ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

. ಆಮೋದಃ ಸೋಽತಿನಿರ್ಹಾರೀ ಸುರಭಿರ್ಘ್ರಾಣತರ್ಪಣಃ । ಶುಕ್ಲಶುಭ್ರಶುಚಿಶ್ಯೇತವಿಶದಶ್ವೇತಪಾಣ್ಡರಾಃ ।। ೩೬೦.

ಪರಿಮಳ, ತುಂಬಾ ಆನಂದದ, ಸುಗಂಧ, ಮೂಗಿಗೆ ಹಿತವಾದ; ಬಿಳಿ, ಶುದ್ಧ, ಸ್ವಚ್ಛ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಹೊಳೆಯುವ, ಬಿಳುಪು, ಹಗುರಾದ ಬಣ್ಣ.

ಅವದಾತಃ ಸಿತೋ ಗೌರೋ ಬಲಕ್ಷೋ ಧವಲೋಽರ್ಜ್ಜುನಃ । ಹರಿಣಾಃ ಪಾಣ್ಡುರಃ ಪಾಣ್ಡುರೀಷತ್ಪಾಣ್ಡುಸ್ತು ಧೂಸರಃ ।। ೩೬೦.

ಕಳಂಕವಿಲ್ಲದ, ಬಿಳಿ, ಹಗುರಾದ, ಬಿಳುಪು, ಹೊಳೆಯುವ; ಹಳದಿ, ಬಿಳುಪು, ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಳುಪು, ಬೂದು ಬಣ್ಣ.

ಕೃಷ್ಣೇ ನೀಲಾಸಿತಶ್ಯಾಮಕಾಲಶ್ಯಾಮಲಮೇಚಕಾಃ । ಪೀತೋ ಗೌರೋ ಹರಿದ್ರಾಭಃ ಪಾಲಾಶೋ ಪರಿತೋ ಹರಿತ್ ।। ೩೬೦.

ಕಪ್ಪು, ನೀಲಿ, ಗಾಢ ಕಪ್ಪು, ಕಪ್ಪು-ನೀಲಿ, ಕಪ್ಪು, ಹೊಳೆಯುವ; ಹಳದಿ, ಬಿಳುಪು, ಅರಿಶಿನ ಬಣ್ಣ, ಹಗುರಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಸಿರು.

ರೋಹಿತೋ ಲೋಹಿತೋ ರಕ್ತಃ ಶೋಣಃ ಕೋಕನದಚ್ಛವಿಃ । ಅಚವ್ಯಕ್ತರಾಗಸ್ತ್ವರುಮಃ ಶ್ವೇತರಕ್ತಸ್ತು ಪಾಟಲಃ ।। ೩೬೦.

ಕೆಂಪು, ತಾಮ್ರ ಬಣ್ಣ, ರಕ್ತವರ್ಣ, ತೆಳುವಾದ ಕೆಂಪು, ಕಮಲದ ಬಣ್ಣ; ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದ ಕೆಂಪು, ತುಂಬಾ ಕೆಂಪು, ಬಿಳು-ಕೆಂಪು ಎಂದರೆ ಪಾಂಡುರ.

ಶ್ಯಾವಃ ಸ್ಯಾತಕಪಿಶೋ ಧೂಮ್ರಧೂಮಲೌ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಿತೇ । ಕ್ಕಡ಼ಾರಃ ಕಪಿಲಃ ಪಿಡ್ಗಪಿಶಙ್ಗೌ ಕದ್ರುಪಿಙ್ಗಲೌ ।। ೩೬೦.

ಕಪ್ಪು-ಕಂದು, ಕಪಿಶ, ಧೂಮ, ಧೂಮವರ್ಣ, ಕಪ್ಪು-ಕೆಂಪು; ಕಠಿಣ, ಕಂದು, ಹಳದಿ-ಕಂದು, ಕಪಿಶ, ಕೆಂಪು-ಕಂದು.

ಚಿತ್ರಂ ವಿರ್ಮ್ಮೀರಕಲ್ಮಾಷಶವಲೈತಾಶ್ಚ ಕರ್ವ್ವುರೇ । ವ್ಯಾಹಾರ ಉಕ್ತಿರ್ಲಪಿತಮಪಭ್ರಂಶೋಽಪಶಬ್ದಕಃ ।। ೩೬೦.

ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ, ಕಲೆದ, ಕಳಂಕದ, ಚಿತ್ತಾರದ, ಬಣ್ಣದ; ಮಾತು, ವಾಕ್ಯ, ಜರಜರ, ತಪ್ಪು ಭಾಷೆ, ತಪ್ಪಾದ ಪದಗಳು.

