ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಪರಿವೇಷಸ್ತು ಪರಿಧಿರುಪಸೂರ್ಯ್ಯಕಮಣ್ಡಲೇ । ಕಿರಣೋಽಸ್ನಮಯೂಖಾಂಶುಗಭಸ್ತಿಘೃಣಿಧೂಷ್ಣಯಃ ।। ೩೬೦.

'ಪರಿವೇಷ' ಎಂದರೆ ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತಲಿನ ವಲಯ, 'ಪರಿಧಿ' ಎಂದರೆ ಗಡಿ, 'ಉಪಸೂರ್ಯ' ಎಂದರೆ ಸೂರ್ಯ ಹತ್ತಿರ, 'ಕಮಂಡಲ' ಎಂದರೆ ವೃತ್ತಾಕಾರ; 'ಕಿರಣ', 'ಅಸ್ನ', 'ಮಯೂಕ', 'ಅಂಶು', 'ಗಭಸ್ತಿ', 'ಘೃಣಿ', 'ಧೂಷ್ಣಯ' ಎಲ್ಲವೂ ಕಿರಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.

ಭಾನುಃ ಕರೋ ಮರೀಚಿಃ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರ್ದೀಧಿತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಸ್ಯುಃ ಪ್ರಭಾ ರುಗ್ರುಚಿಸ್ತ್ವಿಡ್‌ಭಾಭಾಶ್ಛವಿದ್ಯುತಿದೀಪ್ತಯಃ ।। ೩೬೦.

'ಭಾನು', 'ಕರ', 'ಮರೀಚಿ' ಪುರುಷಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಕಿರಣ; 'ದೀಧಿತಿ' ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದಲ್ಲಿ; 'ಪ್ರಭಾ', 'ರುಚಿ', 'ಭಾ', 'ಚವಿ', 'ದ್ಯುತಿ', 'ದೀಪ್ತಿ' ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕಾಶ ಅಥವಾ ಹೊಳಪನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ರೋಚಿಃ ಶೋಚಿರುಭೇ ಕ್ಲೀವೇ ಪ್ರಕಾಶೋ ದ್ಯೋತ ಆತಪಃ । ಕೋಷ್ಣಂ ಕವೋಷ್ಣಂ ಮನ್ದೋಷ್ಣಂ ಕದುಷ್ಣಂ ತ್ರಿಷು ತದ್ವತಿ ।। ೩೬೦.

'ರೋಚಿ' ಮತ್ತು 'ಶೋಚಿ' ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು; 'ಪ್ರಕಾಶ' ಎಂದರೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆ, 'ದ್ಯೋತ' ಎಂದರೆ ಬೆಳಕು ಹರಡುವಿಕೆ, 'ಆತಪ' ಎಂದರೆ ಬಿಸಿಲು; 'ಕೋಷ್ಣ', 'ಕವೋಷ್ಣ', 'ಮಂದೋಷ್ಣ', 'ಕಡುಷ್ಣ' ಎಲ್ಲವೂ ಬೇಗೆಯ ಹೆಸರುಗಳು.

ತಿಗ್ಮಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಖರಂ ತದ್ವದ್‌ದಿಷ್ಟೋಽನೇಹಾ ಚ ಕಾಲಕಃ । ಘಸ್ರೋ ದಿನಾಹನೀ ಚೈಧ ಸಾಯಂಸನ್ಧ್ಯಾ ಪಿತೃಪ್ರಸೂಃ ।। ೩೬೦.

'ತಿಗ್ಮ', 'ತೀಕ್ಷ್ಣ', 'ಖರ' ಎಂದರೆ ತೀವ್ರವಾದದು; 'ದಿಷ್ಟ', 'ಅನಿಹ', 'ಕಾಲಕ' ಕಾಲದ ಹೆಸರುಗಳು; 'ಘಸ್ರ', 'ದಿನ', 'ಅಹನಿ' ಎಂದರೆ ಹಗಲು; 'ಇಧ', 'ಸಾಯಂ', 'ಸಂಧ್ಯಾ', 'ಪಿತೃಪ್ರಸೂ' ಎಂದರೆ ಸಂಜೆ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸಮಯ.

ಪ್ರತ್ಯೂಷೋಽಹರ್ಮುಖಂ ಕಲ್ಯಮುಷಃಪ್ರತ್ಯೂಷಸೀ ಅಪಿ । ಪ್ರಾಹ್ವಾಪರಾದ್ವಮಧ್ಯಾಹ್ಣಾಸ್ತ್ರಿಸನ್ಧ್ಯಮಥ ಶರ್ವ್ವರೀ ।। ೩೬೦.

'ಪ್ರತ್ಯೂಷ', 'ಹರ್ಮುಖ', 'ಕಲ್ಯ', 'ಉಷಃಪ್ರತ್ಯೂಷಸಿ' ಎಂದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ; 'ಪ್ರಾಹ್ವ', 'ಅಪರಾಹ್ವ', 'ಮಧ್ಯಾಹ್ನ' ಎಂದರೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಅಪರಾಹ್ನ; 'ತ್ರಿಸಂಧ್ಯಾ' ಎಂದರೆ ಮೂರು ಸಂಧ್ಯೆಗಳ ಕಾಲ, 'ಶರ್ವರಿ' ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯು.

ಯಾಮೀ ತಮೀ ತಮಿಸ್ರಾ ಚ ಜ್ಯೌತ್ಸ್ನೀ ಚನ್ದ್ರಿಕಯಾನ್ವಿತಾ । ಆಗಾಮಿವರ್ತ್ತಮಾನಾಹರ್ಯುಕ್ತಾಯಾಂ ನಿಶಿ ಪಕ್ಷಿಣೀ ।। ೩೬೦.

'ಯಾಮಿ', 'ತಮಿ', 'ತಮಿಸ್ರಾ' ರಾತ್ರಿಯ ಹೆಸರುಗಳು; 'ಜ್ಯೌತ್ಸ್ನಿ', 'ಚಂದ್ರಿಕಾ' ಎರಡೂ ಚಂದ್ರಪ್ರಕಾಶ; 'ಆಗಾಮಿ', 'ವರ್ತಮಾನ', 'ಅಹರ್ಯುಕ್ತಾ' ಎಂದರೆ ಬರುವ, ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ, ಹಗಲು ಜೋಡಿದ ರಾತ್ರಿಗಳು; 'ಪಕ್ಷಿಣಿ' ಎಂದರೆ ಪಕ್ಷ.

ಅರ್ದ್ಧರಾತ್ರಾನಿಶೀಥೌ ದ್ವೌ ಪ್ರದೋಷೋ ರಜನೀಮುಖಂ । ಸ ಪರ್ವ್ವಸನ್ಧಿಃ ಪ್ರತಿಪತ್ಪಞ್ಚದಶ್ಯೋರ್ಯದನ್ತರಮ್ ।। ೩೬೦.

'ಅರ್ಧರಾತ್ರ', 'ನಿಶೀಥ' ಎರಡೂ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ; 'ಪ್ರದೋಷ' ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭ, 'ರಜನೀಮುಖ' ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯ ಮೊದಲು; 'ಪರ್ವಸಂಧಿ' ಎಂದರೆ ತಿಥಿಗಳ ಮಧ್ಯದ ಕಾಲ, ಪ್ರತಿಪದ ಮತ್ತು ಪಂಚದಶಿಯ ನಡುವಿನ ಅವಧಿ.

ಪಕ್ಷಾನ್ತೌ ಪಞ್ಚದಶ್ಯೌ ದ್ವೇ ಪೌರ್ಣಮಾಸೀ ತು ಪೂರ್ಣಿಮಾ । ಕಲಾಹಿನೇ ಸಾನುಮತಿಃ ಪೂರ್ಣೇ ರಾಕಾ ನಿಶಾಕರೇ ।। ೩೬೦.

'ಪಕ್ಷಾಂತ', 'ಪಂಚದಶಿ' ಎರಡೂ ಹದಿನೈದನೇ ತಿಥಿ, ಪಕ್ಷದ ಕೊನೆ; 'ಪೌರ್ಣಮಾಸಿ' ಎಂದರೆ ಹುಣ್ಣಿಮೆ, 'ಕಲಾಹಿನಿ' ಎಂದರೆ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರ, 'ಅನುಮತಿ' ಎಂದರೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರ, 'ರಾಕಾ' ಎಂದರೆ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ.

ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ ತ್ವಮಾವಸ್ಯಾ ದರ್ಶಃ ಸೂರ್ಯ್ಯೇನ್ದುಸಙ್ಗಮಃ । ಸಾ ದೃಷ್ಟೇನ್ದುಃ ಸಿನೀವಾಲೀ ಸಾ ನಷ್ಟೇನ್ದುಕಲಾ ಹುಹೂಃ ।। ೩೬೦.

'ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ' ಎಂದರೆ ಹೊಸಚಂದ್ರ, 'ದರ್ಶ' ಎಂದರೆ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರ ಸಂಯೋಗ; 'ದೃಷ್ಟೆಂದು' ಎಂದರೆ ಕಾಣುವ ಚಂದ್ರ, 'ಸಿನೀವಾಲಿ' ಎಂದರೆ ಸಣ್ಣ ಚಂದ್ರರೇಖೆ, 'ನಷ್ಟೆಂದುಕಲಾ' ಎಂದರೆ ಮಾಯವಾದ ಚಂದ್ರಕಿರಣ, 'ಹುಹೂ' ಕೂಡ ಹೊಸಚಂದ್ರನ ಹೆಸರು.

ಸಂವರ್ತ್ತಃ ಪ್ರಲಯಃ ಕಲ್ಪಃ ಕ್ಷಯಃ ಕಲ್ಪಾನ್ತ ಇತ್ಯಪಿ । ಕಲುಷಂ ವೃಜಿನೈನೋ।़ಘಮಂಹೋದುರಿತದುಷ್ಕೃತಮ್ ।। ೩೬೦.

ವಿನಾಶ, ಲಯ, ಯುಗಾಂತ್ಯ, ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂತ್ಯ—ಇವುಗಳನ್ನು ಅಶುದ್ಧತೆ, ಪಾಪ, ದುಷ್ಕರ್ಮ, ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು, ಕೆಟ್ಟ ಕೆಲಸ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಯಾದ್ಧರ್ಮ್ಮಮಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಪುಣ್ಯಶ್ರೇಯಸೀ ಸುಕೃತಂ ವೃಷಃ । ಮುತ್ಪ್ರೀತಿಃ ಪ್ರಮದೋ ಹರ್ಷಃ ಪ್ರಮೋದಾಮೋದಸಮ್ಮದಾಃ ।। ೩೬೦.

ಧರ್ಮ, ಪುಣ್ಯ, ಶುಭ, ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ, ಧರ್ಮದ ಹಸು, ಸಂತೋಷ, ಆನಂದ, ಹರ್ಷ, ಖುಷಿ, ಉಲ್ಲಾಸ, ಆನಂದ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಸೇರಿವೆ.

ಸ್ಯಾದಾನನ್ದಥುರಾನನ್ದಃ ಶರ್ಮ್ಮಶಾತಸುಖಾನಿ ಚ । ಶ್ವಾಶ್ರೇಯಸಂ ಶಿವಂ ಭದ್ರಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಡ್ಗಲಂ ಶುಭಮ್ ।। ೩೬೦.

ಆನಂದ, ಪರಮಾನಂದ, ಸುಖ, ನೂರಾರು ರೀತಿಯ ಆರಾಮ, ಪರಮ ಹಿತ, ಶುಭ, ಕ್ಷೇಮ, ಒಳ್ಳೆಯದು, ಭಾಗ್ಯ, ಮಂಗಳ, ಶುಭ—all these.

ಭಾವುಕಂ ಭವಿಕಂ ಭವ್ಯಂ ಕುಶಲಂ ಕ್ಷೇಮಮಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ದೈವಂ ದಿಷ್ಟಂ ಭಾಗಧೇಯಂ ಭಾಗ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀ ನಿಯತಿರ್ವ್ವಿಧಿಃ ।। ೩೬೦.

ಭಾವಪೂರ್ಣತೆ, ಭವಿಷ್ಯ, ಭವ್ಯತೆ, ಚಾತುರ್ಯ, ಕ್ಷೇಮ—ಇವು ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಸೇರಿವೆ; ದೈವ, ವಿಧಿ, ಭಾಗ್ಯ, ಅದೃಷ್ಟ, ಹೆಣ್ಣು, ನಿಶ್ಚಿತ ಕ್ರಮ, ನಿಯಮ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಆತ್ಮಾ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ದೈವಂ ದಿಷ್ಟಂ ಭಾಗಧೇಯಂ ಭಾಗ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀ ನಿಯತಿರ್ವ್ವಿಧಿಃ ।। ೩೬೦.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಆತ್ಮ, ಪುರುಷ, ಮೂಲ, ಪ್ರಕೃತಿ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಹೆಣ್ಣಿನ ರೂಪಗಳು; ದೈವ, ವಿಧಿ, ಭಾಗ್ಯ, ಅದೃಷ್ಟ, ಹೆಣ್ಣು, ನಿಶ್ಚಿತ ಕ್ರಮ, ನಿಯಮ.

ಚಿತ್ತನ್ತು ಚೇತೋ ಹೃದಯಂ ಸ್ವಾನ್ತಂ ಹೃನ್ಮಾನಸಮ್ಮನಃ । ಬುದ್ಧಿರ್ಮ್ಮನೀಷಾ ವಿಷಣಾ ಧೀಃ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಶೇಮುಷೀ ಮತಿಃ ।। ೩೬೦.

ಮನಸ್ಸು, ಚಿಂತನೆ, ಹೃದಯ, ಅಂತರಾತ್ಮ, ಮನಸ್ಸು-ಹೃದಯ, ಬುದ್ಧಿ, ವಿವೇಕ, ಗ್ರಹಿಕೆ, ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಮೆದುಳು.

ಪ್ರೇಕ್ಷೋಪಲಬ್ಧಿಶ್ಚಿತ್ಸಮ್ಬಿತ್ಪ್ರತಿಪಜ್ಜ್ಞಪ್ತಿಚೇತನಾಃ । ಧೀರ್ಧಾರಣಾವತೀ ಮೇಧಾ ಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಕರ್ಮ್ಮ ಮಾನಸಂ ।। ೩೬೦.

ಪರಿಶೀಲನೆ, ಗ್ರಹಿಕೆ, ಚೇತನ, ಅರಿವು, ಸಾಧನೆ, ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ನೆನಪು, ಸ್ಮರಣೆ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಮಾನಸಿಕ ಕ್ರಿಯೆ.

ಸಙ್‌ಖ್ಯಾ ವಿಚಾರಣಾ ಚರ್ಚ್ಚಾ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ತು ಸಂಶಯಃ । ಅಧ್ಯಾಹಾರಸ್ತರ್ಕ್ಕ ಊಹಃ ಸಮೌ ನಿರ್ಣಯನಿಶ್ಚಯೌ ।। ೩೬೦.

ಎಣಿಕೆ, ವಿಚಾರ, ಚರ್ಚೆ, ಸಂಶಯ, ಅನುಮಾನ; ಅರ್ಥಗ್ರಹಿಕೆ, ತರ್ಕ, ಊಹೆ, ನಿರ್ಣಯ, ನಿಶ್ಚಯ.

ಮಿಥ್ಯಾದೃಷ್ಟಿರ್ನಾಮ್ತಿಕತಾ ಭ್ರಾನ್ತಿರ್ಮ್ಮಿಥ್ಯಾಮತಿರ್ಭ್ರಮಃ । ಅಙ್ಗೀಕಾರಾಭ್ಯುಪಗಮಪ್ರತಿಶ್ರವಸಮಾಧಯಃ ।। ೩೬೦.

ತಪ್ಪು ದೃಷ್ಟಿ, ಸಮೀಪ, ಗೊಂದಲ, ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆ, ಭ್ರಮೆ; ಒಪ್ಪಿಗೆ, ಅಂಗೀಕಾರ, ವಾಗ್ದಾನ, ನಿರ್ಧಾರಗಳು.

