ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಹಿರಣ್ಯರೇತಾಃ ಸಪ್ತಾರ್ಚ್ಚಿಃ ಶುಕ್ರಶ್ಚೈವಾಶುಶುಕ್ಷಣಿಃ । ಶುಚಿರಪ್‌ಪಿತ್ತಮೋರ್ವ್ವಸ್ತು ವಾಡಬೋ ವಡವಾನಲಃ ।। ೩೬೦.

ಹಿರಣ್ಯರೇತ, ಸಪ್ತಾರ್ಚಿ, ಶುಕ್ರ, ಆಶುಶುಕ್ಷಣಿ; ಶುಚಿ, ಅಪಿತ್ತ, ಮೋರ್ವ್ವಸು, ವಡಬ, ವಡವಾನಲ.

ವಹ್ನೇರ್ದ್ವಯೋರ್ಜ್ವಾಲಕೀಲಾವರ್ಚ್ಚಿತಿಃ ಶಿಖಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ತ್ರಿಷು ಸ್ಫುಲಿಙ್ಗೋಽಗ್ರಿಕಣೋ ಧರ್ಮ್ಮರಾಜಃ ಪರೇತರಾಟ್ ।। ೩೬೦.

ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ವಾಲೆಯು ಕಂಬ, ಹೊಳಪಿನು ತಲೆಮೇಲು; ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಚಿಂಚುಗಳು, ಅಗ್ನಿಕಣ, ಧರ್ಮರಾಜ, ಪರೇತರಾಟ್.

ಕಾಲೋಽನ್ತಕೋ ದಣ್ಡಧರಃ ಶ್ರಾದ್ಧೇದೇವೋಽಥ ರಾಕ್ಷಸಃ । ಕೌಣಪಾಸ್ರಪಕ್ರವ್ಯಾದಾ ಯಾತುಧಾನಶ್ಚ ನೈರ್ಋತಿಃ ।। ೩೬೦.

ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ದಂಡಧಾರಿ, ಶ್ರಾದ್ಧದ ದೇವತೆ, ರಾಕ್ಷಸ; ಕೌಣಪ, ಅಸ್ರಪ, ಕ್ರವ್ಯಾದ, ಯಾತುಧಾನ, ನೈರೃತ.

ಪ್ರಚೇತಾ ವರೂಣಃ ಪಾಶೀ ಸ್ವಸನಃ ಸ್ಪರ್ಶನೋಽನಿಲಃ । ಸದಾಗತಿರ್ಮಾತರಿಶ್ವಾ ಪ್ರಾಣೋ ಮರುತ್ ಸಮೀರಣಃ ।। ೩೬೦.

ಪ್ರಚೇತ, ವರೂಣ, ಪಾಶಧಾರಿ, ಸ್ವಸನ, ಸ್ಪರ್ಶನ, ಅನಿಲ; ಸದಾಗತಿ, ಮಾತರಿಶ್ವ, ಪ್ರಾಣ, ಮರುತ್, ಸಮೀರಣ.

ಜವೋ ರಂಹಸ್ತರಸೀ ತು ಲಘುಕ್ಷಿಪ್ರಮರನ್ದ್ರುತಮ್ । ಸತ್ವರಂ ಚಪಲಂ ಸೂರ್ಣಮವಿಲಮ್ಬಿತಮಾಶು ಚ ।। ೩೬೦.

ವೇಗ, ಚುರುಕು, ತ್ವರಿತ, ಲಘುತೆ, ಕ್ಷಿಪ್ರತೆ, ಓಡಾಟ; ತ್ವರಿತ, ಚಪಲ, ಖಚಿತತೆ, ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ, ಶೀಘ್ರತೆ.

ಸತತೇಽನಾರತಾಶ್ರಾನ್ತಸನ್ತತಾವಿರತಾನಿಶಂ । ನಿತ್ಯಾನವಲರತಾಜಸ್ರಮಪ್ಯಥಾತಿಶಯೋ ಭರಃ ।। ೩೬೦.

ನಿರಂತರ, ನಿಲ್ಲದ, ದಣಿವಿಲ್ಲದ, ಸತತ, ಅಡಚಣೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ; ಸದಾ ಚಲಿಸುವ, ಯಾವಾಗಲೂ ಕಾರ್ಯನಿರತ, ನಿಲ್ಲದ, ತುಂಬಾ ತೀವ್ರ.

