ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸೌಗನ್ಧಿಕನ್ತು ಕಹ್ಲಾರಂ ನೀಲಮಿನ್ದೀವರಂ ಕಜಂ । ಸ್ಯಾದುತ್‌ಪಲಂ ಕುವಲಯಂ ಸಿತೇ ಕುಮುದಕೈರವೇ ।। ೩೬೦.

ಸೌಗಂಧಿಕ, ನೀಲೋತ್ಪಲ, ಇಂದೀವರ, ಕಜ; ಉತ್ತಪಲ, ಕುವಲಯ, ಬಿಳಿ ಕುಮುದ ಮತ್ತು ಕೈರವ.

ಶಾಲೂಕಮೇಷಾಂ ಕನ್ದಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪದ್ಮಂ ತಾಮರಸಙ್ಕಜಂ । ನೀಲೋತ್ಪಲಂ ಕುವಲಯಂ ರಕ್ತಂ ಕೋಕನದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೬೦.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲೂಕ ಎಂಬುದು ಬೇರು; ಪದ್ಮವು ಕೆಂಪು ಕಮಲ; ನೀಲೋತ್ಪಲವು ಕುವಲಯ; ಕೆಂಪಾದುದು ಕೋಕನದ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರಹಾಟಃ ಶಿಫಾ ಕನ್ದಂ ಕಿಞ್ಚಲ್ಕಃ ಕೇಶರೋಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಖನಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಾಕರಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾದಾಃ ಪ್ರತ್ಯನ್ತಪರ್ವ್ವತಾಃ ।। ೩೬೦.

ಕರಹಾಟವು ಬೀಯ, ಶಿಫಾ — ಬೇರು, ಕಿಂಚಲ್ಕವು ಪುಷ್ಪದ ಕೇಶರ; ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಖನಿ ಎಂದರೆ ಖನಿಜ ಗಣಿ; ಪಾದ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತದ ಹೊರಭಾಗ.

ಉಪತ್ಯಕಾದ್ರೇರಾಸನ್ನಾ ಭೂಮಿರೂದ್‌ರ್ಧ್ವಮಧಿತ್ಯಕಾ । ಸ್ವರ್ಗಪಾತಾಲವರ್ಗಾದ್ಯಾ ಉಕ್ತಾ ನಾನಾರ್ಖಕಾನ್ ಶ್ರೃಣು ।। ೩೬೦.

ಪರ್ವತದ ಪಾದದ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೇಲ್ಮೈ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಸ್ವರ್ಗ, ಪಾತಾಳ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಙೀಷದರ್ಥೇಽಭಿವ್ಯಾಪ್ತೌ ಸೀಮಾರ್ಥೇ ಧಾತುಯೋಗಜೇ । ಆ ಪ್ರಗೃಹ್ಯಃ ಸ್ಮೃತೌ ವಾಕ್ಯೇಽಪ್ಯಾಸ್ತು ಸ್ಯಾತ್ ಕೋಪಪೀಡ಼ಯೋಃ ।। ೩೬೧.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: 'ಆ' ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಅರ್ಥ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಗಡಿ, ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಗಡಿಗೆ ತಲುಪುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಮರಣೆ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, ಕೋಪ ಅಥವಾ ನೋವಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪಾಪಕುತ್‌ಸೇಷದರ್ಥೇ ಕು ಧಿಗ್‌ಜುಗುಪ್ಸನನಿನ್ದಯೋಃ । ಚಾನ್ವಾಚಯಸಮಾಹಾರೇತರೇತರಸಮುಚ್ಚಯೇ ।। ೩೬೧.

'ಕು' ಎಂಬುದು ಪಾಪ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ದೂಷಣೆ, ಅಸಹ್ಯ, ನಿಂದನೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಚ' ಎಂಬುದು ಸೇರಿಸುವುದು, ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಸ್ತ್ಯಾಶೀಃ ಕ್ಷಏಮಪುಣ್ಯಾದೌ ಪ್ರಕರ್ಷೇ ಲಙ್ಘನೇಽಪ್ಯತಿ । ಸ್ವಿತ್ಪ್ರಶ್ನೇ ಚ ವಿತರ್ಕೇ ಚ ತು ಸ್ಯಾದ್ ಭೇದೇಽವಧಾರಣೇ ।। ೩೬೧.

