ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಯಸ್ಮಾದ್ಯತಸ್ತಸಿಲಿ ಚ ಯತ್ರ ತತ್ರ ತ್ರಲೀರಿತಂ । ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಹ್ಯಧುನಾ ಸ್ಯಾದಿದಾನೀಞ್ಚೈವ ದಾನ್ಯಪಿ ।। ೩೫೬.

ಯಸ್ಮಾದ್ ಮತ್ತು ಯತತಸಿಲಿ ಮೂಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಯತ್ರ ಮತ್ತು ತತ್ರ ಟ್ರಲೀ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಂದರೆ 'ಈಗ', ಅಧುನಾ ಎಂದರೆ 'ಈಗ', ಇದಾನೀಂ ಮತ್ತು ದಾನ್ಯ ಕೂಡ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಮಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವ್ವದಾ ದಾ ಸ್ಯಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ರ್ಹಿಲೀರಿತಂ । ತರ್ಹಿ ಹೋಽಸ್ಭಿನ್ ಕಾಲ ಇಹ ಕರ್ಹಿ ಸಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಕಾಲಕೇ ।। ೩೫೬.

ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ, ಸರ್ವ್ವದಾ ಎಂದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ, ದಾ ಎಂದರೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ರ್ಹಿಲೀ ಎಂದರೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ. ತರ್ಹಿ ಎಂದರೆ 'ಆಗ', ಹೋ ಎಂದರೆ 'ಈಗ', ಅಭಿನ್ ಕಾಲ ಎಂದರೆ 'ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ', ಇಹ ಎಂದರೆ 'ಇಲ್ಲಿ', ಕರ್ಹಿ ಎಂದರೆ 'ಯಾವಾಗ', ಸಸ್ಮಿನ್ ಎಂದರೆ 'ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ', ಕಾಲಕೆ ಎಂದರೆ 'ಸಮಯದಲ್ಲಿ'.

ಯಥಾ ಥಾಲಿ ಥಮಿ ಕಥಂ ಪೂರ್ವ್ವಸ್ಯಾನ್ದಿಶಿ ಸಞ್ಚಯೇತ್ । ಅಸ್ತಾತಿ ಚೈವ ಪೂರ್ವ್ವಸ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವ್ವಾದಿಗ್ರಾಮಣೀಯಕಾಃ ।। ೩೫೬.

ಯಥಾ, ಥಾಲಿ, ಥಮಿ ಎಂಬವು 'ಹೇಗೆ' ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬಳಸಬೇಕು. ಅಸ್ತಾತಿ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಃ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನದು, ಪೂರ್ವಾದಿಗ್ರಾಮಣೀಯ ಎಂದರೆ ಮುಂಚಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ.

ಪುರಸ್ತಾತ್ ಸಞ್ಚರೇದ್ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸದ್ಯಸ್ತುಲ್ಯೇಽಹನೀರಿತಂ । ಉತಿಪೂರ್ವ್ವಾಬ್ದೇ ಚ ಪರುತ್ ಪೂರ್ವ್ವತರೇ ಪರಾರ್ಯ್ಯಪಿ ।। ೩೫೬.

ಪುರಸ್ತಾತ್ ಎಂದರೆ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸಂಚರೇದ್ ಎಂದರೆ ಹೋಗಬೇಕು, ಗಚ್ಛೇತ್ ಎಂದರೆ ಹೋಗಬೇಕು, ಸದ್ಯಃ ಎಂದರೆ ತಕ್ಷಣ, ತುಲ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಸಮಾನ, ಅಹನೀರಿತ ಎಂದರೆ ಅದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ. ಉತಿಪೂರ್ವಾಬ್ದೆ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪರುತ್ ಎಂದರೆ ಹಿಂದೆ, ಪೂರ್ವತರೇ ಎಂದರೆ ಇನ್ನೂ ಹಿಂದಿನದು, ಪರಾರ್ಯ ಎಂದರೆ ಬೇರೆ.

ಐಷಮೋಽಸ್ಮಿನ್ ಸಂವತ್ಸರೇ ರೂಪಂ ಸಮಸಿ ಚೇರಿತಂ । ಏದ್ಯವೌ ಪರೇದ್ಯವಿ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಸ್ಮಿನ್ನಹನೀರಿತಂ ।। ೩೫೬.

ಐಷಮ ಎಂದರೆ ಈ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಸಮಸಿ ಎಂದರೆ ರೂಪ, ಚೆರಿತ ಎಂದರೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎದ್ಯವೌ ಮತ್ತು ಪರೇದ್ಯವಿ ಎಂದರೆ ಮುಂದಿನ ದಿನ, ಪರಸ್ಮಿನ್ನಹನೀರಿತ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ.

ಅದ್ಯಾಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ದ್ಯೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪೂರ್ವ್ವೇದ್ಯುಶ್ಚ ತಥೈದ್ಯುಸಿ । ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾನ್ದಿಶಿ ವಸೇತ್ ದಕ್ಷಿಣಾದ್ದಕ್ಷಇಣಾ ದ್ಯುಭೌ ।। ೩೫೬.

ಅದ್ಯಾಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ಎಂದರೆ ಇಂದು, ದ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಈ ದಿನ, ಪೂರ್ವೇದ್ಯು ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ದಿನ, ತಥೈದ್ಯುಸಿ ಎಂದರೆ ಅಂತಹ ದಿನದಲ್ಲಿ. ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ವಸೇತ್ ಎಂದರೆ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ದಕ್ಷಿಣಾದ್ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ, ದಕ್ಷಿಣಾ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ, ದ್ಯುಭೌ ಎಂದರೆ ಎರಡು ದಿನಗಳು.

ಉತ್ತರಸ್ಯಾನ್ದಿಶಿ ವಸೇದುತ್ತರಾದುತ್ತರಾದ್ಯುಭೌ । ಉಪರಿ ವಸೈದುಪರಿಷ್ಟಾದ್ ಭವೇದ್ರಿಷ್ಟಾತಿ ಊದ್‌ರ್ಧ್ವಕಾತ್ ।। ೩೫೬.

ಉತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ವಸೇದ್ ಎಂದರೆ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ಉತ್ತರಾದ್ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರದಿಂದ, ಉತ್ತರಾದ್ಯುಭೌ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರದ, ಉಪರಿ ಎಂದರೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವಸೈದುಪರಿಷ್ಠಾದ್ ಎಂದರೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ಭವೇದ್ ಎಂದರೆ ಇರಬೇಕು, ಋಷ್ಟಾತಿ ಎಂದರೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಊರ್ಧ್ವಕಾತ್ ಎಂದರೆ ಮೇಲಿನಿಂದ.

ಉತ್ತರೇಣ ಚ ಪಿತ್ರೋಕ್ತಂ ಆಚಿ ಚ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾ । ಆಹೌ ದಕ್ಷಿಣಾಹಿ ವಸೇದ್ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ದ್ವಿಧಾ ಚ ಧಾ ।। ೩೫೬.

ಉತ್ತರೇಣ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರದಿಂದ, ಪಿತ್ರೋಕ್ತಂ ಎಂದರೆ ತಂದೆಯು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಆಚಿ ಎಂದರೆ ಕಡೆಗೆ, ದಕ್ಷಿಣಾ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣ. ಆಹೌ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಗೆ, ದಕ್ಷಿಣಾಹಿ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ, ವಸೇದ್ ಎಂದರೆ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ದ್ವಿಪ್ರಕಾರ ಎಂದರೆ ಎರಡು ವಿಧ, ದ್ವಿಧಾ ಎಂದರೆ ಎರಡು ಭಾಗ, ಧಾ ಎಂದರೆ ಇಡುವುದು.

ನಿಪಾತಾಸ್ತದ್ಧಿತಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ತದ್ವಿತೋ ಭಾವವಾಚಕಃ । ಪಟೋರ್ಭಾವಃ ಪಟುತ್ವನ್ತ್ವೇ ಪಟುತಾ ತಲಿ ಚೇರಿತಂ ।। ೩೫೬.

ನಿಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ತದ್ಧಿತಗಳು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ತದ್ವಿತ ಎಂದರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು. ಪಟೋರ್ಭಾವ ಎಂದರೆ ಪಟುವಿನ ಸ್ಥಿತಿ, ಪಟುತ್ವ ಎಂದರೆ ಪಟುವಾಗಿರುವುದು, ಪಟುತಾ ಎಂದರೆ ಪಟುತನ, ತಲಿ ಎಂದರೆ ವಿವರಿಸುವುದು.

ಪ್ರಥಿಮಾ ಚೇಮನಿ ಪೃಥೋಃ ಸೌಖ್ಯಂ ಸುಖಾತ್ ಷ್ಯಞೀರಿತಮ್ । ಸ್ತೇಯಂ ಯತಿ ಚ ಸ್ಯೇನಸ್ಯ ಯೇ ಸಖ್ಯುಃ ಸಖ್ಯಮೀರಿತಂ ।। ೩೫೬.

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮೆ ಪೃಥುವಿನದು; ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸುಖ ಉಂಟೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಳ್ಳತನ ಯತಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಸ್ನೇಹಿತನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸ್ನೇಹವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಕಪೇರ್ಭಾವಶ್ಚ ಕಾಪೇಯಂ ಸೈನ್ಯಂ ಪಥ್ಯಂ ಯಕೀರಿತಂ । ಆಶ್ವಂ ಕೌಮಾರಕಂ ಚಾಣಿ ರೂಪಂ ಚಾಣಿ ಚ ಯೌವನಮ್ ೩೫೬.

ಕಪಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕಾಪೇಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸೇನೆಯನ್ನು ಪಥ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕೌಮಾರಕ, ರೂಪವನ್ನೂ ಯೌವನವನ್ನೂ ಚಾಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕುಮಾರ ಉವಾಚ ಉಣಾದಯೋಽಭಿಧಾಸ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯಯಾ ಧಾತುತಃ ಪರೇ । ಉಣಿ ಕಾರುಶ್ಚ ಶಿಲ್ಪೀ ಸ್ಯಾತ್ ಜಾಯುರ್ಮ್ಮಾಯುಶ್ಚ ಪಿತ್ತಕಂ ।। ೩೫೭.

ಕುಮಾರನು ಹೇಳಿದನು: ಉಣ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಬಂದ ಪದಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಉಣಿ ಎಂದರೆ ವೃತ್ತಿಕಾರನು, ಕಾರು ಎಂದರೆ ಶಿಲ್ಪಿ, ಜಾಯು ಎಂದರೆ ಜೀವ, ಮಾಯು ಎಂದರೆ ಪಿತ್ತ.

ಗೋಮಾಯುರ್ವಾಯುರ್ವೇದೇಷು ಬಹುಲಂ ಸ್ಯುರುಣಾದಯಃ । ಆಯುಃ ಸ್ವಾದುಶ್ಚ ಹೇತ್ವಾದ್ಯಾಃ ಕಿಂಶಾರುರ್ಧಾನ್ಯಶೂಕಕಃ ।। ೩೫೭.

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಮಾಯು ಮತ್ತು ವಾಯು ಎಂಬ ಉಣಪ್ರತ್ಯಯ ಪದಗಳು ಬಹಳವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆಯು ಎಂದರೆ ಜೀವ, ಸ್ವಾದು ಎಂದರೆ ಸಿಹಿ, ಹೇತ್ವಾದಿಗಳು ಕಾರಣಗಳು, ಕಿಂಶಾರು ಎಂದರೆ ಧಾನ್ಯದ ಹುಲ್ಲು.

ಕೃಕವಾಕುಃ ಕುಕ್ಕುಟಃ ಸ್ಯಾದ್ ಗುರುರ್ಭರ್ತ್ತಾ ಮರುಸ್ತಥಾ । ಶಯುಶ್ಚಾಜಗರೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಹರಾಯುಧಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೫೭.

ಕೃಕವಾಕು ಎಂದರೆ ಕೋಳಿ, ಕುಕ್ಕುಟ ಕೂಡ ಕೋಳಿಯೇ. ಗುರು ಎಂದರೆ ಗುರು, ಭರ್ತಾ ಎಂದರೆ ಗಂಡನು, ಮರು ಎಂದರೆ ಮರಳುಭೂಮಿ. ಶಯು ಎಂದರೆ ಅಜಗರು ಹಾವು, ಅವನು ಹರನ ಆಯುಧವನ್ನು ಹೊರುವವನು.

ಸ್ವರುದ್‌ರ್ವಜ್ರಂ ತ್ರಪುರುಸಿ ಸಮಸಾರಂ ಫಲ್ಗುರೀರಿತಂ । ಗೃಧ್ರಶ್ಚ ಕ್ರನಿ ಕಿರಚಿ ಮನ್ದಿರಂ ತಿಮಿರಂ ತಮಃ ।। ೩೫೭.

ಸ್ವರುದ್ ಎಂದರೆ ವಜ್ರ, ವಜ್ರ ಕೂಡ ಅದೇ. ತ್ರಪು ಎಂದರೆ ತಾಮ್ರ, ಉಸಿ ಎಂದರೆ ಕಬ್ಬಿಣ, ಸಮಸಾರ ಎಂದರೆ ಸಂಗಮ, ಫಲ್ಗುರ್ ಎಂದರೆ ದುರ್ಬಲ. ಗೃಹಧ್ರ ಎಂದರೆ ಗಿಡುಗ, ಕ್ರಣಿ ಎಂದರೆ ಕಾಗೆ, ಕಿರಚಿ ಎಂದರೆ ಪಾರಿವಾಳ, ಮಂದಿರ ಎಂದರೆ ಮನೆ, ತಿಮಿರ ಎಂದರೆ ಕತ್ತಲೆ, ತಮಃ ಕೂಡ ಅದೇ.

ಇಲಚಿ ಸಲಿಲಂ ವಾರಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಭಣ್ಡಿಲಂ ಸ್ಮೃತಂ । ಬುವೋ ವಿದ್ವಾನ್ ಕ್ಕಸೌ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಶಿವಿರಂ ಗುಪ್ತಸಂಸ್ಥಿತಿಃ ।। ೩೫೭.

ಇಲಚಿ ಎಂದರೆ ನೀರು, ಸಲಿಲವೂ ನೀರೇ, ವಾರಿಯೂ ನೀರೇ. ಕಲ್ಯಾಣ ಎಂದರೆ ಶುಭ, ಭಂಡಿಲ ಕೂಡ ಶುಭವೆಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬುವೋ ಎಂದರೆ ಪಂಡಿತ, ಕ್ಕಸೌ ಕೂಡ ಅದೇ, ಶಿವಿರ ಎಂದರೆ ಗುಪ್ತವಾದ ವಾಸಸ್ಥಾನ.

ಓತುರ್ವಿಡಾಲಶ್ಚ ತುನಿ ಅಭಿಧಾನಾದುಗಾದಯಃ । ಕರ್ಣಃ ಕಾಮೀ ಚ ಗೃಹಭೂರ್ವಾಸ್ತುರ್ಜೈವಾತೃಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೫೭.

ಓತುರ್ ಎಂದರೆ ಬೆಕ್ಕು, ವಿಡಾಲ ಕೂಡ ಬೆಕ್ಕು. ತುನಿ ಎಂಬುದು ಉಗ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಬಂದ ಹೆಸರು. ಕರ್ಣ ಎಂದರೆ ಕಿವಿ, ಕಾಮೀ ಎಂದರೆ ಪ್ರೇಮಿ, ಗೃಹಭೂ ಎಂದರೆ ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾಸ್ತು ಎಂದರೆ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ, ಜೈವಾತೃಕ ಎಂದರೆ ಅದೇ.

ಕಮ್ಬೋಜೋ ಭಾಜನಮ್ಭಾಣ್ಡಂ ಸರಣ್ಡಶ್ಚ ಚತುಷ್ಪದಃ । ತರುರೇರಣ್ಡಃ ಸಙ್ಘಾತೋ ವರೂಡ಼ಃ ಸಾಮ ನಿರ್ಭರಂ ।। ೩೫೭.

ಕಂಬೋಜ ಎಂದರೆ ಪಾತ್ರೆ, ಭಾಜನ ಕೂಡ ಪಾತ್ರೆಯೇ. ಸರಂಡ ಎಂದರೆ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿ. ತರುರ್ ಎಂದರೆ ಎರೆಂಡೆ ಮರ, ಎರೆಂಡ ಕೂಡ ಅದೇ. ಸಂಘಾತ ಎಂದರೆ ಗುಂಪು, ವರೂರ ಎಂದರೆ ಸಾಮಗಾನ, ನಿರ್ಭರ ಎಂದರೆ ತುಂಬಿರುವುದು.

ಸ್ಫಾರಂ ಪ್ರಭೂತಂ ಸ್ಯಾನ್ನಾನ್ತಪ್ರತ್ಯಯೇ ಚೀರವಲ್ಕಲಂ । ಕಾತರೋ ಭೀರುರುಗ್ರಸ್ತು ಪ್ರಚಣ್ಡೋ ಜವಸಂ ತೃಣಂ ।। ೩೫೭.

ಸ್ಫಾರ ಎಂದರೆ ತುಂಬಾ, ಪ್ರಭೂತ ಕೂಡ ತುಂಬಾ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಚೀರವಲ್ಕಲ ಎಂದರೆ ಬೊಕ್ಕಸ ಉಡುಪು. ಕಾತರ ಎಂದರೆ ಭಯಾನಕ, ಭೀರು ಎಂದರೆ ಭಯಪಡುವವನು, ಉಗ್ರ ಎಂದರೆ ಭಯಂಕರ, ಪ್ರಚಂಡ ಎಂದರೆ ತೀವ್ರ, ಜವ ಎಂದರೆ ವೇಗ, ತೃಣ ಎಂದರೆ ಹುಲ್ಲು.

ಜಗಚ್ಚೈವ ತು ಭೂರ್ಲೋಕೋ ಕೃಶಾನುರ್ಜ್ಯೋತಿರರ್ಕ್ಕಕಃ । ವರ್ವ್ವರಃ ಕುಟಿಲೋ ಧೂರ್ತ್ತಶ್ಚತ್ವರಞ್ಚ ಚತುಷ್ಪಥಂ ।। ೩೫೭.

ಜಗತ್ ಎಂದರೆ ಲೋಕ, ಭೂರ್ಲೋಕ ಎಂದರೆ ಭೂಮಿ. ಕೃಶಾನು ಎಂದರೆ ಬೆಂಕಿ, ಜ್ಯೋತಿ ಎಂದರೆ ಬೆಳಕು, ಅರ್ಕ ಎಂದರೆ ಸೂರ್ಯ. ವರ್ವರ ಎಂದರೆ ವಕ್ರ, ಕುಟಿಲ ಕೂಡ ಅದೇ, ಧೂರ್ತ ಎಂದರೆ ದುರಾಸೆಯವನು, ಚತ್ವರ ಎಂದರೆ ಚೌಕ, ಚತುಷ್ಪಥ ಎಂದರೆ ನಾಲ್ಕು ದಾರಿ ಸೇರುವ ಸ್ಥಳ.

ಚೀವರಂ ಭಿಕ್ಷುಪ್ರಾವೃತ್ತಿರಾದಿತ್ಯೋ ಮಿತ್ರ ಈರಿತಃ । ಪುತ್ರಃ ಸೂನುಃ ಪಿತಾ ತಾತಃ ಪೃದಾಕುರ್ಯ್ಯಾಘ್ರವೃಶ್ಚಿಕೇ ೩೫೭.

ಚೀವರ ಎಂದರೆ ಭಿಕ್ಷುಗಳ ಉಡುಪು, ಭಿಕ್ಷುಪ್ರಾವೃತ್ತಿ ಕೂಡ ಅದೇ. ಆದಿತ್ಯ ಎಂದರೆ ಸೂರ್ಯ, ಮಿತ್ರ ಎಂದರೆ ಸ್ನೇಹಿತ. ಪುತ್ರ ಎಂದರೆ ಮಗ, ಸೂನು ಕೂಡ ಮಗ, ಪಿತಾ ಎಂದರೆ ತಂದೆ, ತಾತ ಕೂಡ ತಂದೆ. ಪೃದಾ ಎಂದರೆ ತೋಳ, ಕುರ್ಯ ಎಂದರೆ ನಾಯಿ, ಅಘ್ರ ಎಂದರೆ ಹಾವು, ವೃಶ್ಚಿಕ ಎಂದರೆ ಚೇಡಿ.

ಕುಮಾರ ಉವಾಚ ತಿಙ್‌ವಿಭಕ್ತಿಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತಥಾದೇಶಂ ಸಮಾಸತಃ । ತಿಙಸ್ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಭಾವೇ ಕರ್ಮ್ಮಣಿ ಕರ್ತ್ತರಿ ।। ೩೫೮.

ಕುಮಾರನು ಹೇಳಿದನು: ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ರೂಪಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಭಾವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವರುಪಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ.

ಸಕರ್ಮ್ಮಕಾಕರ್ಮ್ಮಕಾಚ್ಚ ಕರ್ತ್ತರಿ ದ್ವಿಪದೇ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಸಕರ್ಮ್ಮಕಾಕರ್ಮ್ಮಣಿ ಚ ತದಾದೇಶಸ್ತಥೇರಿತಃ ।। ೩೫೮.

ಕರ್ಮವಿರುವುದು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಎರಡೂ ಕರ್ತೃರೂಪದಲ್ಲಿ ಯುಗ್ಮವಾಗಿವೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮವಿರುವುದು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವರ್ತ್ತಮಾನೇ ಲಡಾಖ್ಯಾತೋ ವಿಧ್ಯಾದ್ಯರ್ಥೇ ಲಿಙೀರಿತಃ । ವಿಧ್ಯಾದೌ ಲೋಡಾಶಿಷಿ ಚ ಭೂತಾನದ್ಯತನೇ ಚ ಲಙ್ ।। ೩೫೮.

ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಟ್ ರೂಪ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಲಿಙ್ ರೂಪ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಲೋಟ್ ಮತ್ತು ಆಶಿಷ್ ರೂಪಗಳು, ಭೂತ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿನ ಭೂತದಲ್ಲಿ ಲಙ್ ರೂಪ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಭೂತೇ ಲುಙ್ ಲಿಟ್ ಪರೋಕ್ಷೇಽಥ ಭಾವಿನ್ಯದ್ಯತನೇ ಚ ಲುಟ್ । ಲಿಙಾಶಿಷಿ ಚ ಶೇಷೇಽರ್ಥೇ ಲೃಡ್ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಲೃಙ್‌ಭವೇತ್ ।। ೩೫೮.

ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲುಙ್ ಮತ್ತು ಲಿಟ್ ರೂಪಗಳು, ದೂರದ ಭೂತದಲ್ಲಿ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿನ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಲುಟ್ ರೂಪ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಲೃಟ್ ರೂಪ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೃಙ್ ರೂಪ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಿಙ್ನಿಮಿತ್ತೇ ಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ತೌ ಪರೇ ನವಾತ್ಮನೇಪದಮ್ । ಪೂರ್ವ್ವಂ ನ ಪರಸ್ಮೈಪದನ್ತಿಪ್ತಸನ್ತೀತಿ ಪ್ರಥಮಃ ಪುಮಾನ್ ।। ೩೫೮.

ವಿಧಿ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಲಿಙ್ ಬಳಸಿದಾಗ ಕ್ರಿಯಾಪದಕ್ಕೆ ಆತ್ಮನೇಪದ ಅಂತ್ಯಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ಪರಸ್ಮೈಪದ ಅಂತ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲ, ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ ಏಕವಚನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ.

ಸಿಪ್ಥಸ್ಥ ಮಧ್ಯಮನರೋ ಮಿಪ್ವಸ್ಮಸ್ಚೋತ್ತಮಃ ಪುಮಾನ್ । ತ ಆತಾಂ ಅನ್ತಾತ್ಮನೇ ಮುಖ್ಯಃ ಥಾಸಾಥಾಂ ಧ್ವಞ್ಚ ಮಧ್ಯಮಃ ।। ೩೫೮.

ಸಿಪ್, ಥಸ್, ಥ ಎಂಬವು ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ ಅಂತ್ಯಗಳು; ಮಿಪ್, ವಸ್, ಮಸ್ ಎಂಬವು ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ ಅಂತ್ಯಗಳು. ತ, ಆತಾಂ, ಅಂತ ಆತ್ಮನೇಪದ ಮುಖ್ಯ ಅಂತ್ಯಗಳು; ಥಾ, ಸಾ, ಥಾಂ, ಧ್ವ ಕೂಡ ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ ಅಂತ್ಯಗಳು.

ಉತ್ತಮ ಇ ವಹಿ ಮಹಿ ಭೂವಾದ್ಯಾ ಧಾತವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಭುವಿರೇಧಿಃ ಪಚಿರ್ನನ್ದಿರ್ಧ್ವಂಸಿಃ ಶ್ರಂಸಿಃ ಪದಿಸ್ತ್ವದಿಃ ।। ೩೫೮.

ಮಣ್ಣು ಮೊದಲಾದ ಮೂಲಭೂತಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭುವಿ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಧಿ, ಪಚಿರ್, ನಂದಿರ್, ಧ್ವಂಸಿ, ಶ್ರಂಸಿ, ಪದಿಸ್ ಮತ್ತು ತ್ವದಿ ಎಂಬುವು ಸೇರಿವೆ.

ಶೀಙಃ ಕ್ರೀಡ಼ೋ ಜುಹೋತಿಶ್ಚ ಜಹಾತಿಶ್ಚ ದಧಾತ್ಯಪಿ । ದೀವ್ಯತಿಃ ಸ್ವಪಿತಿರ್ನಹಿಃ ಸುನೋತಿರ್ವಸಿರೇಚ ಚ ।। ೩೫೮.

ಶೀನ, ಕ್ರೀರ, ಜುಹೋತಿ, ಜಹಾತಿ, ದಧಾತಿ, ದೀವ್ಯತಿ, ಸ್ವಪಿತಿ, ನಹಿ, ಸುನೋತಿ ಮತ್ತು ವಸಿರ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.