ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ದ್ವಿಧಾಖ್ಯಾತೋಽವ್ಯಯೀಭಾವೋ ನಾಮಪೂರ್ವಪದೋ ಯಥಾ । ಶಾಕಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಶಾಕಪ್ರತಿ ಯಥಾಽವ್ಯಯಪೂರ್ವ್ಯಕಃ ।। ೩೫೫.

'ಎರಡು ವಿಧ' ಎಂಬ ಸಮಾಸವನ್ನು ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ಪದವು ನಾಮಪದವಾಗಿದ್ದರೆ, 'ಹುಳಿಯ ಪ್ರಮಾಣ', ಅಥವಾ 'ಹುಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ, ಮೊದಲು ಪದವು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದ್ದರೆ.

ಉಪಕುಮ್ಭಞ್ಚೋಪರಥ್ಯಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಚತುರ್ವಿಂಧಃ । ಉತ್ತರಪದಾರ್ಥಮುಖ್ಯೋ ದ್ವನ್ದ್ವಶ್ಚೋಭಯಮುಖ್ಯಕಃ ೩೫೫.

ಉಪಕುಂಭ ಮತ್ತು ಉಪರಥ್ಯ ಎಂಬುವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ನಂತರದ ಪದವೇ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಸ್ಕನ್ದ ಉವಾಚ ತದ್ಧಿತಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸಾಮಾನ್ಯವೃತ್ತಿರೀದೃಶೀ । ಲ ವ್ಯಂಸಲೋ ವತ್ಸಲಃ ಸ್ಯಾದಿಲಚಿ ಸ್ಯಾತ್ತೂ ಫೇನಿಲಂ ।। ೩೫೬.

ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳಿದನು: ತದ್ದಿತ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಮೂರು ವಿಧಗಳೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, 'ಲವ್ಯಂಸಲ' ಎಂದರೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಿರುವವನು, 'ಇಲಚ್' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಫೆನಿಲ' ಎಂದರೆ ನುರಿತಿರುವುದು.

ಲೋಮಶಃ ಸೇ ಪಾಮನೋ ನೇ ಇಲಚಿ ಸ್ಯಾತ್ತು ಪಿಚ್ಛಿಲಂ । ಅಣಿ ಪ್ರಾಜ್ಞ ಆರ್ಚ್ಚಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ದನ್ತಾದುರಚಿ ದನ್ತುರಃ ।। ೩೫೬.

ಲೋಮಶ ಎಂದರೆ ಕೂದಲಿರುವವನು, ಪಾಮನೋ ಎಂದರೆ ಕೂದಲು ಇಲ್ಲದವನು. 'ಇಲಚ್' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಪಿಚ್ಚಿಲ' ಎಂದರೆ ಅಂಟುಪಡುವುದು. 'ಅಣಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಪ್ರಾಜ್ಞ' ಎಂದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯು, 'ಆರ್ಚಕ' ಎಂದರೆ ಪೂಜಾರಿ, 'ದುರಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ದಂತುರ' ಎಂದರೆ ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವವನು.

ರೇ ಸ್ಯಾಮ್ಮಧುರಂ ಸುಶಿರಂ ರೇ ಸ್ಯಾತ್ ಕೇಶರ ಈದೃಶಃ । ಹಿರಣ್ಯಂ ಯೇ ಮಾಲವೋ ವೇ ವಲಚಿ ಸ್ಯಾದ್ರಜಸ್ವಲಃ ।। ೩೫೬.

'ರೆ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಮಧುರ' ಎಂದರೆ ಸಿಹಿಯಾದುದು, 'ಸುಶಿರ' ಎಂದರೆ ಒಳಗೆ ಬೊತ್ತಾದುದು. 'ರೆ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಕೇಶರ' ಎಂದರೆ ಕೇಶದಂತಿರುವುದು. 'ಹಿರಣ್ಯ' ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನ, 'ಮಾಲವ' ಎಂದರೆ ಮಾಲವ ದೇಶದವನು, 'ವಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ರಜಸ್ವಲ' ಎಂದರೆ ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು.

ಇನೋ ಧನೋ ಕರೀ ಹಸ್ತೀ ಧನಿಕಂ ಟಿಕನೋರಿತಂ । ಪಯಸ್ವೀ ವಿನಿ ಮಾಯಾವೀ ಊರ್ಣಾಯುರ್ಯುಚಿ ಈರಿತಂ ।। ೩೫೬.

'ಇನೋ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಧನೋ' ಎಂದರೆ ಧನಿಕನು, 'ಕರಿ' ಎಂದರೆ ಆನೆ. 'ಧನಿಕ' ಎಂದರೆ ಶ್ರೀಮಂತ, 'ಟಿಕನೋರಿ' ಎಂದರೆ ಗುರುತು ಹಾಕಿದ. 'ಪಯಸ್ವೀ' ಎಂದರೆ ಹಾಲುಳ್ಳವನು, 'ವಿನಿಮಾಯಾವೀ' ಎಂದರೆ ಮಾಯಾಜಾಲಗಾರ, 'ಊರ್ಣಾಯು' ಎಂದರೆ ಉಣ್ಣೆ ಇರುವವನು, 'ಯುಚಿ' ಎಂದರೆ ಹೇಳಿದ.

ವಾಗ್ಮೀ ಮಿನಿ ಆಲಚಿ ಸ್ಯಾದ್ವಾಚಾಲಶ್ಚಾಟಚೀರಿತಂ । ಫಲಿನೋ ವರ್ಹಿಣಃ ಕೇಕೀ ವೃನ್ದಾರಕಸ್ತಯಾ ಕನಿ ।। ೩೫೬.

'ವಾಗ್ಮೀ' ಎಂದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು, 'ಮಿನಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ. 'ಆಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ವಾಚಾಲ' ಎಂದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನು, 'ಚಾಟಚೀರಿತ' ಎಂದರೆ ಹೊಗಳುವವನು. 'ಫಲಿನ' ಎಂದರೆ ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವ, 'ವರ್ಹಿಣ' ಎಂದರೆ ನವಿಲು, 'ಕೇಕೀ' ಕೂಡ ನವಿಲು, 'ವೃಂದಾರಕ' ಎಂದರೆ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದವನು, 'ಕನಿ' ಎಂದರೆ ಚಿಕ್ಕದು.

ಆಲುಚಿ ಶೀತನ್ನ ಸಹತೇ ಶೀತಾಲುಃ ಶ್ವಾಲುರೀದೃಶಃ । ಹಿಮಾಲುರಾಲುಚಿ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಹಿಮಂ ನ ಸಹತೇ ತಥಾ ।। ೩೫೬.

'ಆಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಶೀತನ್ನ' ಎಂದರೆ ಚಳಿಯನ್ನು ಸಹಿಸದವನು, 'ಶೀತಾಲು' ಎಂದರೆ ಚಳಿಗೆ ಸಹಿಸುವವನು, 'ಶ್ವಾಲು' ಎಂದರೆ ನಾಯಿಯಂತಿರುವವನು. 'ಹಿಮಾಲು' ಎಂದರೆ ಹಿಮವನ್ನು ಸಹಿಸದವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಇತರರು.

ರೂಪಂ ವಾತಾದುಲಚಿ ಸ್ಯಾದ್ ವಾತುಲಶ್ಚಾನಪತ್ಯಕೇ । ವಾಶಿಷ್ಠಃ ಕೌರವೋ ವಾಸಃ ಪಾಞ್ಚಾಲಃ ಸೋಸ್ಯ ವಾಸಕಃ ।। ೩೫೬.

'ರೂಪಂ' ಪದಕ್ಕೆ 'ವಾತಾದುಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾದುದು, 'ವಾತುಲ' ಎಂದರೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು, 'ಅನಪತ್ಯಕ' ಎಂದರೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನು. 'ವಾಶಿಷ್ಠ' ಎಂದರೆ ವಸಿಷ್ಠನ ವಂಶದವನು, 'ಕೌರವ' ಎಂದರೆ ಕುರು ವಂಶದವನು, 'ವಾಸ' ಎಂದರೆ ವಾಸಸ್ಥಾನ, 'ಪಾಂಚಾಲ' ಎಂದರೆ ಪಂಚಾಲ ದೇಶದವನು, 'ವಾಸಕ' ಎಂದರೆ ನಿವಾಸಿ.

ತತ್ರ ವಾಸೋ ಮಾಥುರಃ ಸ್ಯಾದ್ವೇತ್ತ್ಯಧೀತೇ ಚ ಚಾನ್ದ್ರಕಃ । ವ್ಯುತ್‌ಕ್ರಮಂ ವೇತ್ತಿ ಕ್ರಮಕಃ ನರಶ್ಚಕ್ರಾಮ ಕೌಶಕಃ ।। ೩೫೬.

ಅಲ್ಲಿ 'ವಾಸ' ಎಂದರೆ ಮಥುರಾದವನು, 'ಮಾಥುರ' ಎಂದರೆ ಮಥುರೆಯವನು. 'ವೆತ್ತಿ' ಎಂದರೆ ಗೊತ್ತಿರುವವನು, 'ಅಧೀತೆ' ಎಂದರೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವನು, 'ಚಾಂದ್ರಕ' ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ. 'ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮ' ಎಂದರೆ ಕ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಡುವುದು, 'ಕ್ರಮಕ' ಎಂದರೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುವವನು, 'ನರ' ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯ, 'ಚಕ್ರಾಮ' ಎಂದರೆ ನಡೆಯುವವನು, 'ಕೌಶಕ' ಎಂದರೆ ಕೋಸಲದವನು.

ಪ್ರಿಯಙ್ಗೂನಾಂ ಭವಂ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಪ್ರೈಯಙ್ಗವೀನಕಂ ಖಞಿ । ಮೌದ್‌ಗೀನಂ ಸೌದ್ರವೀಣಞ್ಚ ವೈದೇಹಶ್ಚಾನಪತ್ಯಕೇ ।। ೩೫೬.

'ಪ್ರಿಯಂಗು' ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಂದದ್ದು 'ಪ್ರಿಯಂಗು ಮೂಲ', 'ಕ್ಷೇತ್ರ' ಎಂದರೆ ಹೊಲ, 'ಪ್ರಿಯಂಗವೀನಕ' ಎಂದರೆ ಪ್ರಿಯಂಗುವಿಗೆ ಸೇರಿದ, 'ಖಣಿ' ಎಂದರೆ ಗಣಿಗಾರ. 'ಮೌದ್ಗೀನ' ಎಂದರೆ ಮೂದ್ಗೀನನಿಗೆ ಸೇರಿದ, 'ಸೌದ್ರವೀನ' ಎಂದರೆ ಸೌದ್ರನಿಗೆ ಸೇರಿದ, 'ವೈದೇಹ' ಎಂದರೆ ವೈದೇಹ ದೇಶದವನು, 'ಅನಪತ್ಯಕ' ಎಂದರೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನು.

ಇಞಿ ದಾಕ್ಷಿರ್ದಾಶರಥಿಃ ಕಚಿ ನಾರಾಯಣಾದಿಕಂ । ಆಶ್ವಾಯನಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಫಞಿ ಯಚಿ ಗಾರ್ಗ್ಯಶ್ಚ ವಾತ್ಸಕಃ ।। ೩೫೬.

ಇಣಿ ಎಂಬುದು ದಕ್ಷನು, ದಾಶರಥಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಶ್ವಾಯನನಿಗೆ ಫ ಎಂಬುದು, ಗಾರ್ಗ್ಯನಿಗೆ ವಾತ್ಸಕ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಢಕಿ ಸ್ಯಾದ್ವೈನತೇಯಾದಿಶ್ಚಾಟಕೇರಸ್ತಥೈರಕಿ । ಢ್ರಕಿ ಗೌಧೇರಕೋ ರೂಪಂ ಗೌವಾರಶ್ಚಾರಕೀರಿತಂ ।। ೩೫೬.

ಢಕಿ ಎಂದರೆ ವೈನತೇಯ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಚಾಟಕೇರ ಮತ್ತು ಐರಕಿ ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಢ್ರಕಿ ಎಂದರೆ ಗೌಢೇರಕ, ಗೌವಾರ ಎಂಬುದನ್ನು ಆರಕೀರಿತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ಷತ್ರಿಯೋ ಘೇ ಕುಲೀನಃ ಖೇ ಣ್ಯೇ ಕೌರವ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಯತಿ ಮೂರ್ದ್ಧನ್ಯಮುಖ್ಯಾದಿಃ ಸುಗನ್ಧಿರಿತಿ ರೂಪಕಂ ।। ೩೫೬.

ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಘೆ ಎಂಬುದು, ಕುಲೀನನಿಗೆ ಖೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಣ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಕೌರವರಂತಹ ವಂಶಗಳು. ಯತಿ ಎಂದರೆ ಮುಖ್ಯ ಯತಿಗಳು, ಸುಗಂಧಿ ಎಂಬುದು ಒಂದು ರೂಪ.

ತಾರಕಾದಿಭ್ಯ ಇತಚಿ ನಭಸ್ತಾರಕಿತಾದಯಃ । ಅನಙಿ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಕುಣ್ಡಾಧ್ನೀ ಪುಷ್ಪಧನ್ವಸುಧನವನೀ ।। ೩೫೬.

ತಾರಕ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಇತಚಿ ಎಂಬುದು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತಹ ಆಕಾಶದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಣಿ ಎಂದರೆ ಕುಂಡ, ಧ್ನಿ, ಪುಷ್ಪಧನು, ಸುಧನ್ವ, ವನೀ ಎಂಬವರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಚಞ್ಚುಪಿ ವಿತ್ತಚಞ್ಚುಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿತ್ತಮಸ್ಯ ಚ ಶಬ್ದಕೇ । ಚಣಪಿ ಸ್ಯಾತ್ ಕೇಶಚಣಃ ರೂಪೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪಟರೂಪಕಮ್ ।। ೩೫೬.

ಚಂಚುಪಿ ಎಂದರೆ 'ಧನಚಂಚು', ವಿತ್ತಚಂಚು ಎಂಬುದು ಧನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪದ. ಚಣಪಿ ಎಂದರೆ 'ಕೇಶಚಣ', ಪಟರೂಪಕ ಎಂಬುದು ಒಂದು ರೂಪ.

ಈಯಸೌ ಚ ಪಟೀಯಾನ್ ಸ್ಯಾತ್ ತರಪ್ಯಕ್ಷತರಾದಿಕಮ್ । ಪಚತಿತರಾಞ್ಚ ತರಪಿ ತಮಪ್ಯಟತಿತಮಾಮಪಿ ।। ೩೫೬.

ಈಯಸೌ ಎಂದರೆ 'ಹೆಚ್ಚು', ಪಟೀಯಾನ್ ಎಂದರೆ 'ಅತ್ಯಂತ'. ತರಪ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇತರ ರೂಪಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪಚತಿತರಾಂ, ತರಪಿ, ತಮಪ್ಯಟತಿತಮಾಂ ಕೂಡ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಮೃದ್ವೀತಮಾ ಕಲ್ಪಪಿ ಸ್ಯಾದಿನ್ದ್ರಕಲ್ಪೋಽರ್ಕಕಲ್ಪಕಃ । ರಾಜದೇಶೀಯೋ ದೇಶೀಯೇ ದೇಶ್ಯೇ ದೇಶ್ಯಾದಿರೂಪಕಮ್ ।। ೩೫೬.

ಮೃದುವೀತಮಾ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಪಿ ಎಂದರೆ ಹೋಲಿಕೆಯ ಅರ್ಥ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ 'ಇಂದ್ರನಂತೆ', 'ಸೂರ್ಯನಂತೆ'. ರಾಜದೇಶೀಯ, ದೇಶೀಯ, ದೇಶ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ರೂಪಗಳು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಟುಜಾತೀಯೋ ಜಾತೀಯೇ ಜಾನುಮಾತ್ರಞ್ಚ ಮಾತ್ರಚಿ । ಊರುದ್ವಯಸೋ ದ್ವಯಸಚಿ ಊರುದಘ್ನಞ್ಚ ದಘ್ನಚಿ ।। ೩೫೬.

ಪಟುಜಾತೀಯ ಎಂದರೆ ಪಟು ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವನು, ಜಾತೀಯ ಎಂದರೆ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವನು, ಜಾನುಮಾತ್ರ ಎಂದರೆ ಮೊಣಕಾಲಿನ ಮಟ್ಟಿಗೆ, ಮಾತ್ರಚಿ ಎಂದರೆ ಅಳತೆ. ಊರುದ್ವಯಸ ಎಂದರೆ ಎರಡು ತೊಡೆಯಿಗೆ ಸೇರಿದ, ದ್ವಯಸಚಿ ಎಂದರೆ ಎರಡು, ಊರುದಘ್ನ ಎಂದರೆ ತೊಡೆಯ ಮಟ್ಟಿಗೆ, ದಘ್ನಚಿ ಎಂದರೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿ.

ತಯಟಿ ಸ್ಯಾತ್ ಪಞ್ಚತಯಃ ದೌವಾರಿಕಷ್ಠಕೀರಿತಂ । ಸಾಮಾನ್ಯವೃತ್ತಿರುಕ್ತಾಽಅವ್ಯಾಖ್ಯಶ್ಚ ತದ್ಧಿತಃ ।। ೩೫೬.

ತಯಟಿ ಎಂದರೆ ಐದು ಭಾಗ, ಪಂಚತಯ ಎಂದರೆ ಐದು ಭಾಗ, ದೌವಾರಿಕಷ್ಟಕೀರಿತ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಪದ. ಸಾಮಾನ್ಯವೃತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆ, ಅವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಕೂಡ ತದ್ಧಿತ.

ಯಸ್ಮಾದ್ಯತಸ್ತಸಿಲಿ ಚ ಯತ್ರ ತತ್ರ ತ್ರಲೀರಿತಂ । ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಹ್ಯಧುನಾ ಸ್ಯಾದಿದಾನೀಞ್ಚೈವ ದಾನ್ಯಪಿ ।। ೩೫೬.

ಯಸ್ಮಾದ್ ಮತ್ತು ಯತತಸಿಲಿ ಮೂಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಯತ್ರ ಮತ್ತು ತತ್ರ ಟ್ರಲೀ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಂದರೆ 'ಈಗ', ಅಧುನಾ ಎಂದರೆ 'ಈಗ', ಇದಾನೀಂ ಮತ್ತು ದಾನ್ಯ ಕೂಡ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಮಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವ್ವದಾ ದಾ ಸ್ಯಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ರ್ಹಿಲೀರಿತಂ । ತರ್ಹಿ ಹೋಽಸ್ಭಿನ್ ಕಾಲ ಇಹ ಕರ್ಹಿ ಸಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಕಾಲಕೇ ।। ೩೫೬.

ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ, ಸರ್ವ್ವದಾ ಎಂದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ, ದಾ ಎಂದರೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ರ್ಹಿಲೀ ಎಂದರೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ. ತರ್ಹಿ ಎಂದರೆ 'ಆಗ', ಹೋ ಎಂದರೆ 'ಈಗ', ಅಭಿನ್ ಕಾಲ ಎಂದರೆ 'ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ', ಇಹ ಎಂದರೆ 'ಇಲ್ಲಿ', ಕರ್ಹಿ ಎಂದರೆ 'ಯಾವಾಗ', ಸಸ್ಮಿನ್ ಎಂದರೆ 'ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ', ಕಾಲಕೆ ಎಂದರೆ 'ಸಮಯದಲ್ಲಿ'.

ಯಥಾ ಥಾಲಿ ಥಮಿ ಕಥಂ ಪೂರ್ವ್ವಸ್ಯಾನ್ದಿಶಿ ಸಞ್ಚಯೇತ್ । ಅಸ್ತಾತಿ ಚೈವ ಪೂರ್ವ್ವಸ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವ್ವಾದಿಗ್ರಾಮಣೀಯಕಾಃ ।। ೩೫೬.

ಯಥಾ, ಥಾಲಿ, ಥಮಿ ಎಂಬವು 'ಹೇಗೆ' ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬಳಸಬೇಕು. ಅಸ್ತಾತಿ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಃ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನದು, ಪೂರ್ವಾದಿಗ್ರಾಮಣೀಯ ಎಂದರೆ ಮುಂಚಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ.

ಪುರಸ್ತಾತ್ ಸಞ್ಚರೇದ್ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸದ್ಯಸ್ತುಲ್ಯೇಽಹನೀರಿತಂ । ಉತಿಪೂರ್ವ್ವಾಬ್ದೇ ಚ ಪರುತ್ ಪೂರ್ವ್ವತರೇ ಪರಾರ್ಯ್ಯಪಿ ।। ೩೫೬.

ಪುರಸ್ತಾತ್ ಎಂದರೆ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸಂಚರೇದ್ ಎಂದರೆ ಹೋಗಬೇಕು, ಗಚ್ಛೇತ್ ಎಂದರೆ ಹೋಗಬೇಕು, ಸದ್ಯಃ ಎಂದರೆ ತಕ್ಷಣ, ತುಲ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಸಮಾನ, ಅಹನೀರಿತ ಎಂದರೆ ಅದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ. ಉತಿಪೂರ್ವಾಬ್ದೆ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪರುತ್ ಎಂದರೆ ಹಿಂದೆ, ಪೂರ್ವತರೇ ಎಂದರೆ ಇನ್ನೂ ಹಿಂದಿನದು, ಪರಾರ್ಯ ಎಂದರೆ ಬೇರೆ.

ಐಷಮೋಽಸ್ಮಿನ್ ಸಂವತ್ಸರೇ ರೂಪಂ ಸಮಸಿ ಚೇರಿತಂ । ಏದ್ಯವೌ ಪರೇದ್ಯವಿ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಸ್ಮಿನ್ನಹನೀರಿತಂ ।। ೩೫೬.

ಐಷಮ ಎಂದರೆ ಈ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಸಮಸಿ ಎಂದರೆ ರೂಪ, ಚೆರಿತ ಎಂದರೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎದ್ಯವೌ ಮತ್ತು ಪರೇದ್ಯವಿ ಎಂದರೆ ಮುಂದಿನ ದಿನ, ಪರಸ್ಮಿನ್ನಹನೀರಿತ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ.

ಅದ್ಯಾಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ದ್ಯೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪೂರ್ವ್ವೇದ್ಯುಶ್ಚ ತಥೈದ್ಯುಸಿ । ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾನ್ದಿಶಿ ವಸೇತ್ ದಕ್ಷಿಣಾದ್ದಕ್ಷಇಣಾ ದ್ಯುಭೌ ।। ೩೫೬.

ಅದ್ಯಾಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ಎಂದರೆ ಇಂದು, ದ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಈ ದಿನ, ಪೂರ್ವೇದ್ಯು ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ದಿನ, ತಥೈದ್ಯುಸಿ ಎಂದರೆ ಅಂತಹ ದಿನದಲ್ಲಿ. ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ವಸೇತ್ ಎಂದರೆ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ದಕ್ಷಿಣಾದ್ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ, ದಕ್ಷಿಣಾ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ, ದ್ಯುಭೌ ಎಂದರೆ ಎರಡು ದಿನಗಳು.

ಉತ್ತರಸ್ಯಾನ್ದಿಶಿ ವಸೇದುತ್ತರಾದುತ್ತರಾದ್ಯುಭೌ । ಉಪರಿ ವಸೈದುಪರಿಷ್ಟಾದ್ ಭವೇದ್ರಿಷ್ಟಾತಿ ಊದ್‌ರ್ಧ್ವಕಾತ್ ।। ೩೫೬.

ಉತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ವಸೇದ್ ಎಂದರೆ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ಉತ್ತರಾದ್ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರದಿಂದ, ಉತ್ತರಾದ್ಯುಭೌ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರದ, ಉಪರಿ ಎಂದರೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವಸೈದುಪರಿಷ್ಠಾದ್ ಎಂದರೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ಭವೇದ್ ಎಂದರೆ ಇರಬೇಕು, ಋಷ್ಟಾತಿ ಎಂದರೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಊರ್ಧ್ವಕಾತ್ ಎಂದರೆ ಮೇಲಿನಿಂದ.

ಉತ್ತರೇಣ ಚ ಪಿತ್ರೋಕ್ತಂ ಆಚಿ ಚ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾ । ಆಹೌ ದಕ್ಷಿಣಾಹಿ ವಸೇದ್ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ದ್ವಿಧಾ ಚ ಧಾ ।। ೩೫೬.

ಉತ್ತರೇಣ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರದಿಂದ, ಪಿತ್ರೋಕ್ತಂ ಎಂದರೆ ತಂದೆಯು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಆಚಿ ಎಂದರೆ ಕಡೆಗೆ, ದಕ್ಷಿಣಾ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣ. ಆಹೌ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಗೆ, ದಕ್ಷಿಣಾಹಿ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ, ವಸೇದ್ ಎಂದರೆ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ದ್ವಿಪ್ರಕಾರ ಎಂದರೆ ಎರಡು ವಿಧ, ದ್ವಿಧಾ ಎಂದರೆ ಎರಡು ಭಾಗ, ಧಾ ಎಂದರೆ ಇಡುವುದು.

ನಿಪಾತಾಸ್ತದ್ಧಿತಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ತದ್ವಿತೋ ಭಾವವಾಚಕಃ । ಪಟೋರ್ಭಾವಃ ಪಟುತ್ವನ್ತ್ವೇ ಪಟುತಾ ತಲಿ ಚೇರಿತಂ ।। ೩೫೬.

ನಿಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ತದ್ಧಿತಗಳು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ತದ್ವಿತ ಎಂದರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು. ಪಟೋರ್ಭಾವ ಎಂದರೆ ಪಟುವಿನ ಸ್ಥಿತಿ, ಪಟುತ್ವ ಎಂದರೆ ಪಟುವಾಗಿರುವುದು, ಪಟುತಾ ಎಂದರೆ ಪಟುತನ, ತಲಿ ಎಂದರೆ ವಿವರಿಸುವುದು.