'ಸ್ವ' ಎಂಬುದು ಆಶೀರ್ವಾದ, ಕ್ಷೇಮ, ಪುಣ್ಯ, ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಮಿತಿಮೀರಿದ ಅರ್ಥಕ್ಕೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಸ್ವಿತ್' ಎಂಬುದು ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂಶಯ, ವಿಭೇದ ಅಥವಾ ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಸಕೃತ್ಸಹೈಕವಾರೇ ಸ್ಯಾದಾರಾದ್‌ದೂರಸಮೀಪಯೋಃ । ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಂ ಚರಮೇ ಪಶ್ಚಾದುತಾಪ್ಯರ್ಥವಿಕಲ್ಪಯೋಃ ।। ೩೬೧.

'ಸಕೃತ್' ಎಂದರೆ ಒಮ್ಮೆ, 'ಸಹ' ಎಂದರೆ ಜೊತೆಗೆ, 'ಏಕವಾರ' ಎಂದರೆ ಒಂದು ಬಾರಿ. 'ಆರಾತ್' ಮತ್ತು 'ದೂರ' ಎಂದರೆ ದೂರ, 'ಸಮೀಪ' ಎಂದರೆ ಹತ್ತಿರ. 'ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಮ್' ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ, 'ಚರಮೆ' ಕೊನೆಯದು, 'ಪಶ್ಚಾತ್' ನಂತರ, 'ಉತಾಪಿ' ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಪುನಃಸದಾರ್ಥಯೋಃ ಶಶ್ವತ್ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತುಲ್ಯಯೋಃ । ಖೇದಾನುಕಮ್ಪಾಸನ್ತೋಷವಿಸ್ಮಯಾಮನ್ತ್ರಣೇ ವತ ।। ೩೬೧.

'ಪುನಃ' ಪುನರಾವೃತ್ತಿಗೆ, 'ಸದಾ' ಸದಾಕಾಲ, 'ಶಶ್ವತ್' ಶಾಶ್ವತತೆ, 'ಸಾಕ್ಷಾತ್' ನೇರ, 'ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ' ಸ್ಪಷ್ಟತೆ. 'ಖೇದ' ದಣಿವು, 'ಅನುಕಂಪೆ' ದಯೆ, 'ಸಂತೋಷ' ತೃಪ್ತಿ, 'ವಿಸ್ಮಯ' ಆಶ್ಚರ್ಯ, 'ಅಮಂತ್ರಣ' ಆಲೋಚನೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹನ್ತ ಹರ್ಷೇಽನುಕಮ್ಪಾಯಾಂ ವಾಕ್ಯಾರಮ್ಭವಿಷಾದಯೋಃ । ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿನಿಧೌ ವೀಪ್ಸಾಲಕ್ಷಣಾದೌ ಪ್ರಯೋಗತಃ ।। ೩೬೧.

'ಹಂತ' ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ, 'ಹರ್ಷ' ಆನಂದಕ್ಕೆ, 'ಅನುಕಂಪೆ' ಸಹಾನುಭೂತಿಗೆ, ವಾಕ್ಯ ಆರಂಭ ಅಥವಾ ದುಃಖದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಪ್ರತಿ' ವಿರುದ್ಧ, ಬದಲಾವಣೆ, ಪುನರಾವೃತ್ತಿಗೆ ಇಚ್ಛೆ, ಲಕ್ಷಣ ಸೂಚಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಇತಿ ಹೇತೌ ಪ್ರಕರಣೇ ಪ್ರಕಾಶಾದಿಸಮಾಪ್ತಿಷು । ಪ್ರಾಚ್ಯಾಂ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಪ್ರಥಮೇ ಪುರಾರ್ಥೇಽಗ್ರತ ಇತ್ಯಪಿ ।। ೩೬೧.

'ಇತಿ' ಕಾರಣ, ವಿಷಯ, ಹೇಳಿಕೆಯ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಪ್ರಾಚ್ಯಾಂ' ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ, 'ಪುರಸ್ತಾತ್' ಮುಂದೆ, 'ಪ್ರಥಮೆ' ಮೊದಲ, 'ಪುರಾರ್ಥೆ' ಹಳೆಯದಕ್ಕೆ, 'ಅಗ್ರತಃ' ಮುಂದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ.