ಅತಿವೇಲಭೃಶಾತ್ಯರ್ಥಾತಿಮಾತ್ರೋದ್ಗಾಢನಿರ್ಭರಮ್ । ತೀವ್ರೈಕಾನ್ತನಿತಾನ್ತಾನಿ ಗಾಢವಾಢದೃಢಾನಿ ಚ ।। ೩೬೦.

ಅತಿಯಾದ, ಬಹಳ ಬಲವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ, ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾದ, ಆಳವಾದ; ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಏಕಾಗ್ರ, ಅಂತಿಮ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ, ತುಂಬಿದ, ದೃಢವಾದ.

ಗುಹ್ಯಕೇಶೋ ಯಕ್ಷರಾಜೋ ರಾಜರಾಜೋ ಧನಾಧಿಪಃ । ಸ್ಯಾತ್ ಕಿನ್ನರಃ ಕಿಂಪುರುಷಸ್ತುರಙ್ಗವದನೋ ಮಯುಃ ।। ೩೬೦.

ಗುಹ್ಯಕೇಶ, ಯಕ್ಷರಾಜ, ರಾಜರಾಜ, ಧನದಿಪ; ಕಿನ್ನರ, ಕಿಂಪುರುಷ, ಕುದುರೆಮುಖ, ಮಯು.

ನಿಧಿರ್ನ್ನಾ ಶೇವಧಿರ್ವ್ಯೋಮ ತ್ವಭ್ರಂ ಪುಷ್ಕರಮಮ್ಬರಮ್ । ದ್ಯೋದಿವೌ ಚಾನ್ತರೀಕ್ಷಂ ಖಂ ಕಾಷ್ಠಾಶಾಕಕುಭೋ ದಿಶಃ ।। ೩೬೦.

ನಿಧಿ, ಗುಪ್ತಧನ, ಆಕಾಶ, ಮೋಡ, ಕಮಲ, ಗಗನ; ಸ್ವರ್ಗ, ಹಗಲು, ಮಧ್ಯಾಕಾಶ, ಖ, ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ದಿಕ್ಕುಗಳು.

ಅಭ್ಯನ್ತರನ್ತ್ವನ್ತರಾಲಞ್ಚಕ್ರವಾಡ಼ನ್ತು ಮಣ್ಡಲಂ । ತಡಿತ್ವಾನ್ ವಾರಿದೋ ಮೇಘಸ್ತನಯಿತ್ನುರ್ವಲಾಹಕಃ ।। ೩೬೦.

ಅಂತರ, ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಪರ್ವತವಲಯ, ವೃತ್ತ; ಮಿಂಚು, ಮಳೆಕೊಡುವವನು, ಮೋಡ, ಗುಡುಗು, ಮಳೆಯ ಮೋಡ.

ಕಾದಮ್ಬಿನೀ ಮೇಧಮಾಲಾ ಸ್ತನಿತಂ ಗರ್ಜಿತಂ ತಥಾ । ಶಮ್ಪಾಶತಹ್ನದಾಹ್ನಾದಿನ್ಯೈರಾವತ್ಯಃ ಕ್ಷಣಪ್ರಭಾಃ ।। ೩೬೦.

ಕಾದಂಬಿನಿ, ಮೇಘಮಾಲೆ, ಗುಡುಗು, ಗರ್ಜನೆ; ಮಳೆ, ಮಳೆಯ ಶಬ್ದ, ಐರಾವತ ಮೋಡಗಳ ಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಕಾಶ.

ತಡಿತ್ಸೌದಾಮಿನೀ ವಿದ್ಯುಚ್ಚಞ್ಚಲಾ ಚಪಲಾಽಪಿ ಚ । ಸ್ಫೂರ್ಜಥುರ್ವ್ವಜ್ರನಿಷ್ಪೇಷೋ ವೃಷ್ಟಿಘಾತಸ್ತ್ವವಗ್ರಹಃ ।। ೩೬೦.

ಮಿಂಚು, ಮಿಂಚಿನ ಹೊಳೆಯುವ ರೇಖೆ, ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವದು, ಮಿಂಚಿನ ತೀವ್ರತೆ, ಗರ್ಜನೆ, ಮಳೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಬರುವ ಹೊಡೆತ, ಹಾಗೂ ಜೋರಾಗಿ ಸುರಿಯುವ ಮಳೆ.

