ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ರಾಜ್ಞಃ ಪುಮಾನ್ ರಾಜಪುಮಾನ್ ಷಷ್ಠೀ ವೃಕ್ಷಫಲಂ ತಥಾ । ಸಪ್ತಮೀ ಚಾಕ್ಷಶೌಣ್ಡೋಽಯಮಹಿತೋ ನಞ್‌ಸಮಾಸಕಃ ।। ೩೫೫.

ರಾಜನ ಪುರುಷ, ರಾಜಪುರುಷ, ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ; ಮರದ ಹಣ್ಣು ಕೂಡ; ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಆಕ್ಷಶೌಂಡ, ಅಮಹಿತ ಎಂಬುದು ನಕಾರ ಸಮಾಸ.

ಕರ್ಮಧಾರಯಃ ಸಪ್ತಧಾ ನೀಲೋತ್ಪಲಮುಖಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ವಿಶೇಷಣಪೂರ್ವ್ವಪದೋ ವಿಶೇಷ್ಯೋತ್ತರತಸ್ತಥಾ ।। ೩೫೫.

ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸವು ಏಳು ವಿಧ, ನೀಲೋತ್ಪಲಮುಖ ಮುಂತಾದವು; ವಿಶೇಷಣ ಪದ ಮೊದಲು, ವಿಶೇಷ್ಯ ಪದ ನಂತರ ಬರುತ್ತದೆ.

ವೈಯಾಕರಣಖಸೂಚಿಃ ಶೀತೋಷ್ಣಂ ದ್ವಿಪದಂ ಶುಭಮ್ । ಉಪಮಾನಪೂರ್ವಪದಃ ಶಙ್ಖಪಾಣ್ಡರ ಇತ್ಯಪಿ ।। ೩೫೫.

ವ್ಯಾಕರಣಜ್ಞನ ನಖ ಸೂಚಿ, ಶೀತೋಷ್ಣ, ಎರಡು ಕಾಲು, ಶುಭ; ಉಪಮೆಯ ಪದ ಮೊದಲು ಬರುವದು, ಶಂಖಪಾಂಡರ ಎಂಬಂತೆ.

ಉಪಮಾನೋತ್ತರಪದಃ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಇತ್ಯಪಿ । ಸಮ್ಭಾವನಾಪೂರ್ವಪದೋ ಗುಣವೃದ್ಧಿರಿತೀದೃಶಮ್ ।। ೩೫೫.

ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಪದವನ್ನು 'ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಹುಲಿ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ, ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದವು ಅಂದಾಜು ಸೂಚಿಸುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗುಣ ಇತಿ ವೃದ್ಧಿರ್ವಾಚ್ಯಾ ಸುಹೃದೇವ ಸುಬನ್ಧುಕಃ । ಸವಧಾರಣಪೂರ್ವಪದೋ ಬಹುವ್ರೀಹಿಶ್ಚ ಸಪ್ತಧಾ ।। ೩೫೫.

ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು 'ಸ್ನೇಹಿತ' ಅಥವಾ 'ಹತ್ತಿರದ ಬಂಧು' ಎಂಬ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಆ ಬಾಹುವ್ರಿಹಿ ಸಮಾಸವು ಏಳು ವಿಧಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಪದಶ್ಚ ಬಹುವ್ರೀಹಿರಾರೂಢ಼ಭವನೋ ನರಃ । ಅರ್ಚ್ಚಿತಾಶೇಷಪೂರ್ವ್ವೋಽಯಂ ಬಹ್ವಙ್‌ಘ್ರಿಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೩೫೫.