ಯಾವತ್ತಾವಚ್ಚ ಸಾಕಲ್ಯೇಽವಧೌ ಮಾನೇಽವದಾರಣೇ । ಮಙ್ಗಲಾನನ್ತರಾರಮ್ಭಪ್ರಶ್ನಕಾರ್ತ್ಸ್ನೇಷ್ವಽಥೋಥ ಚ ।। ೩೬೧.

'ಯಾವತ್' ಮತ್ತು 'ತಾವತ್' ಸಂಪೂರ್ಣತೆ, ಗಡಿ, ಅಳತೆ, ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಮಂಗಳ' ಶುಭಕ್ಕೆ, 'ಅನಂತರ' ಮುಂದಿನದು, 'ಆರಂಭ' ಪ್ರಾರಂಭ, 'ಪ್ರಶ್ನ' ಪ್ರಶ್ನೆ, 'ಕೃತ್ಸ್ನ' ಸಂಪೂರ್ಣತೆ, 'ಅಥ', 'ಓಥ' ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವೃಥಾ ನಿರರ್ಥಕಾವಿಧ್ಯೋರ್ನಾನಾಽನೇಕೋಭಯಾರ್ಥಯೋಃ । ನು ಪೃಚ್ಛಾಯಾಂ ವಿಕಲ್ಪೇ ಚ ಪಶ್ಚಾತ್ಸಾದೃಶ್ಯಯೋರನು ।। ೩೬೧.

'ವೃಥಾ' ವ್ಯರ್ಥ, 'ನಿರರ್ಥಕ' ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ, 'ಅವಿಧಿ' ನಿಯಮವಿಲ್ಲದ, 'ನಾನಾ' ವಿಭಿನ್ನ, 'ಅನೇಕ' ಬಹು, 'ಉಭಯಾರ್ಥ' ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ. 'ನು' ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪರ್ಯಾಯ, ಹೋಲಿಕೆಯ ನಂತರ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನಾವಧಾರಣಾನುಜ್ಞಾಽನುನಯಾಮನ್ತ್ರಣೇ ನನು । ಗರ್ಹಾಸಮುಚ್ಚಯಪ್ರಶ್ನಶಙ್ಕಾಸಮ್ಭಾವನಾಸ್ವಽಪಿ ।। ೩೬೧.

'ಪ್ರಶ್ನ' ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ, 'ಅವಧಾರಣೆ' ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು, 'ಅನುಜ್ಞೆ' ಅನುಮತಿ, 'ಅನುನಯ' ಮನವಿಗೆ, 'ಅಮಂತ್ರಣ' ಆಲೋಚನೆಗೆ. 'ನನು' ದೂಷಣೆ, ಸೇರಿಸುವುದು, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂಶಯ, ಊಹೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಮಾಯಾಂ ವಿಕಲ್ಪೇ ವಾ ಸಾಮಿ ತ್ವರ್ದ್ಧೇ ಜುಗುಪ್ಸಿತೇ । ಅಮಾ ಸಹ ಸಮೀಪೇ ಚ ಕಂ ವಾರಿಣಿ ಚ ಮೂದ್‌ರ್ಧನಿ ।। ೩೬೧.

'ಉಪಮೆ' ಹೋಲಿಕೆ, 'ವಿಕಲ್ಪ' ಪರ್ಯಾಯ, 'ಸಾಮ್ಯ' ಸಾಮ್ಯತೆ, 'ಅರ್ಧ' ಅರ್ಧ, 'ಜುಗುಪ್ಸಿತ' ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ. 'ಅಮಾ' ಜೊತೆಗೆ, 'ಸಹ' ಹತ್ತಿರ, 'ಸಮೀಪ' ಸಮೀಪತೆ, 'ಕಂ' ನೀರು, 'ಮೂರ್ದನಿ' ತಲೆಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಇವೇತ್ಥಮರ್ಥಯೋರೇವಂ ನೂನಂ ತರ್ಕ್ಕೇಽರ್ಥನಿಶ್ಚಯೇ । ತೂಷ್ಣೀಮರ್ಥೇ ಸುಖೇ ಜೋಷಂ ಕಿಮ್ಪೃಚ್ಛಾಯಾಂ ಜುಗುಪ್ಸನೇ ।। ೩೬೧.