ಧಾರಾ ಸಮ್ಪಾತ್ ಆಶಾರಃ ಶೀಕರೋಽಮ್ಬುಕಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ವರ್ಷೋಪಲಸ್ತು ಕರಕಾ ಮೇಘಚ್ಛನ್ನೇಽಹ್ನಿ ದುರ್ದ್ದಿನಂ ।। ೩೬೦.

ಧಾರೆಯಾಗಿ ಹರಿಯುವದು, ಜಲಪಾತ, ಮಳೆಯ ಸುರಿವಿಕೆ, ನೀರಿನ ಸಿಂಚನ, ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು; ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬರುವ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಮಳೆ 'ಕರಕ', ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದಿನವನ್ನು 'ದುರ್ದಿನ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅನ್ತರ್ಧಾ ವ್ಯವಧಾ ಪುಂಸಿ ತ್ವನ್ತರ್ದ್ಧಿಂರಪವಾರಣಂ । ಅಪಿಧಾನತಿರೋಧಾನಪಿಧಾನಚ್ಛನಾನಿ ಚ ।। ೩೬೦.

ಅದೃಶ್ಯವಾಗುವುದು, ಮುಚ್ಚುವುದು, ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೆ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು; ಮುಚ್ಚುವುದು, ಅಡಗಿಸುವುದು, ಆಶ್ರಯ ನೀಡುವುದು.

ಅಬ್ಜೋ ಜೈವಾತೃಕಃ ಸೋಮೋ ಗ್ಲೌರ್ಮೃಗಾಙ್ಕಃ ಕಲಾನಿಧಿಃ । ವಿಧುಃ ಕುಮುದವನ್ಧುಶ್ಚ ವಿಮ್ಬೋಽಸ್ತ್ರೀ ಮಣ್ಡಲಂ ತ್ರಿಷು ।। ೩೬೦.

ಪದ್ಮಜನ, ಜೈವಾತ್ರಿಕ, ಸೋಮ, ಗ್ಲೌರ್, ಮೃಗಾಂಕ, ಕಲಾನಿಧಿ, ವಿಧು, ಕಮಲದ ಸ್ನೇಹಿತ, ವಿಮ್ಬ, ಸ್ತ್ರೀ, ಮಂಡಲ — ಇವೆಲ್ಲ ಚಂದ್ರನ ಹೆಸರುಗಳು.

ಕಲಾ ತು ಷೋಡಶೋ ಭಾಗೋ ಭಿತ್ತಂ ಶಕಲಖಣ್ಡಕೇ । ಚನ್ದ್ರಿಕಾ ಕೌಮುದೀ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ತ್ರಾ ಪ್ರಸಾದಸ್ತು ಪ್ರಸನ್ನತಾ ।। ೩೬೦.

'ಕಲಾ' ಎಂದರೆ ಹದಿನಾರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ತುಂಡು, ಭಾಗ, ಚೂರು; 'ಚಂದ್ರಿಕಾ', 'ಕೌಮುದಿ', 'ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾ' ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರಪ್ರಕಾಶ; 'ಪ್ರಸಾದ' ಎಂದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆ.

ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಲಕ್ಷ್ಮಕಂ ಚಿಹ್ನಂ ಶೋಭಾ ಕಾನ್ತಿದ್ಯು ತಿಶ್ಛವಿಃ । ಸುಷಮಾ ಪರಮಾ ಶೋಭಾ ತುಷಾರಸ್ತುಹಿನಂ ಹಿಮಂ ।। ೩೬೦.

ಗುರುತು, ಗುರುತಿನ ಚಿಹ್ನೆ, ಲಕ್ಷಣ, ಅಲಂಕಾರ, ಹೊಳಪು, ಕಾಂತಿ, ಮೆರುಗು; 'ಸುಷಮಾ' ಎಂದರೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸೌಂದರ್ಯ, 'ತುಷಾರ', 'ತುಹಿನ', 'ಹಿಮ' ಎಲ್ಲವೂ ಹಿಮ ಅಥವಾ ಹಿಮಪಾತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಅವಶ್ಯಾಯಸ್ತು ನೀಹಾರಃ ಪ್ರಾಲೇಯಃ ಶಿಶಿರೋ ಹಿಮಃ । ನಕ್ಷತ್ರಮೃಕ್ಷಂ ಭನ್ತಾರಾ ತಾರಕಾಪ್ಯುಡು ವಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ।। ೩೬೦.

'ಅವಶ್ಯಾಯ' ಎಂದರೆ ಮಂಜು, 'ನಿಹಾರ' ಎಂದರೆ ಮುಸುಕು, 'ಪ್ರಾಲೇಯ' ಎಂದರೆ ಹಿಮದಿಂದ ಕೂಡಿರುವದು, 'ಶಿಶಿರ' ಎಂದರೆ ಚಳಿಯು, 'ಹಿಮ' ಎಂದರೆ ಹಿಮಪಾತ; 'ನಕ್ಷತ್ರ', 'ಋಕ್ಷ', 'ಭಾಂತಾರ', 'ತಾರಕಾ', 'ಉಡು' ಎಲ್ಲವೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಗುರುರ್ಜೀವ ಆಙ್ಗಿರಸ ಉಶನಾ ಭಾರ್ಗವಃ ಕವಿಃ । ವಿಧುನ್ತುದಸ್ತಮೋ ರಾಹುರ್ಲ್ಲಗ್ನಂ ರಾಶ್ಯುದಯಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೬೦.

'ಗುರು', 'ಜೀವ', 'ಆಂಗಿರಸ', 'ಉಶನಾ', 'ಭಾರ್ಗವ', 'ಕವಿ' ಇವು ಗ್ರಹಗಳ ಹೆಸರುಗಳು; 'ವಿಧುಂತುಡ' ಎಂದರೆ ಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಛಾಯೆ, 'ತಮ' ಎಂದರೆ ಕತ್ತಲೆ, 'ರಾಹು' ಎಂದರೆ ಚಾಯಾಗ್ರಹ, 'ಲಗ್ನ' ಎಂದರೆ ಉದಯವಾಗುವ ಸ್ಥಾನ, 'ರಾಶ್ಯುದಯ' ಎಂದರೆ ರಾಶಿಯ ಉದಯ.

ಸಪ್ತರ್ಷಯೋ ಮರೀಚ್ಯತ್ರಿಮುಖಾಶ್ಚಿತ್ರಶಿಖಣ್ಡಿನಃ । ಇರಿದಶ್ವವ್ರಧ್ನಪೂಷದ್ಯುಮಣಿರ್ಮ್ಮಿಹಿರೋ ರವಿಃ ।। ೩೬೦.

ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ ಮುಂತಾದ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳನ್ನು 'ಚಿತ್ರಶಿಖಂಡಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; 'ಇರಿದ', 'ಅಶ್ವ', 'ವ್ರಧ್ನ', 'ಪೂಷ', 'ದ್ಯುಮಣಿ', 'ಮಿಹಿರ', 'ರವಿಯು' ಸೂರ್ಯನ ಹೆಸರುಗಳು.

ಪರಿವೇಷಸ್ತು ಪರಿಧಿರುಪಸೂರ್ಯ್ಯಕಮಣ್ಡಲೇ । ಕಿರಣೋಽಸ್ನಮಯೂಖಾಂಶುಗಭಸ್ತಿಘೃಣಿಧೂಷ್ಣಯಃ ।। ೩೬೦.

'ಪರಿವೇಷ' ಎಂದರೆ ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತಲಿನ ವಲಯ, 'ಪರಿಧಿ' ಎಂದರೆ ಗಡಿ, 'ಉಪಸೂರ್ಯ' ಎಂದರೆ ಸೂರ್ಯ ಹತ್ತಿರ, 'ಕಮಂಡಲ' ಎಂದರೆ ವೃತ್ತಾಕಾರ; 'ಕಿರಣ', 'ಅಸ್ನ', 'ಮಯೂಕ', 'ಅಂಶು', 'ಗಭಸ್ತಿ', 'ಘೃಣಿ', 'ಧೂಷ್ಣಯ' ಎಲ್ಲವೂ ಕಿರಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.

ಭಾನುಃ ಕರೋ ಮರೀಚಿಃ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರ್ದೀಧಿತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ । ಸ್ಯುಃ ಪ್ರಭಾ ರುಗ್ರುಚಿಸ್ತ್ವಿಡ್‌ಭಾಭಾಶ್ಛವಿದ್ಯುತಿದೀಪ್ತಯಃ ।। ೩೬೦.

'ಭಾನು', 'ಕರ', 'ಮರೀಚಿ' ಪುರುಷಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಕಿರಣ; 'ದೀಧಿತಿ' ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದಲ್ಲಿ; 'ಪ್ರಭಾ', 'ರುಚಿ', 'ಭಾ', 'ಚವಿ', 'ದ್ಯುತಿ', 'ದೀಪ್ತಿ' ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕಾಶ ಅಥವಾ ಹೊಳಪನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ರೋಚಿಃ ಶೋಚಿರುಭೇ ಕ್ಲೀವೇ ಪ್ರಕಾಶೋ ದ್ಯೋತ ಆತಪಃ । ಕೋಷ್ಣಂ ಕವೋಷ್ಣಂ ಮನ್ದೋಷ್ಣಂ ಕದುಷ್ಣಂ ತ್ರಿಷು ತದ್ವತಿ ।। ೩೬೦.

'ರೋಚಿ' ಮತ್ತು 'ಶೋಚಿ' ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು; 'ಪ್ರಕಾಶ' ಎಂದರೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆ, 'ದ್ಯೋತ' ಎಂದರೆ ಬೆಳಕು ಹರಡುವಿಕೆ, 'ಆತಪ' ಎಂದರೆ ಬಿಸಿಲು; 'ಕೋಷ್ಣ', 'ಕವೋಷ್ಣ', 'ಮಂದೋಷ್ಣ', 'ಕಡುಷ್ಣ' ಎಲ್ಲವೂ ಬೇಗೆಯ ಹೆಸರುಗಳು.

ತಿಗ್ಮಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಖರಂ ತದ್ವದ್‌ದಿಷ್ಟೋಽನೇಹಾ ಚ ಕಾಲಕಃ । ಘಸ್ರೋ ದಿನಾಹನೀ ಚೈಧ ಸಾಯಂಸನ್ಧ್ಯಾ ಪಿತೃಪ್ರಸೂಃ ।। ೩೬೦.

'ತಿಗ್ಮ', 'ತೀಕ್ಷ್ಣ', 'ಖರ' ಎಂದರೆ ತೀವ್ರವಾದದು; 'ದಿಷ್ಟ', 'ಅನಿಹ', 'ಕಾಲಕ' ಕಾಲದ ಹೆಸರುಗಳು; 'ಘಸ್ರ', 'ದಿನ', 'ಅಹನಿ' ಎಂದರೆ ಹಗಲು; 'ಇಧ', 'ಸಾಯಂ', 'ಸಂಧ್ಯಾ', 'ಪಿತೃಪ್ರಸೂ' ಎಂದರೆ ಸಂಜೆ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸಮಯ.

ಪ್ರತ್ಯೂಷೋಽಹರ್ಮುಖಂ ಕಲ್ಯಮುಷಃಪ್ರತ್ಯೂಷಸೀ ಅಪಿ । ಪ್ರಾಹ್ವಾಪರಾದ್ವಮಧ್ಯಾಹ್ಣಾಸ್ತ್ರಿಸನ್ಧ್ಯಮಥ ಶರ್ವ್ವರೀ ।। ೩೬೦.

'ಪ್ರತ್ಯೂಷ', 'ಹರ್ಮುಖ', 'ಕಲ್ಯ', 'ಉಷಃಪ್ರತ್ಯೂಷಸಿ' ಎಂದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ; 'ಪ್ರಾಹ್ವ', 'ಅಪರಾಹ್ವ', 'ಮಧ್ಯಾಹ್ನ' ಎಂದರೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಅಪರಾಹ್ನ; 'ತ್ರಿಸಂಧ್ಯಾ' ಎಂದರೆ ಮೂರು ಸಂಧ್ಯೆಗಳ ಕಾಲ, 'ಶರ್ವರಿ' ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯು.

ಯಾಮೀ ತಮೀ ತಮಿಸ್ರಾ ಚ ಜ್ಯೌತ್ಸ್ನೀ ಚನ್ದ್ರಿಕಯಾನ್ವಿತಾ । ಆಗಾಮಿವರ್ತ್ತಮಾನಾಹರ್ಯುಕ್ತಾಯಾಂ ನಿಶಿ ಪಕ್ಷಿಣೀ ।। ೩೬೦.

'ಯಾಮಿ', 'ತಮಿ', 'ತಮಿಸ್ರಾ' ರಾತ್ರಿಯ ಹೆಸರುಗಳು; 'ಜ್ಯೌತ್ಸ್ನಿ', 'ಚಂದ್ರಿಕಾ' ಎರಡೂ ಚಂದ್ರಪ್ರಕಾಶ; 'ಆಗಾಮಿ', 'ವರ್ತಮಾನ', 'ಅಹರ್ಯುಕ್ತಾ' ಎಂದರೆ ಬರುವ, ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ, ಹಗಲು ಜೋಡಿದ ರಾತ್ರಿಗಳು; 'ಪಕ್ಷಿಣಿ' ಎಂದರೆ ಪಕ್ಷ.

ಅರ್ದ್ಧರಾತ್ರಾನಿಶೀಥೌ ದ್ವೌ ಪ್ರದೋಷೋ ರಜನೀಮುಖಂ । ಸ ಪರ್ವ್ವಸನ್ಧಿಃ ಪ್ರತಿಪತ್ಪಞ್ಚದಶ್ಯೋರ್ಯದನ್ತರಮ್ ।। ೩೬೦.

'ಅರ್ಧರಾತ್ರ', 'ನಿಶೀಥ' ಎರಡೂ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ; 'ಪ್ರದೋಷ' ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭ, 'ರಜನೀಮುಖ' ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯ ಮೊದಲು; 'ಪರ್ವಸಂಧಿ' ಎಂದರೆ ತಿಥಿಗಳ ಮಧ್ಯದ ಕಾಲ, ಪ್ರತಿಪದ ಮತ್ತು ಪಂಚದಶಿಯ ನಡುವಿನ ಅವಧಿ.

ಪಕ್ಷಾನ್ತೌ ಪಞ್ಚದಶ್ಯೌ ದ್ವೇ ಪೌರ್ಣಮಾಸೀ ತು ಪೂರ್ಣಿಮಾ । ಕಲಾಹಿನೇ ಸಾನುಮತಿಃ ಪೂರ್ಣೇ ರಾಕಾ ನಿಶಾಕರೇ ।। ೩೬೦.

'ಪಕ್ಷಾಂತ', 'ಪಂಚದಶಿ' ಎರಡೂ ಹದಿನೈದನೇ ತಿಥಿ, ಪಕ್ಷದ ಕೊನೆ; 'ಪೌರ್ಣಮಾಸಿ' ಎಂದರೆ ಹುಣ್ಣಿಮೆ, 'ಕಲಾಹಿನಿ' ಎಂದರೆ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರ, 'ಅನುಮತಿ' ಎಂದರೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರ, 'ರಾಕಾ' ಎಂದರೆ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ.

ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ ತ್ವಮಾವಸ್ಯಾ ದರ್ಶಃ ಸೂರ್ಯ್ಯೇನ್ದುಸಙ್ಗಮಃ । ಸಾ ದೃಷ್ಟೇನ್ದುಃ ಸಿನೀವಾಲೀ ಸಾ ನಷ್ಟೇನ್ದುಕಲಾ ಹುಹೂಃ ।। ೩೬೦.

'ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ' ಎಂದರೆ ಹೊಸಚಂದ್ರ, 'ದರ್ಶ' ಎಂದರೆ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರ ಸಂಯೋಗ; 'ದೃಷ್ಟೆಂದು' ಎಂದರೆ ಕಾಣುವ ಚಂದ್ರ, 'ಸಿನೀವಾಲಿ' ಎಂದರೆ ಸಣ್ಣ ಚಂದ್ರರೇಖೆ, 'ನಷ್ಟೆಂದುಕಲಾ' ಎಂದರೆ ಮಾಯವಾದ ಚಂದ್ರಕಿರಣ, 'ಹುಹೂ' ಕೂಡ ಹೊಸಚಂದ್ರನ ಹೆಸರು.