ಮೋಕ್ಷೇ ಧೀರ್ಜ್ಞಾನಮನ್ಯತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರಯೋಃ । ಮುಕ್ತಿಃ ಕೈವಲ್ಯನಿರ್ವ್ವಾಣಶ್ರೇಯೋನಿಃ ಶ್ರೇಯಸಾಮೃತಂ ।। ೩೬೦.

ಮೋಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ; ಬೇರೆಡೆ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಜ್ಞಾನ; ಮುಕ್ತಿಯು, ವೈರಾಗ್ಯ, ನಿರ್ವಾಣ, ಪರಮ ಹಿತದ ಮೂಲ, ಅಮೃತದಂತೆ ಶುಭ.

ಮೋಕ್ಷೋಽಪವರ್ಗೋಥಾಜ್ಞಾನಮವಿದ್ಯಾಹಮ್ಮತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ವಿಮರ್ದೋತ್ಥೇ ಪರಿಮಲೋ ಗನ್ಧೇ ಜನಮನೋಹರೇ ।। ೩೬೦.

ಮೋಕ್ಷ, ವಿಮೋಚನೆ, ಜ್ಞಾನ; ಅವಿದ್ಯೆ, ಅಹಂಕಾರ, ಗ್ರಹಿಕೆ—ಇವು ಹೆಂಗಸರಲ್ಲಿ; ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಸುಗಂಧ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಪರಿಮಳ.

. ಆಮೋದಃ ಸೋಽತಿನಿರ್ಹಾರೀ ಸುರಭಿರ್ಘ್ರಾಣತರ್ಪಣಃ । ಶುಕ್ಲಶುಭ್ರಶುಚಿಶ್ಯೇತವಿಶದಶ್ವೇತಪಾಣ್ಡರಾಃ ।। ೩೬೦.

ಪರಿಮಳ, ತುಂಬಾ ಆನಂದದ, ಸುಗಂಧ, ಮೂಗಿಗೆ ಹಿತವಾದ; ಬಿಳಿ, ಶುದ್ಧ, ಸ್ವಚ್ಛ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಹೊಳೆಯುವ, ಬಿಳುಪು, ಹಗುರಾದ ಬಣ್ಣ.

ಅವದಾತಃ ಸಿತೋ ಗೌರೋ ಬಲಕ್ಷೋ ಧವಲೋಽರ್ಜ್ಜುನಃ । ಹರಿಣಾಃ ಪಾಣ್ಡುರಃ ಪಾಣ್ಡುರೀಷತ್ಪಾಣ್ಡುಸ್ತು ಧೂಸರಃ ।। ೩೬೦.

ಕಳಂಕವಿಲ್ಲದ, ಬಿಳಿ, ಹಗುರಾದ, ಬಿಳುಪು, ಹೊಳೆಯುವ; ಹಳದಿ, ಬಿಳುಪು, ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಳುಪು, ಬೂದು ಬಣ್ಣ.

ಕೃಷ್ಣೇ ನೀಲಾಸಿತಶ್ಯಾಮಕಾಲಶ್ಯಾಮಲಮೇಚಕಾಃ । ಪೀತೋ ಗೌರೋ ಹರಿದ್ರಾಭಃ ಪಾಲಾಶೋ ಪರಿತೋ ಹರಿತ್ ।। ೩೬೦.

ಕಪ್ಪು, ನೀಲಿ, ಗಾಢ ಕಪ್ಪು, ಕಪ್ಪು-ನೀಲಿ, ಕಪ್ಪು, ಹೊಳೆಯುವ; ಹಳದಿ, ಬಿಳುಪು, ಅರಿಶಿನ ಬಣ್ಣ, ಹಗುರಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಸಿರು.

ರೋಹಿತೋ ಲೋಹಿತೋ ರಕ್ತಃ ಶೋಣಃ ಕೋಕನದಚ್ಛವಿಃ । ಅಚವ್ಯಕ್ತರಾಗಸ್ತ್ವರುಮಃ ಶ್ವೇತರಕ್ತಸ್ತು ಪಾಟಲಃ ।। ೩೬೦.

ಕೆಂಪು, ತಾಮ್ರ ಬಣ್ಣ, ರಕ್ತವರ್ಣ, ತೆಳುವಾದ ಕೆಂಪು, ಕಮಲದ ಬಣ್ಣ; ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದ ಕೆಂಪು, ತುಂಬಾ ಕೆಂಪು, ಬಿಳು-ಕೆಂಪು ಎಂದರೆ ಪಾಂಡುರ.

ಶ್ಯಾವಃ ಸ್ಯಾತಕಪಿಶೋ ಧೂಮ್ರಧೂಮಲೌ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಿತೇ । ಕ್ಕಡ಼ಾರಃ ಕಪಿಲಃ ಪಿಡ್ಗಪಿಶಙ್ಗೌ ಕದ್ರುಪಿಙ್ಗಲೌ ।। ೩೬೦.

ಕಪ್ಪು-ಕಂದು, ಕಪಿಶ, ಧೂಮ, ಧೂಮವರ್ಣ, ಕಪ್ಪು-ಕೆಂಪು; ಕಠಿಣ, ಕಂದು, ಹಳದಿ-ಕಂದು, ಕಪಿಶ, ಕೆಂಪು-ಕಂದು.

ಚಿತ್ರಂ ವಿರ್ಮ್ಮೀರಕಲ್ಮಾಷಶವಲೈತಾಶ್ಚ ಕರ್ವ್ವುರೇ । ವ್ಯಾಹಾರ ಉಕ್ತಿರ್ಲಪಿತಮಪಭ್ರಂಶೋಽಪಶಬ್ದಕಃ ।। ೩೬೦.

ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ, ಕಲೆದ, ಕಳಂಕದ, ಚಿತ್ತಾರದ, ಬಣ್ಣದ; ಮಾತು, ವಾಕ್ಯ, ಜರಜರ, ತಪ್ಪು ಭಾಷೆ, ತಪ್ಪಾದ ಪದಗಳು.

ತಿಙ್‌ಸುವನ್ತವಯೋ ವಾಕ್ಯಂ ಕ್ರಿಯಾ ವಾ ಕಾರಕಾನ್ವಿತಾ । ಇತಿಹಾಸಃ ಪುರಾವೃತ್ತಂ ಪುರಾಣಂ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಂ ।। ೩೬೦.

ಕ್ರಿಯಾಪದ, ನಾಮಪದ, ವಾಕ್ಯ, ಕಾರ್ಯ, ಕಾರಕಗಳೊಂದಿಗೆ; ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾತನ ಘಟನೆ, ಪಂಚಲಕ್ಷಣ ಪುರಾಣ.

ಆಖ್ಯಾತಿಕೋಪಲಬ್ಧಾರ್ಥಾ ಪ್ರಬನ್ಧಃ ಕಲ್ಪನಾ ಕಥಾ । ಸಮಾಹಾರಃ ಸಂಗ್ರಹಸ್ತು ಪ್ರವಹ್ಲಿಕಾ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ ।। ೩೬೦.

ಹೇಳಿಕೆಯಿಂದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತರುವದು ಕಥೆ; ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿದದು ಕಥಾನಕ; ಹಲವಾರು ಕಥೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೇ ಸಂಕಲನ; ಹೃದಯವನ್ನು ಹಲ್ಲುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಪಹೇಳಿಕೆ.

ಸಮಸ್ಯಾ ತು ಸಮಾಸಾರ್ಥಾ ಸ್ಮೃತಿಸ್ತು ಧರ್ಮ್ಮಸಂಹಿತಾ । ಆಖ್ಯಾಹ್ವೇ ಚಾಭಿಧಾನಞ್ಚ ವಾರ್ತ್ತಾ ವೃತ್ತಾನ್ತ ಈರಿತಃ ।। ೩೬೦.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದ ಅರ್ಥವಿರುವದು ಸಮಸ್ಯೆ; ಧರ್ಮದ ನೆನಪುಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೇ ಸ್ಮೃತಿ; ಕಥೆಯನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳ ವಿವರವೇ ವರ್ತಮಾನ.