'ಇವ', 'ಎತ್ತಂ', 'ಏವಂ' ಹೋಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ. 'ನೂನಂ' ಖಚಿತವಾದ ತರ್ಕಕ್ಕೆ, 'ತೂಷ್ಣೀಂ' ಮೌನ, 'ಸುಖ' ಸಂತೋಷ, 'ಜೋಷ' ತೃಪ್ತಿ, 'ಕಿಂ' ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ, 'ಜುಗುಪ್ಸಾ' ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ನಾಮ ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯಸಮ್ಭಾವ್ಯಕ್ರೋಧೋಪಗಮಕುತ್ಸನೇ । ಅಲಂ ಭೂಷಣಪರ್ಯ್ಯಾಪ್ತಿಶಕ್ತಿವಾರಣವಾಚಕಮ್ ।। ೩೬೧.

'ನಾಮ' ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, ಸಾಧ್ಯತೆ, ಕೋಪ, ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವುದು, ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ. 'ಅಲಂ' ಸಾಕು, ಅಲಂಕಾರ, ತೃಪ್ತಿ, ಶಕ್ತಿ, ತಡೆಯಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಹುಂ ವಿತರ್ಕ್ಕೇ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇ ಸಮಯಾಽನ್ತಿಕಮಧ್ಯಯೋಃ । ಪುನರಪ್ರಥಮೇ ಭೇದೇ ನಿನಿಶ್ಚಯನಿಷೇಧಯೋಃ ।। ೩೬೧.

'ಹುಂ' ಚಿಂತನೆ, ಪುನಃ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಒಪ್ಪಂದದ ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಪುನಃ' ಪುನರಾವೃತ್ತಿಗೆ, 'ಅಪ್ರಥಮೆ' ಮೊದಲಲ್ಲದ, 'ಭೇದ' ಭೇದ, 'ನಿಶ್ಚಯ' ಖಚಿತತೆ, 'ನಿಷೇಧ' ನಿರಾಕರಣೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಬನ್ಧೇ ಚಿರಾತೀತೇ ನಿಕಟಾಗಾಮಿಕೇ ಪುರಾ । ಉರರ್ಥುರೀ ಚೀರರೀ ಚ ವಿಸ್ತಾರೇಽಙ್ಗೀಕೃತೇ ತ್ರಯಮ್ ।। ೩೬೧.

'ಸ್ಯಾತ್' ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ, 'ಪ್ರಬಂಧ' ನಿರಂತರತೆ, 'ಚಿರಾತೀತ' ಬಹಳ ಸಮಯದ ನಂತರ, 'ನಿಕಟ' ಹತ್ತಿರ, 'ಆಗಾಮಿಕ' ಮುಂದಿನದು, 'ಪುರಾ' ಹಳೆಯದು. 'ಉರ್', 'ಅರ್ಥು', 'ಚೀರ' ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ, ಈ ಮೂರು ಪದಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವರ್ಗೇ ಪರೇ ಚ ಲೋಕೇ ಸ್ವರ್ವಾರ್ತ್ತಾಸಮ್ಭಾವಯೋಃ ಕಿಲ । ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ ಜಿಜ್ಞಾಸಾವಸರೇ೧ ಖಲು ।। ೩೬೧.

'ಸ್ವರ್ಗ' ಮತ್ತು 'ಪರ ಲೋಕ' ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ. 'ಸ್ವರ್ಗವಾರ್ತೆ' ಸ್ವರ್ಗದ ಸುದ್ದಿ, 'ಅಸಂಭಾವ್ಯ' ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ, 'ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯ' ನಿರಾಕರಣೆಯ ವಾಕ್ಯ, 'ಅಲಂಕಾರ' ಅಲಂಕಾರ, 'ಜಿಜ್ಞಾಸಾ' ವಿಚಾರಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಮೀಪೋಭಯತಃ ಶೀಘ್ರಸಾಕಲ್ಯಾಭಿಮುಖೇಽಭಿತಃ । ನಾಮಪ್ರಕಾಶಯೋಃ ಪ್ರಾದುರ್ಮಿಥೋಽನ್ಯೋನ್ಯಂ ರಹಸ್ಯಪಿ ।। ೩೬೧.

'ಸಮೀಪ' ಹತ್ತಿರ, 'ಉಭಯತಃ' ಎರಡೂ ಕಡೆ, 'ಶೀಘ್ರ' ವೇಗ, 'ಸಾಕಲ್ಯ' ಸಂಪೂರ್ಣತೆ, 'ಅಭಿಮುಖ' ಎದುರು, 'ಅಭಿತಃ' ಎಲ್ಲೆಡೆ. 'ನಾಮ' ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, 'ಪ್ರಕಾಶ' ಪ್ರಕಾಶ, 'ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ' ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೆ, 'ಮಿಥೋ' ಪರಸ್ಪರ, 'ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ' ಒಬ್ಬರೊಬ್ಬರು, 'ರಹಸ್ಯ' ರಹಸ್ಯಕ್ಕೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ತಿರೋಽನ್ತರ್ದ್ಧೌ ತಿರ್ಯಗರ್ಥೇ ಹಾ ವಿಷಾದಶುಗರ್ತ್ತಿಷು । ಅಹಹೇತ್ಯದ್‌ಭುತೇ ಖೇದೇ ಹಿ ಹೇತಾವವಧಾರಣೇ ।। ೩೬೧.

ತಿರೋ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಿ ಎಂಬುದು ಮರೆಯುವಿಕೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಿರ್ಯಕ್ ಎಂದರೆ ಅಡ್ಡ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ. ಹಾ ಎಂಬುದು ದುಃಖದಲ್ಲಿ, ವಿಷಾದ ಎಂದರೆ ದುಃಖದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ. ಅಹ ಮತ್ತು ಹೇ ಎಂಬುದು ಆಶ್ಚರ್ಯ ಅಥವಾ ನೋವಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪದಗಳು. ಹಿ ಎಂದರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸುವ ಪದ.

ಚಿರಾಯ ಚಿರರಾತ್ರಾಯ ಚಿರಸ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ಚಿರಾರ್ಥಕಾಃ । ಮುಹುಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಶಶ್ವದ ಭೀಕ್ಷಣಮಸಕೃತ್ ಸಮಾಃ ।। ೩೬೧.

ಚಿರಾಯ, ಚಿರರಾತ್ರಾಯ, ಚಿರಸ್ಯ ಮೊದಲಾದವು ದೀರ್ಘಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಹುಃ, ಪುನಃ ಪುನಃ, ಶಶ್ವತ್, ಭಿಕ್ಷಣಂ, ಅಸಕೃತ್, ಸಮಾಃ ಇವು ಪುನಃ ಪುನಃ, ನಿರಂತರ ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರವಾಗಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ರಾಗ್ಜ್ಞಟಿತ್ಯಞ್ಜಸಾಹ್ರಾಯ ಸಪದಿ ದ್ರಾಙ್‌ಮಙ್ಕ್ಷು ಚ ದ್ರುತೇ । ಬಲವತ್ ಸುಷ್ಠು ಕಿಮುತ ವಿಕಲ್ಪೇ ಕಿಂ ಕಿಮೂತ ಚ ।। ೩೬೧.

ಸ್ರಾಜ್ಞಟಿ ಮತ್ತು ಅಂಜಸಾ ಎಂದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸರಳವಾಗಿ. ಹ್ರಾಯ, ಸಪದಿ, ದ್ರಾಂಗ್, ಮಂಕ್ಷು, ದ್ರುತೇ ಇವು ತಕ್ಷಣ ಅಥವಾ ವೇಗವಾಗಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಬಲವತ್ ಮತ್ತು ಸುಷ್ಟು ಎಂದರೆ ಬಲವಾಗಿ ಅಥವಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ. ಕಿಮುತ ಮತ್ತು ವಿಕಲ್ಪೆ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲವೇ ಅಥವಾ ಬೇರೊಂದು ಆಯ್ಕೆ. ಕಿಂ ಕಿಮೂತ ಎಂದರೆ ಇನ್ನೂ ಬೇರೊಂದು ಆಯ್ಕೆ.

ತು ಹಿ ಚ ಸ್ಮ ಹ ವೈ ಪಾದಪೂರಣೇ ಪೂಜನೇಪ್ಯತಿ । ದಿವಾಹ್ನೀತ್ಯಥ ದೋಷಾ ಚ ನಕ್ತಞ್ಚ ರಜನಾವಿತಿ ।। ೩೬೧.

