀಗೆಯೇ.

ಸ್ಯುರೇವನ್ತು ಪುನರ್ವೈವೇತ್ಯವಧಾರಣವಾಚಕಾಃ । ಪ್ರಾಗತೀತಾರ್ಥಕಂ ನೂನಮವಶ್ಯಂ ನಿಶ್ಚಯೇ ದ್ವಯಂ ।। ೩೬೧.

ಸ್ಯುರೆವ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವೈ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಅಥವಾ ಒತ್ತಡ ನೀಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಅವಧಾರಣವಾಚಕಗಳು ಎಂದರೆ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು. ಪ್ರಾಗ್ ಮತ್ತು ಅತೀತ ಎಂದರೆ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ಹಳೆಯದು. ಅರ್ಥಕಂ ಎಂದರೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. ನೂನಂ ಎಂದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ. ಅವಶ್ಯಂ ಎಂದರೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ. ನಿಶ್ಚಯೇ ಎಂದರೆ ಖಚಿತವಾಗಿ. ದ್ವಯಂ ಎಂದರೆ ಎರಡೂ.

ಸಂವದ್ವರ್ಷೇಽವರೇ ತ್ವರ್ವಾಗಾಮೇವಂ ಸ್ವಯಮಾತ್ಮನಾ । ಅಲ್ಪೇ ನೀಚೈರ್ಮಹತ್ಯುಚ್ಚೈಃ ಪ್ರಾಯೋಭೂಮ್ನ್ಯಽದ್ರುತೇ ಶನೈಃ ।। ೩೬೧.

ಸಂವದ್ವರ್ಷೇ ಎಂದರೆ ಸಂವಾದದ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ. ಅವರೆ ಎಂದರೆ ಕೆಳಗಿನದು. ತ್ವರ್ವಾಗಾಮೇವಂ ಎಂದರೆ ಬರುವ ಅಥವಾ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ. ಸ್ವಯಂ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಾ ಎಂದರೆ ತಾನೇ. ಅಲ್ಪೇ ಎಂದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ. ನೀಚೈಃ ಎಂದರೆ ಕೆಳಗೆ. ಮಹತ್ಯ್ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚೈಃ ಎಂದರೆ ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಎತ್ತರ. ಪ್ರಾಯಃ ಎಂದರೆ ಬಹುಪಾಲು. ಭೂಮ್ನಿ ಎಂದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ. ಅದ್ರುತೇ ಎಂದರೆ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ. ಶನೈಃ ಎಂದರೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ.

ಸನಾ ನಿತ್ಯೇ ವಹಿರ್ವಾಹ್ಯೇ ಸ್ಮಾತೀತೇಽಸ್ತಮದರ್ಶನೇ । ಅಸ್ತಿ ಸಚ್ಚವೇ ರುಷೋಕ್ತಾವೂಮುಂ ಪ್ರಶ್ನೇಽನುನಯೇ ತ್ವಯಿ ।। ೩೬೧.

ಸನಾ ಎಂದರೆ ಸದಾ ಅಥವಾ ಶಾಶ್ವತ. ನಿತ್ಯೇ ಎಂದರೆ ನಿರಂತರ. ಬಹಿರ್ ಮತ್ತು ವಾಹ್ಯೇ ಎಂದರೆ ಹೊರಗೆ. ಸ್ಮಾತೀತೇ ಎಂದರೆ ಹಳೆಯದು. ಅಸ್ತಮದರ್ಶನೇ ಎಂದರೆ ಕಾಣೆಯಾಗುವುದು. ಅಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸತ್ ಎಂದರೆ ಇದೆ. ಚವೇ ಎಂದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ. ರುಷೋಕ್ತೌ ಎಂದರೆ ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತಾಡುವಾಗ. ಊಮುಂ ಒಂದು ಉಚ್ಚಾರಣೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಾಗ. ಅನುನಯೇ ಎಂದರೆ ಮನವಿಯಲ್ಲಿ. ತ್ವಯಿ ಎಂದರೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ.

ಹೂಂ ತರ್ಕೇ ಸ್ಯಾದುಷಾ ರಾತ್ರೇಕರವಸಾನೇ ನಮೋ ನತೌ । ಪುನರರ್ಥೇಽಙ್ಗನಿನ್ದಾಯಾಂ ದುಷ್ಠು ಸುಷ್ಠು ಪ್ರಶಂಸನೇ ।। ೩೬೧.

ಸಾಯಂ ಸಾಯೇ ಪ್ರಗೇ ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಭಾತೇ ನಿಕಷಾಽನ್ತಿಕೇ । ಪರುತ್ಪರಾರ್ಯ್ಯೈಷಮೋಽಬ್ದೇ ಪೂರ್ವೇ ಪೂರ್ವತರೇ ಯತಿ ।। ೩೬೧.

ಸಾಯಂ ಮತ್ತು ಸಾಯೇ ಎಂದರೆ ಸಂಜೆ. ಪ್ರಗೆ, ಪ್ರಾತಃ, ಪ್ರಭಾತೇ ಎಂದರೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ. ನಿಕಷಾ ಎಂದರೆ ಹತ್ತಿರ. ಅಂತಿಕೇ ಎಂದರೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ. ಪರುತ್, ಪರಾರ್ಯ, ಐಷಮ ಎಂಬುದು ದೂರ ಅಥವಾ ಮುಂದೆ. ಅಬ್ದೇ ಎಂದರೆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ. ಪೂರ್ವೇ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವತರೆ ಎಂದರೆ ಹಿಂದೆ. ಯತಿ ಎಂದರೆ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ.

ಅದ್ಯಾತ್ರಾಹ್ನ್ಯಽಥ ಪೂರ್ವಲಹ್ನೀತ್ಯದೌ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಾ ಪರಾತ್ । ತಥಾಽಧರಾನ್ಯಾನ್ಯತರೇತರಾತ್ಪೂರ್ವ್ವೋದುರಾದಯಃ ।। ೩೬೧.

ಇಂದು, ನಾಳೆ, ನಾಡಿದ್ದು; ಹಿಂದಿನದು, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ; ಮೊದಲನೆಯದು, ನಂತರದದು, ಮೇಲು, ಕೆಳ, ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೊದಲನೆಯದು, ನಂತರದದು, ದೂರದದು ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಂಭದದು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ಉಭಯದ್ಯುಶ್ಚೋಭಯೇದ್ಯುಃ ಪರೇ ತ್ವಹ್ನಿ ಪರೇದ್ಯವಿ । ಹ್ಯೋ ಗತೇಽನಾಗತೇಽಹ್ನಿ ಸ್ವಃ ಪರಶ್ವಃ ಶ್ವಃ ಪರೇಽಹನಿ ।। ೩೬೧.

ಎರಡೂ ದಿನಗಳು, ಆ ಎರಡನೆಯ ದಿನದ ನಂತರದದು; ಮುಂದಿನ ದಿನ, ಮತ್ತೊಂದು ಮುಂದಿನ ದಿನ; ನಿನ್ನೆ, ಹೋದ ದಿನ, ಇನ್ನೂ ಬರುವ ದಿನ; ನಾಳೆಮೇಲೆ, ನಾಳೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಮುಂದಿನ ದಿನ.

ತದಾ ತದಾನೀಂ ಯುಗಪದೇಕದಾ ಸರ್ವದಾ ಸದಾ । ಪತರ್ಹಿ ಸಮ್ಪ್ರತೀದಾನೀಮಧುನಾ ಸಾಮ್ಪ್ರತನ್ತಥಾ ।। ೩೬೧.

ಆಗ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯಾವಾಗಲೂ, ಸದಾ; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಈಗ, ಈ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಹಾಗೆಯೇ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಕಾಶೇ ತ್ರಿದಿವೇ ನಾಕೋ ಲೋಕಸ್ತು ಭುವನೇ ಜನೇ । ಪದ್ಯೇ ಯಶಸಿ ಚ ಶಲೋಕಃ ಶರೇ ಖಡ್ಗೇ ಚ ಸಾಯಕಃ ।। ೩೬೨.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ 'ಆಕಾಶ', ಮೂರನೆಯ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ 'ತ್ರಿದಿವ', ಲೋಕದಲ್ಲಿ 'ನಾಕ', ಜನರಲ್ಲಿ 'ಲೋಕ', ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಪದ್ಯ', ಖ್ಯಾತಿಯಲ್ಲಿ 'ಯಶಸ್ಸು', ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ 'ಶ್ಲೋಕ', ಬಾಣದಲ್ಲಿ 'ಶರ', ಕತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 'ಖಡ್ಗ', ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಸಾಯಕ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆನಕಃ ಪಟಹೋ ಭೇರೀ ಕಲಙ್ಕೋಽಙ್ಕಾಪವಾದಯೋಃ । ಮಾರುತೇ ವೇಧಸಿ ವ್ರಧ್ನೇ ಪುಂಸಿ ಕಃ ಕಂ ಶಿರೋಽಮ್ಬುನೋಃ ।। ೩೬೨.

'ಆನಕ' ಒಂದು ಡೊಳ್ಳು, 'ಪಟಹ' ದೊಡ್ಡ ಡೊಳ್ಳು, 'ಭೇರಿ' ದೊಡ್ಡ ತಾಳ; 'ಕಲಂಕ' ದೂಷಣೆ ಅಥವಾ ಗುರುತು, 'ಅಂಕ' ಗುರುತು; ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ 'ಮಾರುತ', ತೊಡೆಯುವಲ್ಲಿ 'ವೇಧ', ಕಾಸ್ತ್ರವಾದ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ 'ವ್ರಧ್ನ', ಪುರುಷನಲ್ಲಿ 'ಕ', ನೀರಿನಲ್ಲಿ 'ಕಂ', ತಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ 'ಶಿರ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಯಾತ್ ಪುಲಾಕಸ್ತುಚ್ಛಧಾನ್ಯೇ ಸಂಕ್ಷೇಪೇ ಭಕ್ತಸಿಕ್ಥಕೇ । ಮಹೇನ್ದ್ರಗುಗ್ಗುಲೂಲೂಕವ್ಯಾಲಗ್ರಾಹಿಷು ಕೌಶಿಕಃ ।। ೩೬೨.

'ಪುಲಾಕ' ಅರ್ಥಹೀನ ಧಾನ್ಯ, 'ತುಚ್ಚ' ವ್ಯರ್ಥ ಧಾನ್ಯ; ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ 'ಸಂಕ್ಷೇಪ', ಅನ್ನದಲ್ಲಿ 'ಭಕ್ತ', ಹಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ 'ಸಿಕ್ಥಕ'; ಮಹೇಂದ್ರ, ಗುಗ್ಗುಲು, ಗೂಬೆ, ಹಾವು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ 'ಕೌಶಿಕ' ಎಂಬ ಪದ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಶಾಲಾವೃಕೌ ಕಪಿಶ್ವಾನೌ ಮಾನಂ ಸ್ಯಾನ್ಮಿತಿಸಾಧನಂ । ಸರ್ಗಃ ಸ್ವಭಾವನಿರ್ಮೋಕ್ಷನಿಶ್ಚಯಾಧ್ಯಾಯಸೃಷ್ಟಿಷು ।। ೩೬೨.

'ಶಾಲಾ' ಮತ್ತು 'ವೃಕ' ಎಂದರೆ ನರಿ; 'ಕಪಿ' ಮತ್ತು 'ಶ್ವಾನ' ಎಂದರೆ ಕೋತಿ ಮತ್ತು ನಾಯಿ; 'ಮಾನ' ಅಂದರೆ ಅಳತೆ ಅಥವಾ ಅಳವಡಿಕೆ; 'ಸರ್ಗ' ಸೃಷ್ಟಿ, 'ಸ್ವಭಾವ' ಸ್ವಭಾವ, 'ನಿರ್ಮೋಕ್ಷ' ಬಿಡುಗಡೆ, 'ನಿಶ್ಚಯ' ಖಚಿತತೆ, 'ಅಧ್ಯಾಯ' ಅಧ್ಯಾಯ, 'ಸೃಷ್ಟಿ' ನಿರ್ಮಾಣ.

ಯೋಗಃ ಸನ್ನಹನೋಪಾಯಧ್ಯಾನಸಙ್ಗತಿಯುಕ್ತಿಷು । ಭೋಗಃ ಸುಖೇ ಸ್ತ್ರ್ಯಾದಿಭೃತಾವವ್ಜೌ ಶಙ್ಖನಿಶಾಕರೌ ।। ೩೬೨.

'ಯೋಗ' ಎಂದರೆ ಸೇರ್ಪಡೆ, ಕವಚ, ಉಪಾಯ, ಧ್ಯಾನ, ಸಂಬಂಧ, ವಿಧಾನ; 'ಭೋಗ' ಎಂದರೆ ಅನುಭವ, ಸುಖ, ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ; 'ಭೃತ' ಎಂದರೆ ದಾಸ; 'ಅವ್ಜ' ಎಂದರೆ ಹಂಸ; 'ಶಂಖ' ಎಂದರೆ ಶಂಖ; 'ನಿಶಾಕರ' ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರನು.

ಕಾಕೇಭಗಣ್ಡೌ ಕರಟೌ ದುಶ್ಚರ್ಮಾ ಶಿಪಿವಿಷ್ಟಕಃ । ರಿಷ್ಟಂ ಕ್ಷಏಮಾಶುಭಾಭಾವೇಷ್ವರಿಷ್ಟೇ ತು ಶುಭಾಽಶುಭೇ ।। ೩೬೨.

'ಕಾಕ' ಮತ್ತು 'ಭಗಂಡ' ಎಂದರೆ ಕಾಗೆ ಮತ್ತು ವೃಷಣಗಳು; 'ಕರಟ' ಎಂದರೆ ಕೋತಿ; 'ದುಶ್ಚರ್ಮ' ಚರ್ಮದ ರೋಗಿ; 'ಶಿಪಿವಿಷ್ಟಕ' ಕುಷ್ಟರೋಗಿ; 'ಅರಿಷ್ಟ' ಅಶುಭ, 'ಕ್ಷೇಮ' ಕ್ಷೇಮ; ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ 'ಅರಿಷ್ಟ' ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ವ್ಯುಷ್ಟಿಃ ಫಲೇ ಸಮೃದ್ಧೌ ಚ ದೃಷ್ಟಿರ್ಜ್ಞಾನೇಽಕ್ಷಿಣ ದರ್ಶನೇ । ನಿಷ್ಠಾನಿಷ್ಪತ್ತಿನಾಶಾನ್ತಾಃ ಕಾಷ್ಠೋತ್ಕರ್ಷೇ ಸ್ಥಿತೌ ದಿಶಿ ।। ೩೬೨.

'ವ್ಯುಷ್ಟಿ' ಫಲ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ; 'ದೃಷ್ಟಿ' ಜ್ಞಾನ, ಕಣ್ಣು, ನೋಡುವುದು; 'ನಿಷ್ಠ' ಸಾಧನೆ, ನಾಶ, ಶಾಂತಿ, ಮರ, ಎತ್ತರ, ಸ್ಥಿರತೆ, ದಿಕ್ಕು ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ.