ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತತಂ ವೀಣಾದಿಕಂ ವಾದ್ಯಮಾನದ್ಧಂ ಮುರಜಾದಿಕಂ । ವಂಶ್ಯಾದಿಕನ್ತು ಶುಷಿರಂ ಕಾಂಸ್ಯತಾಲಾದಿಕಂ ಘನಂ ।। ೩೬೦.

ತಂತಿ ವಾದ್ಯಗಳು ವೀಣೆಯಂತಹವು ತಟ; ಮೃದಂಗ ಮುಂತಾದ ತಾಳ ವಾದ್ಯಗಳು ಅನದ್ದ; ಬಾಸುರಿ ಮುಂತಾದ ವಾಯುವಾದ್ಯಗಳು ಶುಷಿರ; ಕಂಸತಾಳ ಮುಂತಾದ ಲೋಹದ ವಾದ್ಯಗಳು ಘನ.

ಚತುರ್ವ್ವಿಧಮಿದಂ ವಾದ್ಯಂ ವಾದಿತ್ರಾತಾದ್ಯನಾಮಕಂ । ಮೃದಙ್ಗಾ ಮುರಜಾ ಭೇದಾಸ್ತ್ವಙ್ಕ್ಯಾಲಿಙ್ಗ್ಯೋಽರ್ದ್ಧಕಾಸ್ತ್ರಯಃ ।। ೩೬೦.

ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ವಾದ್ಯ ಅಥವಾ ವಾದಿತ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮೃದಂಗ ಮತ್ತು ಮುರಜ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ತಾಳ ವಾದ್ಯಗಳು; ಕೈಯಿಂದ, ಕೈಮೂಳೆಯಿಂದ, ಅರ್ಧಕೈಯಿಂದ ವಾದಿಸುವ ಮೂರು ಬಗೆಯುವು.

ಸ್ಯಾದ್ಯಶಃಪಟಹೋ ಢಕ್ಕಾ ಭೇರ್ಯ್ಯಾಮಾನಕದುನ್ದುಭಿಃ । ಆನಕಃ ಭೇದಾ ಝರ್ಝರೀಡಿಣ್ಡಿಮಾದಯಃ ।। ೩೬೦.

ಯಶಃಪಟಹ, ಢಕ್ಕ, ಭೇರಿ, ಆಮನಕ, ದುಂದುಭಿ ಇವು ತಾಳ ವಾದ್ಯಗಳ ಬಗೆಗಳು; ಆನಕ ಮತ್ತೊಂದು ಬಗೆ; ಜರ್ಜರಿ, ಡಿಂಡಿಮ ಮುಂತಾದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಗೆಯೂ ಸೇರಿವೆ.

ಮರ್ದ್ದಲಃ ಪಣವಸ್ತುಲ್ಯೌ ಕ್ರಿಯಾಮಾನನ್ತು ತಾಲಕಃ । ಲಯಃ ಸಾಮ್ಯಂ ತಾಣ್ಡವನ್ತು ನಾಟ್ಯಂ ಲಾಸ್ಯಞ್ಚ ನರ್ತ್ತನಂ ।। ೩೬೦.

ಮರ್ಧಲ ಮತ್ತು ಪಣವ ಒಂದೇ ರೀತಿಯವು; ಕೈಯಿಂದ ಬಾರಿಸುವದು ತಾಳಕ; ಲಯ ಎಂದರೆ ತಾಳ; ಸಾಮ್ಯ ಎಂದರೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ; ತಾಂಡವವು ಉಗ್ರ ನೃತ್ಯ; ನಾಟ್ಯ, ಲಾಸ್ಯ, ನೃತ್ಯ ಇವು ನೃತ್ಯಗಳ ಬಗೆಗಳು.

ತೌರ್ಯ್ಯತ್ರಿಕಂ ನೃತ್ಯಗೀತವಾದ್ಯಂ ನಾಟ್ಯಮಿದಂ ತ್ರಯಮ್ । ರಾಜಾ ಭಟ್ಟಾರಕೋ ದೇವಃ ಸಾಭಿಷೇಕಾ ಚ ದೇವ್ಯಪಿ ।। ೩೬೦.

ನೃತ್ಯ, ಹಾಡು, ವಾದ್ಯ—ಈ ಮೂರು ಸೇರಿ ತೌರ್ಯತ್ರಿಕ; ಇದನ್ನು ನಾಟ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ, ಭಟ್ಟಾರಕ, ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕಗೊಂಡ ರಾಣಿ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

ಶ್ರೃಙ್ಗರವೀರಕರುಣಾದ್ಭುತಹಾಸ್ಯಭಯಾನಕಾಃ । ವೀಭತ್ಸರೌದ್ರೇ ಚ ರಸಾಃ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಃ ಶುಚಿರುಜ್ಜ್ವಲಃ ।। ೩೬೦.

ಶೃಂಗಾರ, ವೀರ, ಕರುಣೆ, ಅದ್ಭುತ, ಹಾಸ್ಯ, ಭಯಾನಕ, ಬೀಭತ್ಸ, ರೌದ್ರ — ಇವು ರಸಗಳು. ಈ ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರವೇ ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಯೂ ಇದೆ.

ಉತ್ಸಾಹವರ್ದ್ಧನೋ ವೀರಃ ಕಾರುಣ್ಯಂ ಕರುಣಾ ಘೃಣಾ । ಕೃಪಾ ದಯಾ ಚಾನುಕಮ್ಪಾಽಪ್ಯನುಕ್ರೋಶೋಽಪ್ಯಥೋ ಹಸಃ ।। ೩೬೦.

ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ವೀರ. ಕರುಣೆ ಎಂದರೆ ಕರುಣೆ, ದಯೆ, ಅನುಕಂಪ, ಕ್ಷಮೆ, ಸಹಾನುಭೂತಿ, ಸಹಾಯ ಮತ್ತು ನಗುವೂ ಸಹ.

ಹಾಸೋ ಹಾಸ್ಯಞ್ಚ ಬೀಭತ್ಸಂ ವಿಕೃತಂ ತ್ರಿಷ್ವಿದಂ ದ್ವಯಂ । ವಿಸ್ಮಯೋಽದ್ಭುತಮಾಶ್ಚರ್ಯ್ಯಂ ಚಿತ್ರಮಪ್ಯಥ ಭೈರವಂ ।। ೩೬೦.

ನಗು ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯ ಒಂದೇ. ಬೀಭತ್ಸವು ವಿಕೃತವಾದುದು, ಎರಡೂ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯ, ಅದ್ಭುತ, ವಿಚಿತ್ರ, ಮತ್ತು ಭಯಾನಕವೂ ಅದ್ಭುತ ರಸದ ರೂಪಗಳಾಗಿವೆ.

ದಾರುಣಂ ಭೀಷಣಂ ಭೀಷ್ಮಂ ಘೋರಂ ಭೀಮಂ ಭಯಾನಕಂ । ಭಯಙ್ಕರಂ ಪ್ರತಿಭಯಂ ರೌದ್ರಸ್ತುಗ್ರಮಮೀ ತ್ರಿಷು ।। ೩೬೦.

ಕ್ರೂರ, ಭಯಾನಕ, ಭೀಷಣ, ಭಯಂಕರ, ಭೀಮ, ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ, ಭಯಪಡುವಂತಹ, ರೌದ್ರ — ಇವು ರೌದ್ರ ರಸದ ರೂಪಗಳು.

ಚತುರ್ದ್ದಶ ದರತ್ರಾಸೌ ಭೀತಿರ್ಭೀಃ ಸಾಧ್ವಸಮ್ಭಯಂ । ವಿಕಾರೋ ಮಾನಸೋ ಭಾವೋಽನುಭಾವೋ ಭಾವಬೋಧನಃ ।। ೩೬೦.

ಭಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳಿವೆ: ಭಯ, ಭೀತಿ, ಭಯಾನಕತೆ, ಆತಂಕ, ಮನಸ್ಸಿನ ವ್ಯಾಕುಲತೆ, ಭಾವನೆ, ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಭಾವದ ಅರಿವು.

ಗರ್ವ್ವೋಽಭಿಮಾನೋಽಹಙ್ಕಾರೋ ಮಾನಶ್ಚಿತ್ತಸಮುನ್ನತಿಃ । ಅನಾದರಃ ಪರಿಭವಃ ಪರಿಭಾವಸ್ತಿರಸ್ಕ್ರಿಯಾ ।। ೩೬೦.

ಅಹಂಕಾರ, ಗರ್ವ, ಸ್ವಾಭಿಮಾನ, ಮಾನ, ಮನಸ್ಸಿನ ಉನ್ನತಿ, ಅವಮಾನ, ಅಪಹಾಸ್ಯ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರಾಕರಣೆ.

ವ್ರೀಡಾ ಲಜ್ಜಾ ತ್ರಪಾ ಹ್ರಾಃ ಸ್ಯಾದಭಿಧ್ಯಾನಂ ಧನೇ ಸ್ಪೃಹಾ । ಕೌತೂಹಲಂ ಕೌತುಕಞ್ಚ ಕುತುಕಞ್ಚ ಕುತೂಹಲಂ ।। ೩೬೦.

ಲಜ್ಜೆ, ನಾಚಿಕೆ, ಮುಜುಗರ, ಸಂಕುಚನೆ, ಅಸೂಯೆ, ಹಣದ ಆಸೆ, ಕುತೂಹಲ, ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕಸ್ಮಿಕ ವಿಸ್ಮಯ.

ಸ್ತ್ರೀಣಂ ವಿಲಾಸವಿವ್ವೋಕವಿಭ್ರಮಾ ಲಲಿತನ್ತಥಾ । ಹೇಲಾ ಲೀಲೇತ್ಯಮೀ ಹಾವಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಭಾವಜಾಃ ।। ೩೬೦.

ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಆಟ, ನಗುವಿನ ಮಾತು, ಮೋಹ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ಲೀಲೆಯಾಡುವುದು — ಇವು ಶೃಂಗಾರ ಭಾವದಿಂದ ಬರುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು.

ದ್ರವಕೇಲಿಪರೀಹಾಸಾಃ ಕ್ರೋಡ಼ಾ ಲೀಲಾ ಚ ಕೂರ್ದ್ದನಂ । ಸ್ಯಾದಾಚ್ಛುರಿತಕಂ ಹಾಸಃ ಸೋತ್ಪ್ರಾಸಃ ಸಮನಾಕ್‌ಸ್ಮಿತಂ ।। ೩೬೦.

ಸೌಮ್ಯವಾದ ಆಟ, ಹಾಸ್ಯ, ಲೀಲೆಯಾಡುವುದು, ಕುಹಕ; ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಗು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ನಗುವು.

ಅಧೋಭುವನಪಾತಾಲಂ ಚ್ಛಿದ್ರಂ ಶ್ವಭ್ರಂ ವಪಾ ಶುಷಿಃ । ಗರ್ತ್ತಾವಟೌ ಭುವಿ ಶ್ವಭ್ರೇ ತಮಿಶನ್ತಿಮಿರಂ ತಮಃ ।। ೩೬೦.

ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗಿನ ಲೋಕ, ಪಾತಾಳ, ಬಿರುಕು, ಬಿರುಕು ಗುಂಡಿ, ರಂಧ್ರ, ಹೊಳು, ಆಳವಾದ ಗುಂಡಿ, ಭೂಮಿಯ ಬಿರುಕು, ಕತ್ತಲೆ, ಗಾಢತೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾತ.

ಸರ್ಪಃ ಪೃದಾಕುರ್ಭುಜಗೋ ದನ್ದಶೂಕೋಂ ವಿಲೇಶಯಃ । ವಿಷಂ ಕ್ಷ್ವೇಡಶ್ಚ ಗರಲಂ ನಿರಯೋ ದುರ್ಗತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೦.

ಹಾವು, ಸರ್ಪ, ಭುಜಂಗ, ವಿಷಪೂರಿತ, ನಾಶಮಾಡುವವ, ವಿಷ, ಹಿಸುಕ, ಗರಳ, ನರಕ ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದುರ್ಬಾಗ್ಯ.

ಪಯಃ ಕೀಲಾಲಮಮೃತಮುದಕಂ ಭುವನಂ ವನಂ । ಭಙ್ಗಸ್ತರಙ್ಗು ಊರ್ಮ್ಮಿರ್ವ್ವಾ ಕಲ್ಲೋಲೋಲ್ಲೋಲಕೌ ಚ ತೌ ।। ೩೬೦.

ಹಾಲು, ಲಾಲಾಜಲ, ಅಮೃತ, ನೀರು, ಲೋಕ, ಕಾಡು, ಅಲೆ, ತರಂಗ, ಉರಿಮಳೆ ಮತ್ತು ಎರಡು — ರೆಪ್ಪೆ ಮತ್ತು ಉಬ್ಬು.

ಪೃಷನ್ತಿವಿನ್ದುಪೃಷತಾಃ ಕೂಲಂ ರೋಧಶ್ಚ ತೀರಕಂ । ತೋಯೋತ್ಥಿತಂ ತತ್ ಪುಲಿನಂ ಜಮ್ಬಾಲಂ ಪಙ್ಕಕರ್ದಮೌ ।। ೩೬೦.

ಮಳೆಬಿಂದು, ನೀರಿನ ಬಿಂದು, ಛಿಟಿಕೆ, ತೀರ, ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ದಂಡೆ; ನೀರಿನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವುದು — ಮರಳುಗಡ್ಡೆ, ಕೆಸರು ಮತ್ತು ಕೊಳ.

ಜಲೋಚ್ಛ್ವಾಸಾಃ ಪರೀವಾಹಾಃ ಕೂಪಕಾಸ್ತು ವಿದಾರಕಾಃ । ಆತರಸ್ತರಪಣ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್‌ದ್ರೋಣೀ ಕಾಷ್ಠಾಮ್ಬುವಾಹಿನೀ ।। ೩೬೦.

ನೀರಿನ ಹರಿವು, ತುಂಬಿ ಹರಿಯುವುದು, ಬಾವಿಗಳು, ಬಿರುಕುಗಳು; ತಟ್ಟೆ, ಮರದ ನೀರು ಸಾಗಿಸುವ ಪಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಕಾಲುವೆ.

ಕಲುಷಶ್ಚಾವಿಲೋಽಚ್ಛಸ್ತು ಪ್ರಸನ್ನೋಽಥ ಗಭೀರಕಂ । ಅಗಾಧಂ ದಾಸಕೈವರ್ತ್ತೌ ಶಮ್ಬೂಕಾ ಜಲಶುಕ್ತಯಃ ।। ೩೬೦.

ಕಲುಷಿತ, ಮಸುಕಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ; ಅಳವಡಿಸಲಾಗದ, ದೋಣಿ ಚಲಿಸುವವ, ಮೀನುಗಾರ, ಶಂಖ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಶುಗುರು.

ಸೌಗನ್ಧಿಕನ್ತು ಕಹ್ಲಾರಂ ನೀಲಮಿನ್ದೀವರಂ ಕಜಂ । ಸ್ಯಾದುತ್‌ಪಲಂ ಕುವಲಯಂ ಸಿತೇ ಕುಮುದಕೈರವೇ ।। ೩೬೦.

ಸೌಗಂಧಿಕ, ನೀಲೋತ್ಪಲ, ಇಂದೀವರ, ಕಜ; ಉತ್ತಪಲ, ಕುವಲಯ, ಬಿಳಿ ಕುಮುದ ಮತ್ತು ಕೈರವ.

ಶಾಲೂಕಮೇಷಾಂ ಕನ್ದಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪದ್ಮಂ ತಾಮರಸಙ್ಕಜಂ । ನೀಲೋತ್ಪಲಂ ಕುವಲಯಂ ರಕ್ತಂ ಕೋಕನದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೬೦.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲೂಕ ಎಂಬುದು ಬೇರು; ಪದ್ಮವು ಕೆಂಪು ಕಮಲ; ನೀಲೋತ್ಪಲವು ಕುವಲಯ; ಕೆಂಪಾದುದು ಕೋಕನದ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರಹಾಟಃ ಶಿಫಾ ಕನ್ದಂ ಕಿಞ್ಚಲ್ಕಃ ಕೇಶರೋಽಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಖನಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಾಕರಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾದಾಃ ಪ್ರತ್ಯನ್ತಪರ್ವ್ವತಾಃ ।। ೩೬೦.

ಕರಹಾಟವು ಬೀಯ, ಶಿಫಾ — ಬೇರು, ಕಿಂಚಲ್ಕವು ಪುಷ್ಪದ ಕೇಶರ; ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಖನಿ ಎಂದರೆ ಖನಿಜ ಗಣಿ; ಪಾದ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತದ ಹೊರಭಾಗ.

ಉಪತ್ಯಕಾದ್ರೇರಾಸನ್ನಾ ಭೂಮಿರೂದ್‌ರ್ಧ್ವಮಧಿತ್ಯಕಾ । ಸ್ವರ್ಗಪಾತಾಲವರ್ಗಾದ್ಯಾ ಉಕ್ತಾ ನಾನಾರ್ಖಕಾನ್ ಶ್ರೃಣು ।। ೩೬೦.

ಪರ್ವತದ ಪಾದದ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೇಲ್ಮೈ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಸ್ವರ್ಗ, ಪಾತಾಳ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಙೀಷದರ್ಥೇಽಭಿವ್ಯಾಪ್ತೌ ಸೀಮಾರ್ಥೇ ಧಾತುಯೋಗಜೇ । ಆ ಪ್ರಗೃಹ್ಯಃ ಸ್ಮೃತೌ ವಾಕ್ಯೇಽಪ್ಯಾಸ್ತು ಸ್ಯಾತ್ ಕೋಪಪೀಡ಼ಯೋಃ ।। ೩೬೧.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: 'ಆ' ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಅರ್ಥ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಗಡಿ, ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಗಡಿಗೆ ತಲುಪುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಮರಣೆ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, ಕೋಪ ಅಥವಾ ನೋವಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪಾಪಕುತ್‌ಸೇಷದರ್ಥೇ ಕು ಧಿಗ್‌ಜುಗುಪ್ಸನನಿನ್ದಯೋಃ । ಚಾನ್ವಾಚಯಸಮಾಹಾರೇತರೇತರಸಮುಚ್ಚಯೇ ।। ೩೬೧.

'ಕು' ಎಂಬುದು ಪಾಪ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ದೂಷಣೆ, ಅಸಹ್ಯ, ನಿಂದನೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಚ' ಎಂಬುದು ಸೇರಿಸುವುದು, ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಸ್ತ್ಯಾಶೀಃ ಕ್ಷಏಮಪುಣ್ಯಾದೌ ಪ್ರಕರ್ಷೇ ಲಙ್ಘನೇಽಪ್ಯತಿ । ಸ್ವಿತ್ಪ್ರಶ್ನೇ ಚ ವಿತರ್ಕೇ ಚ ತು ಸ್ಯಾದ್ ಭೇದೇಽವಧಾರಣೇ ।। ೩೬೧.

'ಸ್ವ' ಎಂಬುದು ಆಶೀರ್ವಾದ, ಕ್ಷೇಮ, ಪುಣ್ಯ, ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಮಿತಿಮೀರಿದ ಅರ್ಥಕ್ಕೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಸ್ವಿತ್' ಎಂಬುದು ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂಶಯ, ವಿಭೇದ ಅಥವಾ ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಸಕೃತ್ಸಹೈಕವಾರೇ ಸ್ಯಾದಾರಾದ್‌ದೂರಸಮೀಪಯೋಃ । ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಂ ಚರಮೇ ಪಶ್ಚಾದುತಾಪ್ಯರ್ಥವಿಕಲ್ಪಯೋಃ ।। ೩೬೧.

'ಸಕೃತ್' ಎಂದರೆ ಒಮ್ಮೆ, 'ಸಹ' ಎಂದರೆ ಜೊತೆಗೆ, 'ಏಕವಾರ' ಎಂದರೆ ಒಂದು ಬಾರಿ. 'ಆರಾತ್' ಮತ್ತು 'ದೂರ' ಎಂದರೆ ದೂರ, 'ಸಮೀಪ' ಎಂದರೆ ಹತ್ತಿರ. 'ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಮ್' ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ, 'ಚರಮೆ' ಕೊನೆಯದು, 'ಪಶ್ಚಾತ್' ನಂತರ, 'ಉತಾಪಿ' ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಪುನಃಸದಾರ್ಥಯೋಃ ಶಶ್ವತ್ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತುಲ್ಯಯೋಃ । ಖೇದಾನುಕಮ್ಪಾಸನ್ತೋಷವಿಸ್ಮಯಾಮನ್ತ್ರಣೇ ವತ ।। ೩೬೧.

'ಪುನಃ' ಪುನರಾವೃತ್ತಿಗೆ, 'ಸದಾ' ಸದಾಕಾಲ, 'ಶಶ್ವತ್' ಶಾಶ್ವತತೆ, 'ಸಾಕ್ಷಾತ್' ನೇರ, 'ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ' ಸ್ಪಷ್ಟತೆ. 'ಖೇದ' ದಣಿವು, 'ಅನುಕಂಪೆ' ದಯೆ, 'ಸಂತೋಷ' ತೃಪ್ತಿ, 'ವಿಸ್ಮಯ' ಆಶ್ಚರ್ಯ, 'ಅಮಂತ್ರಣ' ಆಲೋಚನೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.