ತು, ಹಿ, ಚ, ಸ್ಮ, ಹ, ವೈ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಪದ್ಯವನ್ನು ತುಂಬಲು ಅಥವಾ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡ ನೀಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ದಿವಾ, ಅಹ್ನಿ, ಅಥ, ದೋಷಾ, ನಕ್ತ, ರಜನಿ ಇವು ಹಗಲು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಸಂಜೆ, ರಾತ್ರಿ ಮುಂತಾದ ಸಮಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ತಿರ್ಯಗರ್ಥೇ ಸಾಚಿ ತಿರೋಽಪ್ಯಥ ಸಮ್ಬೋಧನಾರ್ಥಕಾಃ । ಸ್ಯುಃ ಪ್ಯಾಟ್‌ಪಾಡಙ್ಗ ಹೇ ಹೈ ಭೋಃ ಸಮಯಾ ನಿಕಷಾ ಹಿರುಕ್ ।। ೩೬೧.

ತಿರ್ಯಗರ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಾಚಿ ಅಡ್ಡ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ತಿರೋ ಎಂದರೆ ಮರೆಯುವಿಕೆ. ಪ್ಯಾಟ್, ಪಾಡಂಗ, ಹೇ, ಹೈ, ಭೋಃ, ಸಮಯಾ, ನಿಕಷಾ, ಹಿರುಕ ಇವು ಕರೆಹಾಕಲು ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಲು ಬಳಸುವ ಪದಗಳು.

ಅತರ್ಕಿತೇ ತು ಸಹಸಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪುರಃ ಪುರತೋಽಗ್ರತಃ । ಸ್ವಾಹಾ ದೇವಹವಿರ್ದಾನೇ ಶ್ರೌಷಟ್ ವೌಷಟ್ ವಷಟ್ ಸ್ವಧಾ ।। ೩೬೧.

ಅತರ್ಕಿತೆ ಎಂದರೆ ಅಚಾನಕ್ ಅಥವಾ ನಿರೀಕ್ಷಿಸದೆ. ಸಹಸಾ ಕೂಡಾ ಅಚಾನಕ್. ಪುರಃ, ಪುರತಃ, ಅಗ್ರತಃ ಎಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅಥವಾ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ. ಸ್ವಾಹಾ ದೇವರಿಗೆ ಹೋಮ ಮಾಡುವಾಗ ಬಳಸುವ ಪದ. ಶ್ರೌಷಟ್, ವೌಷಟ್, ವಷಟ್, ಸ್ವಧಾ ಇವು ಹೋಮದ ವೇಳೆ ಬಳಸುವ ಪದಗಳು.

ಕಿಞ್ಚಿದೀಷನ್ಮನಾಗಲ್ಪೇ ಪ್ರೇತ್ಯಾಽಮುತ್ರ ಭವಾನ್ತರೇ । ಯಥಾ ತಥಾ ಚೈವ ಸಾಮ್ಯೇ ಅಹೋ ಹೀ ಇತಿ ವಿಸ್ಮಯೇ ।। ೩೬೧.

ಕಿಂಚಿತ್, ಈಷತ್, ಮನಾಗಲ್ಪೆ ಎಂದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಥವಾ ತುಚ್ಛವಾಗಿ. ಪ್ರೇತ್ಯ, ಅಮುತ್ರ, ಭವಾಂತರೇ ಎಂದರೆ ಸತ್ತಮೇಲೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮತ್ತೊಂದು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ. ಯಥಾ, ತಥಾ, ಸಾಮ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಹೀಗೆಯೇ ಅಥವಾ ಸಮಾನವಾಗಿ. ಅಹೋ ಮತ್ತು ಹೀ ಎಂದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು.

ಮೌನೇ ತು ತೂಷ್ಣೀಂ ತೂಷ್ಣೀಕಂ ಸದ್ಯಃ ಸಪದಿ ತತ್ಕ್ಷಣೇ । ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಶಮುಪಯೋಷಞ್ಚೇತ್ಯಾನನ್ದೇಽಥಾನ್ತರೇಽನ್ತರಾ ।। ೩೬೧.

ಮೌನ, ತೂಷ್ಣೀಂ, ತೂಷ್ಣಿಕಂ ಎಂದರೆ ಮೌನ ಅಥವಾ ನಿಶ್ಯಬ್ದ. ಸದ್ಯಃ, ಸಪದಿ, ತತ್ಕ್ಷಣೇ ಎಂದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ. ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಮತ್ತು ಶಮುಪಯೋಷ ಎಂದರೆ ಸಂತೋಷ ಅಥವಾ ಆನಂದ. ಅಥಾಂತರೆ ಮತ್ತು ಅಂತರಾ ಎಂದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ.