ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಗರ್ವ್ವೋಽಭಿಮಾನೋಽಹಙ್ಕಾರೋ ಮಾನಶ್ಚಿತ್ತಸಮುನ್ನತಿಃ । ಅನಾದರಃ ಪರಿಭವಃ ಪರಿಭಾವಸ್ತಿರಸ್ಕ್ರಿಯಾ ।। ೩೬೦.

ಅಹಂಕಾರ, ಗರ್ವ, ಸ್ವಾಭಿಮಾನ, ಮಾನ, ಮನಸ್ಸಿನ ಉನ್ನತಿ, ಅವಮಾನ, ಅಪಹಾಸ್ಯ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರಾಕರಣೆ.

ವ್ರೀಡಾ ಲಜ್ಜಾ ತ್ರಪಾ ಹ್ರಾಃ ಸ್ಯಾದಭಿಧ್ಯಾನಂ ಧನೇ ಸ್ಪೃಹಾ । ಕೌತೂಹಲಂ ಕೌತುಕಞ್ಚ ಕುತುಕಞ್ಚ ಕುತೂಹಲಂ ।। ೩೬೦.

ಲಜ್ಜೆ, ನಾಚಿಕೆ, ಮುಜುಗರ, ಸಂಕುಚನೆ, ಅಸೂಯೆ, ಹಣದ ಆಸೆ, ಕುತೂಹಲ, ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕಸ್ಮಿಕ ವಿಸ್ಮಯ.

ಸ್ತ್ರೀಣಂ ವಿಲಾಸವಿವ್ವೋಕವಿಭ್ರಮಾ ಲಲಿತನ್ತಥಾ । ಹೇಲಾ ಲೀಲೇತ್ಯಮೀ ಹಾವಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಭಾವಜಾಃ ।। ೩೬೦.

ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಆಟ, ನಗುವಿನ ಮಾತು, ಮೋಹ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ಲೀಲೆಯಾಡುವುದು — ಇವು ಶೃಂಗಾರ ಭಾವದಿಂದ ಬರುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು.

ದ್ರವಕೇಲಿಪರೀಹಾಸಾಃ ಕ್ರೋಡ಼ಾ ಲೀಲಾ ಚ ಕೂರ್ದ್ದನಂ । ಸ್ಯಾದಾಚ್ಛುರಿತಕಂ ಹಾಸಃ ಸೋತ್ಪ್ರಾಸಃ ಸಮನಾಕ್‌ಸ್ಮಿತಂ ।। ೩೬೦.

ಸೌಮ್ಯವಾದ ಆಟ, ಹಾಸ್ಯ, ಲೀಲೆಯಾಡುವುದು, ಕುಹಕ; ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಗು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ನಗುವು.

ಅಧೋಭುವನಪಾತಾಲಂ ಚ್ಛಿದ್ರಂ ಶ್ವಭ್ರಂ ವಪಾ ಶುಷಿಃ । ಗರ್ತ್ತಾವಟೌ ಭುವಿ ಶ್ವಭ್ರೇ ತಮಿಶನ್ತಿಮಿರಂ ತಮಃ ।। ೩೬೦.

ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗಿನ ಲೋಕ, ಪಾತಾಳ, ಬಿರುಕು, ಬಿರುಕು ಗುಂಡಿ, ರಂಧ್ರ, ಹೊಳು, ಆಳವಾದ ಗುಂಡಿ, ಭೂಮಿಯ ಬಿರುಕು, ಕತ್ತಲೆ, ಗಾಢತೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾತ.

ಸರ್ಪಃ ಪೃದಾಕುರ್ಭುಜಗೋ ದನ್ದಶೂಕೋಂ ವಿಲೇಶಯಃ । ವಿಷಂ ಕ್ಷ್ವೇಡಶ್ಚ ಗರಲಂ ನಿರಯೋ ದುರ್ಗತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೦.

ಹಾವು, ಸರ್ಪ, ಭುಜಂಗ, ವಿಷಪೂರಿತ, ನಾಶಮಾಡುವವ, ವಿಷ, ಹಿಸುಕ, ಗರಳ, ನರಕ ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದುರ್ಬಾಗ್ಯ.

ಪಯಃ ಕೀಲಾಲಮಮೃತಮುದಕಂ ಭುವನಂ ವನಂ । ಭಙ್ಗಸ್ತರಙ್ಗು ಊರ್ಮ್ಮಿರ್ವ್ವಾ ಕಲ್ಲೋಲೋಲ್ಲೋಲಕೌ ಚ ತೌ ।। ೩೬೦.

ಹಾಲು, ಲಾಲಾಜಲ, ಅಮೃತ, ನೀರು, ಲೋಕ, ಕಾಡು, ಅಲೆ, ತರಂಗ, ಉರಿಮಳೆ ಮತ್ತು ಎರಡು — ರೆಪ್ಪೆ ಮತ್ತು ಉಬ್ಬು.

ಪೃಷನ್ತಿವಿನ್ದುಪೃಷತಾಃ ಕೂಲಂ ರೋಧಶ್ಚ ತೀರಕಂ । ತೋಯೋತ್ಥಿತಂ ತತ್ ಪುಲಿನಂ ಜಮ್ಬಾಲಂ ಪಙ್ಕಕರ್ದಮೌ ।। ೩೬೦.

ಮಳೆಬಿಂದು, ನೀರಿನ ಬಿಂದು, ಛಿಟಿಕೆ, ತೀರ, ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ದಂಡೆ; ನೀರಿನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವುದು — ಮರಳುಗಡ್ಡೆ, ಕೆಸರು ಮತ್ತು ಕೊಳ.

ಜಲೋಚ್ಛ್ವಾಸಾಃ ಪರೀವಾಹಾಃ ಕೂಪಕಾಸ್ತು ವಿದಾರಕಾಃ । ಆತರಸ್ತರಪಣ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್‌ದ್ರೋಣೀ ಕಾಷ್ಠಾಮ್ಬುವಾಹಿನೀ ।। ೩೬೦.

ನೀರಿನ ಹರಿವು, ತುಂಬಿ ಹರಿಯುವುದು, ಬಾವಿಗಳು, ಬಿರುಕುಗಳು; ತಟ್ಟೆ, ಮರದ ನೀರು ಸಾಗಿಸುವ ಪಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಕಾಲುವೆ.

ಕಲುಷಶ್ಚಾವಿಲೋಽಚ್ಛಸ್ತು ಪ್ರಸನ್ನೋಽಥ ಗಭೀರಕಂ । ಅಗಾಧಂ ದಾಸಕೈವರ್ತ್ತೌ ಶಮ್ಬೂಕಾ ಜಲಶುಕ್ತಯಃ ।। ೩೬೦.

ಕಲುಷಿತ, ಮಸುಕಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ; ಅಳವಡಿಸಲಾಗದ, ದೋಣಿ ಚಲಿಸುವವ, ಮೀನುಗಾರ, ಶಂಖ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಶುಗುರು.

ಸೌಗನ್ಧಿಕನ್ತು ಕಹ್ಲಾರಂ ನೀಲಮಿನ್ದೀವರಂ ಕಜಂ । ಸ್ಯಾದುತ್‌ಪಲಂ ಕುವಲಯಂ ಸಿತೇ ಕುಮುದಕೈರವೇ ।। ೩೬೦.

ಸೌಗಂಧಿಕ, ನೀಲೋತ್ಪಲ, ಇಂದೀವರ, ಕಜ; ಉತ್ತಪಲ, ಕುವಲಯ, ಬಿಳಿ ಕುಮುದ ಮತ್ತು ಕೈರವ.

ಶಾಲೂಕಮೇಷಾಂ ಕನ್ದಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪದ್ಮಂ ತಾಮರಸಙ್ಕಜಂ । ನೀಲೋತ್ಪಲಂ ಕುವಲಯಂ ರಕ್ತಂ ಕೋಕನದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೬೦.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲೂಕ ಎಂಬುದು ಬೇರು; ಪದ್ಮವು ಕೆಂಪು ಕಮಲ; ನೀಲೋತ್ಪಲವು ಕುವಲಯ; ಕೆಂಪಾದುದು ಕೋಕನದ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರಹಾಟಃ ಶಿಫಾ ಕನ್ದಂ ಕಿಞ್ಚಲ್ಕಃ ಕೇಶರೋಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಖನಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಾಕರಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾದಾಃ ಪ್ರತ್ಯನ್ತಪರ್ವ್ವತಾಃ ।। ೩೬೦.

ಕರಹಾಟವು ಬೀಯ, ಶಿಫಾ — ಬೇರು, ಕಿಂಚಲ್ಕವು ಪುಷ್ಪದ ಕೇಶರ; ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಖನಿ ಎಂದರೆ ಖನಿಜ ಗಣಿ; ಪಾದ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತದ ಹೊರಭಾಗ.

ಉಪತ್ಯಕಾದ್ರೇರಾಸನ್ನಾ ಭೂಮಿರೂದ್‌ರ್ಧ್ವಮಧಿತ್ಯಕಾ । ಸ್ವರ್ಗಪಾತಾಲವರ್ಗಾದ್ಯಾ ಉಕ್ತಾ ನಾನಾರ್ಖಕಾನ್ ಶ್ರೃಣು ।। ೩೬೦.

ಪರ್ವತದ ಪಾದದ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೇಲ್ಮೈ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಸ್ವರ್ಗ, ಪಾತಾಳ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಙೀಷದರ್ಥೇಽಭಿವ್ಯಾಪ್ತೌ ಸೀಮಾರ್ಥೇ ಧಾತುಯೋಗಜೇ । ಆ ಪ್ರಗೃಹ್ಯಃ ಸ್ಮೃತೌ ವಾಕ್ಯೇಽಪ್ಯಾಸ್ತು ಸ್ಯಾತ್ ಕೋಪಪೀಡ಼ಯೋಃ ।। ೩೬೧.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: 'ಆ' ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಅರ್ಥ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಗಡಿ, ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಗಡಿಗೆ ತಲುಪುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಮರಣೆ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, ಕೋಪ ಅಥವಾ ನೋವಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪಾಪಕುತ್‌ಸೇಷದರ್ಥೇ ಕು ಧಿಗ್‌ಜುಗುಪ್ಸನನಿನ್ದಯೋಃ । ಚಾನ್ವಾಚಯಸಮಾಹಾರೇತರೇತರಸಮುಚ್ಚಯೇ ।। ೩೬೧.

'ಕು' ಎಂಬುದು ಪಾಪ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ದೂಷಣೆ, ಅಸಹ್ಯ, ನಿಂದನೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಚ' ಎಂಬುದು ಸೇರಿಸುವುದು, ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಸ್ತ್ಯಾಶೀಃ ಕ್ಷಏಮಪುಣ್ಯಾದೌ ಪ್ರಕರ್ಷೇ ಲಙ್ಘನೇಽಪ್ಯತಿ । ಸ್ವಿತ್ಪ್ರಶ್ನೇ ಚ ವಿತರ್ಕೇ ಚ ತು ಸ್ಯಾದ್ ಭೇದೇಽವಧಾರಣೇ ।। ೩೬೧.

'ಸ್ವ' ಎಂಬುದು ಆಶೀರ್ವಾದ, ಕ್ಷೇಮ, ಪುಣ್ಯ, ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಮಿತಿಮೀರಿದ ಅರ್ಥಕ್ಕೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಸ್ವಿತ್' ಎಂಬುದು ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂಶಯ, ವಿಭೇದ ಅಥವಾ ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಸಕೃತ್ಸಹೈಕವಾರೇ ಸ್ಯಾದಾರಾದ್‌ದೂರಸಮೀಪಯೋಃ । ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಂ ಚರಮೇ ಪಶ್ಚಾದುತಾಪ್ಯರ್ಥವಿಕಲ್ಪಯೋಃ ।। ೩೬೧.

'ಸಕೃತ್' ಎಂದರೆ ಒಮ್ಮೆ, 'ಸಹ' ಎಂದರೆ ಜೊತೆಗೆ, 'ಏಕವಾರ' ಎಂದರೆ ಒಂದು ಬಾರಿ. 'ಆರಾತ್' ಮತ್ತು 'ದೂರ' ಎಂದರೆ ದೂರ, 'ಸಮೀಪ' ಎಂದರೆ ಹತ್ತಿರ. 'ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಮ್' ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ, 'ಚರಮೆ' ಕೊನೆಯದು, 'ಪಶ್ಚಾತ್' ನಂತರ, 'ಉತಾಪಿ' ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಪುನಃಸದಾರ್ಥಯೋಃ ಶಶ್ವತ್ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತುಲ್ಯಯೋಃ । ಖೇದಾನುಕಮ್ಪಾಸನ್ತೋಷವಿಸ್ಮಯಾಮನ್ತ್ರಣೇ ವತ ।। ೩೬೧.

'ಪುನಃ' ಪುನರಾವೃತ್ತಿಗೆ, 'ಸದಾ' ಸದಾಕಾಲ, 'ಶಶ್ವತ್' ಶಾಶ್ವತತೆ, 'ಸಾಕ್ಷಾತ್' ನೇರ, 'ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ' ಸ್ಪಷ್ಟತೆ. 'ಖೇದ' ದಣಿವು, 'ಅನುಕಂಪೆ' ದಯೆ, 'ಸಂತೋಷ' ತೃಪ್ತಿ, 'ವಿಸ್ಮಯ' ಆಶ್ಚರ್ಯ, 'ಅಮಂತ್ರಣ' ಆಲೋಚನೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹನ್ತ ಹರ್ಷೇಽನುಕಮ್ಪಾಯಾಂ ವಾಕ್ಯಾರಮ್ಭವಿಷಾದಯೋಃ । ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿನಿಧೌ ವೀಪ್ಸಾಲಕ್ಷಣಾದೌ ಪ್ರಯೋಗತಃ ।। ೩೬೧.

'ಹಂತ' ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ, 'ಹರ್ಷ' ಆನಂದಕ್ಕೆ, 'ಅನುಕಂಪೆ' ಸಹಾನುಭೂತಿಗೆ, ವಾಕ್ಯ ಆರಂಭ ಅಥವಾ ದುಃಖದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಪ್ರತಿ' ವಿರುದ್ಧ, ಬದಲಾವಣೆ, ಪುನರಾವೃತ್ತಿಗೆ ಇಚ್ಛೆ, ಲಕ್ಷಣ ಸೂಚಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಇತಿ ಹೇತೌ ಪ್ರಕರಣೇ ಪ್ರಕಾಶಾದಿಸಮಾಪ್ತಿಷು । ಪ್ರಾಚ್ಯಾಂ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಪ್ರಥಮೇ ಪುರಾರ್ಥೇಽಗ್ರತ ಇತ್ಯಪಿ ।। ೩೬೧.

'ಇತಿ' ಕಾರಣ, ವಿಷಯ, ಹೇಳಿಕೆಯ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಪ್ರಾಚ್ಯಾಂ' ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ, 'ಪುರಸ್ತಾತ್' ಮುಂದೆ, 'ಪ್ರಥಮೆ' ಮೊದಲ, 'ಪುರಾರ್ಥೆ' ಹಳೆಯದಕ್ಕೆ, 'ಅಗ್ರತಃ' ಮುಂದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ.

ಯಾವತ್ತಾವಚ್ಚ ಸಾಕಲ್ಯೇಽವಧೌ ಮಾನೇಽವದಾರಣೇ । ಮಙ್ಗಲಾನನ್ತರಾರಮ್ಭಪ್ರಶ್ನಕಾರ್ತ್ಸ್ನೇಷ್ವಽಥೋಥ ಚ ।। ೩೬೧.

'ಯಾವತ್' ಮತ್ತು 'ತಾವತ್' ಸಂಪೂರ್ಣತೆ, ಗಡಿ, ಅಳತೆ, ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಮಂಗಳ' ಶುಭಕ್ಕೆ, 'ಅನಂತರ' ಮುಂದಿನದು, 'ಆರಂಭ' ಪ್ರಾರಂಭ, 'ಪ್ರಶ್ನ' ಪ್ರಶ್ನೆ, 'ಕೃತ್ಸ್ನ' ಸಂಪೂರ್ಣತೆ, 'ಅಥ', 'ಓಥ' ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವೃಥಾ ನಿರರ್ಥಕಾವಿಧ್ಯೋರ್ನಾನಾಽನೇಕೋಭಯಾರ್ಥಯೋಃ । ನು ಪೃಚ್ಛಾಯಾಂ ವಿಕಲ್ಪೇ ಚ ಪಶ್ಚಾತ್ಸಾದೃಶ್ಯಯೋರನು ।। ೩೬೧.

'ವೃಥಾ' ವ್ಯರ್ಥ, 'ನಿರರ್ಥಕ' ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ, 'ಅವಿಧಿ' ನಿಯಮವಿಲ್ಲದ, 'ನಾನಾ' ವಿಭಿನ್ನ, 'ಅನೇಕ' ಬಹು, 'ಉಭಯಾರ್ಥ' ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ. 'ನು' ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪರ್ಯಾಯ, ಹೋಲಿಕೆಯ ನಂತರ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನಾವಧಾರಣಾನುಜ್ಞಾಽನುನಯಾಮನ್ತ್ರಣೇ ನನು । ಗರ್ಹಾಸಮುಚ್ಚಯಪ್ರಶ್ನಶಙ್ಕಾಸಮ್ಭಾವನಾಸ್ವಽಪಿ ।। ೩೬೧.

'ಪ್ರಶ್ನ' ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ, 'ಅವಧಾರಣೆ' ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು, 'ಅನುಜ್ಞೆ' ಅನುಮತಿ, 'ಅನುನಯ' ಮನವಿಗೆ, 'ಅಮಂತ್ರಣ' ಆಲೋಚನೆಗೆ. 'ನನು' ದೂಷಣೆ, ಸೇರಿಸುವುದು, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂಶಯ, ಊಹೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಮಾಯಾಂ ವಿಕಲ್ಪೇ ವಾ ಸಾಮಿ ತ್ವರ್ದ್ಧೇ ಜುಗುಪ್ಸಿತೇ । ಅಮಾ ಸಹ ಸಮೀಪೇ ಚ ಕಂ ವಾರಿಣಿ ಚ ಮೂದ್‌ರ್ಧನಿ ।। ೩೬೧.

'ಉಪಮೆ' ಹೋಲಿಕೆ, 'ವಿಕಲ್ಪ' ಪರ್ಯಾಯ, 'ಸಾಮ್ಯ' ಸಾಮ್ಯತೆ, 'ಅರ್ಧ' ಅರ್ಧ, 'ಜುಗುಪ್ಸಿತ' ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ. 'ಅಮಾ' ಜೊತೆಗೆ, 'ಸಹ' ಹತ್ತಿರ, 'ಸಮೀಪ' ಸಮೀಪತೆ, 'ಕಂ' ನೀರು, 'ಮೂರ್ದನಿ' ತಲೆಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಇವೇತ್ಥಮರ್ಥಯೋರೇವಂ ನೂನಂ ತರ್ಕ್ಕೇಽರ್ಥನಿಶ್ಚಯೇ । ತೂಷ್ಣೀಮರ್ಥೇ ಸುಖೇ ಜೋಷಂ ಕಿಮ್ಪೃಚ್ಛಾಯಾಂ ಜುಗುಪ್ಸನೇ ।। ೩೬೧.

'ಇವ', 'ಎತ್ತಂ', 'ಏವಂ' ಹೋಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ. 'ನೂನಂ' ಖಚಿತವಾದ ತರ್ಕಕ್ಕೆ, 'ತೂಷ್ಣೀಂ' ಮೌನ, 'ಸುಖ' ಸಂತೋಷ, 'ಜೋಷ' ತೃಪ್ತಿ, 'ಕಿಂ' ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ, 'ಜುಗುಪ್ಸಾ' ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ನಾಮ ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯಸಮ್ಭಾವ್ಯಕ್ರೋಧೋಪಗಮಕುತ್ಸನೇ । ಅಲಂ ಭೂಷಣಪರ್ಯ್ಯಾಪ್ತಿಶಕ್ತಿವಾರಣವಾಚಕಮ್ ।। ೩೬೧.

'ನಾಮ' ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, ಸಾಧ್ಯತೆ, ಕೋಪ, ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವುದು, ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ. 'ಅಲಂ' ಸಾಕು, ಅಲಂಕಾರ, ತೃಪ್ತಿ, ಶಕ್ತಿ, ತಡೆಯಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಹುಂ ವಿತರ್ಕ್ಕೇ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇ ಸಮಯಾಽನ್ತಿಕಮಧ್ಯಯೋಃ । ಪುನರಪ್ರಥಮೇ ಭೇದೇ ನಿನಿಶ್ಚಯನಿಷೇಧಯೋಃ ।। ೩೬೧.

'ಹುಂ' ಚಿಂತನೆ, ಪುನಃ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಒಪ್ಪಂದದ ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಪುನಃ' ಪುನರಾವೃತ್ತಿಗೆ, 'ಅಪ್ರಥಮೆ' ಮೊದಲಲ್ಲದ, 'ಭೇದ' ಭೇದ, 'ನಿಶ್ಚಯ' ಖಚಿತತೆ, 'ನಿಷೇಧ' ನಿರಾಕರಣೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಬನ್ಧೇ ಚಿರಾತೀತೇ ನಿಕಟಾಗಾಮಿಕೇ ಪುರಾ । ಉರರ್ಥುರೀ ಚೀರರೀ ಚ ವಿಸ್ತಾರೇಽಙ್ಗೀಕೃತೇ ತ್ರಯಮ್ ।। ೩೬೧.

'ಸ್ಯಾತ್' ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ, 'ಪ್ರಬಂಧ' ನಿರಂತರತೆ, 'ಚಿರಾತೀತ' ಬಹಳ ಸಮಯದ ನಂತರ, 'ನಿಕಟ' ಹತ್ತಿರ, 'ಆಗಾಮಿಕ' ಮುಂದಿನದು, 'ಪುರಾ' ಹಳೆಯದು. 'ಉರ್', 'ಅರ್ಥು', 'ಚೀರ' ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ, ಈ ಮೂರು ಪದಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.