ತಿಙ್‌ಸುವನ್ತವಯೋ ವಾಕ್ಯಂ ಕ್ರಿಯಾ ವಾ ಕಾರಕಾನ್ವಿತಾ । ಇತಿಹಾಸಃ ಪುರಾವೃತ್ತಂ ಪುರಾಣಂ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಂ ।। ೩೬೦.

ಕ್ರಿಯಾಪದ, ನಾಮಪದ, ವಾಕ್ಯ, ಕಾರ್ಯ, ಕಾರಕಗಳೊಂದಿಗೆ; ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾತನ ಘಟನೆ, ಪಂಚಲಕ್ಷಣ ಪುರಾಣ.

ಆಖ್ಯಾತಿಕೋಪಲಬ್ಧಾರ್ಥಾ ಪ್ರಬನ್ಧಃ ಕಲ್ಪನಾ ಕಥಾ । ಸಮಾಹಾರಃ ಸಂಗ್ರಹಸ್ತು ಪ್ರವಹ್ಲಿಕಾ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ ।। ೩೬೦.

ಹೇಳಿಕೆಯಿಂದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತರುವದು ಕಥೆ; ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿದದು ಕಥಾನಕ; ಹಲವಾರು ಕಥೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೇ ಸಂಕಲನ; ಹೃದಯವನ್ನು ಹಲ್ಲುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಪಹೇಳಿಕೆ.

ಸಮಸ್ಯಾ ತು ಸಮಾಸಾರ್ಥಾ ಸ್ಮೃತಿಸ್ತು ಧರ್ಮ್ಮಸಂಹಿತಾ । ಆಖ್ಯಾಹ್ವೇ ಚಾಭಿಧಾನಞ್ಚ ವಾರ್ತ್ತಾ ವೃತ್ತಾನ್ತ ಈರಿತಃ ।। ೩೬೦.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದ ಅರ್ಥವಿರುವದು ಸಮಸ್ಯೆ; ಧರ್ಮದ ನೆನಪುಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೇ ಸ್ಮೃತಿ; ಕಥೆಯನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳ ವಿವರವೇ ವರ್ತಮಾನ.

ಹೂತಿರಾಕಾರಣಾಹ್ವಾನಮುಪನ್ಯಾಸಸ್ತು ವಾಙ್‌ಮುಖಂ । ವಿವಾದೋ ವ್ಯವಹಾರಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿವಾಕ್ಯೋತ್ತರೇ ಸಮೇ ।। ೩೬೦.

ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕರೆಯುವುದು ಹೂತಿ; ಮಾತಿನಿಂದ ವಿವರಿಸುವದು ಉಪನ್ಯಾಸ; ವಾದವಿವಾದವೇ ವಿವಾದ; ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾ ನಡೆಯುವದು ವ್ಯವಹಾರ.

ಉಪೋದ್ಘಾತ ಉದಾಹಾರೋ ಹ್ಯಥ ಮಿಥ್ಯಾಭಿಸಂಶನಮ್ । ಅಭಿಶಾಪೋ ಯಶಃ ಕೀರ್ತ್ತಿಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ಪೃಚ್ಛಾನುಯೋಗಕಃ ।। ೩೬೦.

ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವದು ಉಪೋದ್ಘಾತ; ಉದಾಹರಣೆ ನೀಡುವುದು ಉದಾಹಾರ; ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪ ಮಾಡುವುದು ತಪ್ಪು ಆರೋಪ; ಶಾಪ, ಕೀರ್ತಿ, ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆ—allವು ವಿಚಾರಗಳ ರೂಪಗಳು.

ಆಮ್ರೇಡಿತಂ ದ್ವಿಸ್ತ್ರಿರುಕ್ತಂ ಕುತ್ಸಾನಿನ್ದೇ ಚ ಗರ್ಹಣೇ । ಸ್ಯಾದಾಭಾಷಣಮಾಲಾಪಃ ಪ್ರಲಾಪೋಽನರ್ಥಕಂ ವಚಃ ।। ೩೬೦.

ಎರಡುಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುವುದು ಆಮ್ರೇಡಿತ; ದೂಷಣೆ ಹಾಗೂ ನಿಂದನೆ ಗರ್ಜನೆ; ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತು ಅಬಾಷಣ; ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಮಾತು ಪ್ರಲಾಪ.

ಅನುಲಾಪೋ ಮುಹುರ್ಭಾಷಾ ವಿಲಾಪಃ ಪರಿದೇವನಂ । ವಿಪ್ರಲಾಪೋ ವಿರೋಧೋಕ್ತಿಃ ಸಂಲಾಪೋ ಭಾಪಣಂ ಮಿಥಃ ।। ೩೬೦.

ಉತ್ತರ ನೀಡುವುದು ಅನುಲಾಪ; ಪುನಃ ಪುನಃ ಮಾತನಾಡುವುದು ಮುಹುರ್ಭಾಷೆ; ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುವುದು ವಿಲಾಪ; ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ವಿಪ್ರಲಾಪ; ಒಬ್ಬರೊಬ್ಬರು ಮಾತನಾಡುವುದು ಸಂಲಾಪ.

ಸುಪ್ರಲಾಪಃ ಸುವಚನಮಪಲಾಪಸ್ತು ನಿಹ್ನವಃ । ಉಷತೀ ವಾಗಕಲ್ಯಾಣೀ ಸಙ್ಗತಂ ಹೃದಯಙ್ಗಮಂ ।। ೩೬೦.

ಉತ್ತಮವಾದ ಮಾತು ಸುಪ್ರಲಾಪ; ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸುವಚನ; ನಿರಾಕರಿಸುವದು ಅಪಲಾಪ; ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಶುಭವಾಕ್ಯ; ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತಾಗುವದು ಸಂಗತವಾದ ಮಾತು.

ಅತ್ಯರ್ಥಮಧುರಂ ಸಾನ್ತ್ವಮಬದ್ಧಂ ಸ್ಯಾದನರ್ಥಕಂ । ನಿಷ್ಠುರಾಶ್ಲೀಲಪರುಷಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಂ ವೈ ಸೂನೃತಂ ಪ್ರಿಯೇ ।। ೩೬೦.

ಅತಿಯಾದ ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಚಾಟು; ಅಸಂಬದ್ಧವಾದ ಮಾತು ವ್ಯರ್ಥ; ಕಠಿಣ, ಅಶ್ಲೀಲ, ಹಿಗ್ಗುಮಾತು ಗ್ರಾಮ್ಯ; ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತು ಒಳ್ಳೆಯವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯ.

ಸತ್ಯಂ ತಥ್ಯಮೃತಂ ಸಮ್ಯಙ್ನಾದನಿಸ್ವಾನನಿಸ್ವನಾಃ । ಆರವಾರಾವಸಂರಾವವಿರಾವಾ ಅಥ ಮರ್ಮ್ಮರಃ ।। ೩೬೦.

ಸತ್ಯವೆಂದರೆ ನಿಜ, ಸರಿಯಾದದು, ಖಚಿತವಾದದು; ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ಎಂಬುದು ಉಚ್ಚಾರಣೆ; ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗು, ಅಳಲು, ಕೂಗು, ಮತ್ತು ಗುನುಗು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಸ್ವನಿತೇ ವಸ್ತ್ರಪರ್ಣಾನಾಂ ಭೂಷಣಾನಾನ್ತು ಶಿಞ್ಜಿತಂ । ವೀಣಾಯಾ ನಿಕ್ಕಣಃ ಕ್ಕಾಣಃ ತಿರಶ್ಚಾಂ ವಾಶಿತಂ ರುತಂ ।। ೩೬೦.

ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳ ಸದ್ದು ಸ್ವನಿತ; ಆಭರಣಗಳ ಜಿಂಜಿಣು ಶಿಂಜಿತ; ವೀಣೆಯ ನಾದ ನಿಕ್ಕಣ ಅಥವಾ ಕ್ಕಾಣ; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕೂಗು ರುತ ಅಥವಾ ವಾಶಿತ.

ಕೋಲಾಹಲಃ ಕಲಕಲೋ ಗೀತಂ ಗಾನಮಿಮೇ ಸಮೇ । ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರತಿಶ್ರುತ್ ಪ್ರತಿಧ್ವಾನೇ ತನ್ತ್ರೀಕಣ್ಠಾನ್ನಿಸಾದಕಃ ।। ೩೬೦.

ಹಬ್ಬಾಳು ಮತ್ತು ಗದ್ದಲವು ಕೋಲಾಹಲ; ಹಾಡು ಮತ್ತು ಗಾಯನ ಒಂದೇ; ಹೆಂಗಸಿನ ಧ್ವನಿಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ, ತಂತಿಯ ಮತ್ತು ಗಂಟಲಿನ ನಾದ, ಇಳಿಯುವ ಸ್ವರಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ಕಾಕಲೀ ತು ಕಲೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ಧ್ವನೌ ತು ಮಧುರಾಸ್ಫುಟೇ । ಕಲೋ ಮನ್ದ್ರಸ್ತು ಗಮ್ಭೀರೇ ತಾರೋಽತ್ಯುಚ್ಚೈಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಷು ।। ೩೬೦.

ಕಾಕಳಿ ಎಂದರೆ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಧ್ವನಿ; ಧ್ವನಿ ಎಂದರೆ ಮಧುರವಾದ ಆದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದ ಶಬ್ದ; ಕಲಾ ಎಂದರೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಶಬ್ದ; ತಾರ ಎಂದರೆ ತುಂಬಾ ಎತ್ತರದ ಸ್ವರ — ಈ ಮೂರು ವಿಧಗಳು.

ಸಮನ್ವಿತಲಯಸ್ತ್ವೇಕತಾಲೋ ವೀಣಾ ತು ವಲ್ಲಕೀ । ವಿಪಞ್ಚೀ ಸಾ ತು ತನ್ತ್ರೀಭಿಃ ಸಪ್ತಭಿಃ ಪರಿವಾದಿನೀ ।। ೩೬೦.

ಲಯವು ಸೇರಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಏಕತಾಳ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ವೀಣೆಯನ್ನು ವಲ್ಲಕಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಏಳು ತಂತಿಗಳಿರುವ ವೀಣೆಯೇ ವಿಪಂಚಿ ಅಥವಾ ಪರಿವಾದಿನಿ.

ತತಂ ವೀಣಾದಿಕಂ ವಾದ್ಯಮಾನದ್ಧಂ ಮುರಜಾದಿಕಂ । ವಂಶ್ಯಾದಿಕನ್ತು ಶುಷಿರಂ ಕಾಂಸ್ಯತಾಲಾದಿಕಂ ಘನಂ ।। ೩೬೦.

ತಂತಿ ವಾದ್ಯಗಳು ವೀಣೆಯಂತಹವು ತಟ; ಮೃದಂಗ ಮುಂತಾದ ತಾಳ ವಾದ್ಯಗಳು ಅನದ್ದ; ಬಾಸುರಿ ಮುಂತಾದ ವಾಯುವಾದ್ಯಗಳು ಶುಷಿರ; ಕಂಸತಾಳ ಮುಂತಾದ ಲೋಹದ ವಾದ್ಯಗಳು ಘನ.

ಚತುರ್ವ್ವಿಧಮಿದಂ ವಾದ್ಯಂ ವಾದಿತ್ರಾತಾದ್ಯನಾಮಕಂ । ಮೃದಙ್ಗಾ ಮುರಜಾ ಭೇದಾಸ್ತ್ವಙ್ಕ್ಯಾಲಿಙ್ಗ್ಯೋಽರ್ದ್ಧಕಾಸ್ತ್ರಯಃ ।। ೩೬೦.

ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ವಾದ್ಯ ಅಥವಾ ವಾದಿತ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮೃದಂಗ ಮತ್ತು ಮುರಜ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ತಾಳ ವಾದ್ಯಗಳು; ಕೈಯಿಂದ, ಕೈಮೂಳೆಯಿಂದ, ಅರ್ಧಕೈಯಿಂದ ವಾದಿಸುವ ಮೂರು ಬಗೆಯುವು.

ಸ್ಯಾದ್ಯಶಃಪಟಹೋ ಢಕ್ಕಾ ಭೇರ್ಯ್ಯಾಮಾನಕದುನ್ದುಭಿಃ । ಆನಕಃ ಭೇದಾ ಝರ್ಝರೀಡಿಣ್ಡಿಮಾದಯಃ ।। ೩೬೦.

ಯಶಃಪಟಹ, ಢಕ್ಕ, ಭೇರಿ, ಆಮನಕ, ದುಂದುಭಿ ಇವು ತಾಳ ವಾದ್ಯಗಳ ಬಗೆಗಳು; ಆನಕ ಮತ್ತೊಂದು ಬಗೆ; ಜರ್ಜರಿ, ಡಿಂಡಿಮ ಮುಂತಾದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಗೆಯೂ ಸೇರಿವೆ.

ಮರ್ದ್ದಲಃ ಪಣವಸ್ತುಲ್ಯೌ ಕ್ರಿಯಾಮಾನನ್ತು ತಾಲಕಃ । ಲಯಃ ಸಾಮ್ಯಂ ತಾಣ್ಡವನ್ತು ನಾಟ್ಯಂ ಲಾಸ್ಯಞ್ಚ ನರ್ತ್ತನಂ ।। ೩೬೦.

ಮರ್ಧಲ ಮತ್ತು ಪಣವ ಒಂದೇ ರೀತಿಯವು; ಕೈಯಿಂದ ಬಾರಿಸುವದು ತಾಳಕ; ಲಯ ಎಂದರೆ ತಾಳ; ಸಾಮ್ಯ ಎಂದರೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ; ತಾಂಡವವು ಉಗ್ರ ನೃತ್ಯ; ನಾಟ್ಯ, ಲಾಸ್ಯ, ನೃತ್ಯ ಇವು ನೃತ್ಯಗಳ ಬಗೆಗಳು.

ತೌರ್ಯ್ಯತ್ರಿಕಂ ನೃತ್ಯಗೀತವಾದ್ಯಂ ನಾಟ್ಯಮಿದಂ ತ್ರಯಮ್ । ರಾಜಾ ಭಟ್ಟಾರಕೋ ದೇವಃ ಸಾಭಿಷೇಕಾ ಚ ದೇವ್ಯಪಿ ।। ೩೬೦.

ನೃತ್ಯ, ಹಾಡು, ವಾದ್ಯ—ಈ ಮೂರು ಸೇರಿ ತೌರ್ಯತ್ರಿಕ; ಇದನ್ನು ನಾಟ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ, ಭಟ್ಟಾರಕ, ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕಗೊಂಡ ರಾಣಿ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

ಶ್ರೃಙ್ಗರವೀರಕರುಣಾದ್ಭುತಹಾಸ್ಯಭಯಾನಕಾಃ । ವೀಭತ್ಸರೌದ್ರೇ ಚ ರಸಾಃ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಃ ಶುಚಿರುಜ್ಜ್ವಲಃ ।। ೩೬೦.

ಶೃಂಗಾರ, ವೀರ, ಕರುಣೆ, ಅದ್ಭುತ, ಹಾಸ್ಯ, ಭಯಾನಕ, ಬೀಭತ್ಸ, ರೌದ್ರ — ಇವು ರಸಗಳು. ಈ ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರವೇ ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಯೂ ಇದೆ.

ಉತ್ಸಾಹವರ್ದ್ಧನೋ ವೀರಃ ಕಾರುಣ್ಯಂ ಕರುಣಾ ಘೃಣಾ । ಕೃಪಾ ದಯಾ ಚಾನುಕಮ್ಪಾಽಪ್ಯನುಕ್ರೋಶೋಽಪ್ಯಥೋ ಹಸಃ ।। ೩೬೦.

ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ವೀರ. ಕರುಣೆ ಎಂದರೆ ಕರುಣೆ, ದಯೆ, ಅನುಕಂಪ, ಕ್ಷಮೆ, ಸಹಾನುಭೂತಿ, ಸಹಾಯ ಮತ್ತು ನಗುವೂ ಸಹ.

ಹಾಸೋ ಹಾಸ್ಯಞ್ಚ ಬೀಭತ್ಸಂ ವಿಕೃತಂ ತ್ರಿಷ್ವಿದಂ ದ್ವಯಂ । ವಿಸ್ಮಯೋಽದ್ಭುತಮಾಶ್ಚರ್ಯ್ಯಂ ಚಿತ್ರಮಪ್ಯಥ ಭೈರವಂ ।। ೩೬೦.

ನಗು ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯ ಒಂದೇ. ಬೀಭತ್ಸವು ವಿಕೃತವಾದುದು, ಎರಡೂ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯ, ಅದ್ಭುತ, ವಿಚಿತ್ರ, ಮತ್ತು ಭಯಾನಕವೂ ಅದ್ಭುತ ರಸದ ರೂಪಗಳಾಗಿವೆ.

ದಾರುಣಂ ಭೀಷಣಂ ಭೀಷ್ಮಂ ಘೋರಂ ಭೀಮಂ ಭಯಾನಕಂ । ಭಯಙ್ಕರಂ ಪ್ರತಿಭಯಂ ರೌದ್ರಸ್ತುಗ್ರಮಮೀ ತ್ರಿಷು ।। ೩೬೦.

ಕ್ರೂರ, ಭಯಾನಕ, ಭೀಷಣ, ಭಯಂಕರ, ಭೀಮ, ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ, ಭಯಪಡುವಂತಹ, ರೌದ್ರ — ಇವು ರೌದ್ರ ರಸದ ರೂಪಗಳು.