ಬಾಹುವ್ರಿಹಿ ಸಮಾಸವು ಎರಡು ಕಾಲುಗಳಿರುವಂತೆ, 'ಮನೆಗೆ ಹತ್ತಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ' ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದವು 'ಎಲ್ಲರೂ ಗೌರವಿಸಿದ' ಎಂದಾದರೆ, ಅದನ್ನು 'ಅನೇಕ ಅಂಗಗಳಿರುವ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಏತೇ ವಿಪ್ರಾಶ್ಚೋಪದಶಾಃ ಸಙ್‌ಖ್ಯೋತ್ತರಪದಸ್ತ್ವಯಮ್ । ಸಙ್‌ಖ್ಯೋಭಯಪದೋ ಯದ್ವದ್‌ದ್ವಿತ್ರಾ ದ್ವ್ಯೇಕತ್ರಯೋ ನರಃ ।। ೩೫೫.

ಈವುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ಉಪದಶಗಳು. ಇದೊಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯ ನಂತರದ ಪದವಿರುವ ಸಮಾಸ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 'ಎರಡು', 'ಮೂರು', ಅಥವಾ 'ಒಂದು' ಎಂಬುದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಹಪೂರ್ಷಪದೋಽಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸಮೂಲೋದ್‌ಧೃತಕಸ್ತರುಃ । ವ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ ಕೇಶಾಕೇಶಿ ನಖಾನಖಿ ।। ೩೫೫.

ಇದು 'ಒಟ್ಟಿಗೆ' ಎಂಬ ಮೊದಲು ಪದವಿರುವ ಸಮಾಸ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ 'ಮೂಲಸಹಿತವಾಗಿ ಎಳೆದ ಮರ'. ಹಿಂತಿರುಗುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು 'ಕೂದಲು-ಕೂದಲು', 'ನಖ-ನಖ' ಎಂಬಂತೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ದಿಗ್ಲಕ್ಷ್ಯಾ ಸ್ಯಾದ್ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ್ವಾ ದ್ವಿಗುರಾಭಾಷಿತೋ ದ್ವಿಧಾ । ಏಕವದ್ಭಾವಿ ದ್ವಿಶ್ರೃಙ್ಗಂ ಪಞ್ಚಮೂಲೀ ತ್ವನೇಕಧಾ ।। ೩೫೫.

ದಿಕ್ಕು ಸೂಚಿಸುವ ಸಮಾಸ 'ಪೂರ್ವ-ದಕ್ಷಿಣ' ಎಂಬಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ 'ಎರಡು ಕೊಂಬು', 'ಐದು ಬೇರು', ಹಾಗೆಯೇ 'ಅನೇಕ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ.

ದ್ವನ್ದ್ವಃ ಸಮಾಸೋ ದ್ವಿವಿಖಧೋ ಹೀತರೇತರಯೋಗಕಃ । ರುದ್ರವಿಷ್ಣೂ ಸಮಾಹಾರೋ ಭೇರೀಪಟಹಮೀದೃಶಮ್ ।। ೩೫೫.

ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸವು ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ 'ರುದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು', ಅಥವಾ 'ಡೋಲು ಮತ್ತು ಪಹಣ' ಎಂಬ ಸಂಯೋಜನೆ.

ದ್ವಿಧಾಖ್ಯಾತೋಽವ್ಯಯೀಭಾವೋ ನಾಮಪೂರ್ವಪದೋ ಯಥಾ । ಶಾಕಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಶಾಕಪ್ರತಿ ಯಥಾಽವ್ಯಯಪೂರ್ವ್ಯಕಃ ।। ೩೫೫.

'ಎರಡು ವಿಧ' ಎಂಬ ಸಮಾಸವನ್ನು ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ಪದವು ನಾಮಪದವಾಗಿದ್ದರೆ, 'ಹುಳಿಯ ಪ್ರಮಾಣ', ಅಥವಾ 'ಹುಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ, ಮೊದಲು ಪದವು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದ್ದರೆ.

ಉಪಕುಮ್ಭಞ್ಚೋಪರಥ್ಯಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಚತುರ್ವಿಂಧಃ । ಉತ್ತರಪದಾರ್ಥಮುಖ್ಯೋ ದ್ವನ್ದ್ವಶ್ಚೋಭಯಮುಖ್ಯಕಃ ೩೫೫.

ಉಪಕುಂಭ ಮತ್ತು ಉಪರಥ್ಯ ಎಂಬುವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ನಂತರದ ಪದವೇ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಸ್ಕನ್ದ ಉವಾಚ ತದ್ಧಿತಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸಾಮಾನ್ಯವೃತ್ತಿರೀದೃಶೀ । ಲ ವ್ಯಂಸಲೋ ವತ್ಸಲಃ ಸ್ಯಾದಿಲಚಿ ಸ್ಯಾತ್ತೂ ಫೇನಿಲಂ ।। ೩೫೬.

ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳಿದನು: ತದ್ದಿತ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಮೂರು ವಿಧಗಳೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, 'ಲವ್ಯಂಸಲ' ಎಂದರೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಿರುವವನು, 'ಇಲಚ್' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಫೆನಿಲ' ಎಂದರೆ ನುರಿತಿರುವುದು.

ಲೋಮಶಃ ಸೇ ಪಾಮನೋ ನೇ ಇಲಚಿ ಸ್ಯಾತ್ತು ಪಿಚ್ಛಿಲಂ । ಅಣಿ ಪ್ರಾಜ್ಞ ಆರ್ಚ್ಚಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ದನ್ತಾದುರಚಿ ದನ್ತುರಃ ।। ೩೫೬.

ಲೋಮಶ ಎಂದರೆ ಕೂದಲಿರುವವನು, ಪಾಮನೋ ಎಂದರೆ ಕೂದಲು ಇಲ್ಲದವನು. 'ಇಲಚ್' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಪಿಚ್ಚಿಲ' ಎಂದರೆ ಅಂಟುಪಡುವುದು. 'ಅಣಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಪ್ರಾಜ್ಞ' ಎಂದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯು, 'ಆರ್ಚಕ' ಎಂದರೆ ಪೂಜಾರಿ, 'ದುರಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ದಂತುರ' ಎಂದರೆ ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವವನು.

ರೇ ಸ್ಯಾಮ್ಮಧುರಂ ಸುಶಿರಂ ರೇ ಸ್ಯಾತ್ ಕೇಶರ ಈದೃಶಃ । ಹಿರಣ್ಯಂ ಯೇ ಮಾಲವೋ ವೇ ವಲಚಿ ಸ್ಯಾದ್ರಜಸ್ವಲಃ ।। ೩೫೬.

'ರೆ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಮಧುರ' ಎಂದರೆ ಸಿಹಿಯಾದುದು, 'ಸುಶಿರ' ಎಂದರೆ ಒಳಗೆ ಬೊತ್ತಾದುದು. 'ರೆ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಕೇಶರ' ಎಂದರೆ ಕೇಶದಂತಿರುವುದು. 'ಹಿರಣ್ಯ' ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನ, 'ಮಾಲವ' ಎಂದರೆ ಮಾಲವ ದೇಶದವನು, 'ವಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ರಜಸ್ವಲ' ಎಂದರೆ ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು.

ಇನೋ ಧನೋ ಕರೀ ಹಸ್ತೀ ಧನಿಕಂ ಟಿಕನೋರಿತಂ । ಪಯಸ್ವೀ ವಿನಿ ಮಾಯಾವೀ ಊರ್ಣಾಯುರ್ಯುಚಿ ಈರಿತಂ ।। ೩೫೬.

'ಇನೋ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಧನೋ' ಎಂದರೆ ಧನಿಕನು, 'ಕರಿ' ಎಂದರೆ ಆನೆ. 'ಧನಿಕ' ಎಂದರೆ ಶ್ರೀಮಂತ, 'ಟಿಕನೋರಿ' ಎಂದರೆ ಗುರುತು ಹಾಕಿದ. 'ಪಯಸ್ವೀ' ಎಂದರೆ ಹಾಲುಳ್ಳವನು, 'ವಿನಿಮಾಯಾವೀ' ಎಂದರೆ ಮಾಯಾಜಾಲಗಾರ, 'ಊರ್ಣಾಯು' ಎಂದರೆ ಉಣ್ಣೆ ಇರುವವನು, 'ಯುಚಿ' ಎಂದರೆ ಹೇಳಿದ.

ವಾಗ್ಮೀ ಮಿನಿ ಆಲಚಿ ಸ್ಯಾದ್ವಾಚಾಲಶ್ಚಾಟಚೀರಿತಂ । ಫಲಿನೋ ವರ್ಹಿಣಃ ಕೇಕೀ ವೃನ್ದಾರಕಸ್ತಯಾ ಕನಿ ।। ೩೫೬.

'ವಾಗ್ಮೀ' ಎಂದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು, 'ಮಿನಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ. 'ಆಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ವಾಚಾಲ' ಎಂದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನು, 'ಚಾಟಚೀರಿತ' ಎಂದರೆ ಹೊಗಳುವವನು. 'ಫಲಿನ' ಎಂದರೆ ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವ, 'ವರ್ಹಿಣ' ಎಂದರೆ ನವಿಲು, 'ಕೇಕೀ' ಕೂಡ ನವಿಲು, 'ವೃಂದಾರಕ' ಎಂದರೆ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದವನು, 'ಕನಿ' ಎಂದರೆ ಚಿಕ್ಕದು.

ಆಲುಚಿ ಶೀತನ್ನ ಸಹತೇ ಶೀತಾಲುಃ ಶ್ವಾಲುರೀದೃಶಃ । ಹಿಮಾಲುರಾಲುಚಿ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಹಿಮಂ ನ ಸಹತೇ ತಥಾ ।। ೩೫೬.

'ಆಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಶೀತನ್ನ' ಎಂದರೆ ಚಳಿಯನ್ನು ಸಹಿಸದವನು, 'ಶೀತಾಲು' ಎಂದರೆ ಚಳಿಗೆ ಸಹಿಸುವವನು, 'ಶ್ವಾಲು' ಎಂದರೆ ನಾಯಿಯಂತಿರುವವನು. 'ಹಿಮಾಲು' ಎಂದರೆ ಹಿಮವನ್ನು ಸಹಿಸದವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಇತರರು.

ರೂಪಂ ವಾತಾದುಲಚಿ ಸ್ಯಾದ್ ವಾತುಲಶ್ಚಾನಪತ್ಯಕೇ । ವಾಶಿಷ್ಠಃ ಕೌರವೋ ವಾಸಃ ಪಾಞ್ಚಾಲಃ ಸೋಸ್ಯ ವಾಸಕಃ ।। ೩೫೬.

'ರೂಪಂ' ಪದಕ್ಕೆ 'ವಾತಾದುಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾದುದು, 'ವಾತುಲ' ಎಂದರೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು, 'ಅನಪತ್ಯಕ' ಎಂದರೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನು. 'ವಾಶಿಷ್ಠ' ಎಂದರೆ ವಸಿಷ್ಠನ ವಂಶದವನು, 'ಕೌರವ' ಎಂದರೆ ಕುರು ವಂಶದವನು, 'ವಾಸ' ಎಂದರೆ ವಾಸಸ್ಥಾನ, 'ಪಾಂಚಾಲ' ಎಂದರೆ ಪಂಚಾಲ ದೇಶದವನು, 'ವಾಸಕ' ಎಂದರೆ ನಿವಾಸಿ.

ತತ್ರ ವಾಸೋ ಮಾಥುರಃ ಸ್ಯಾದ್ವೇತ್ತ್ಯಧೀತೇ ಚ ಚಾನ್ದ್ರಕಃ । ವ್ಯುತ್‌ಕ್ರಮಂ ವೇತ್ತಿ ಕ್ರಮಕಃ ನರಶ್ಚಕ್ರಾಮ ಕೌಶಕಃ ।। ೩೫೬.

ಅಲ್ಲಿ 'ವಾಸ' ಎಂದರೆ ಮಥುರಾದವನು, 'ಮಾಥುರ' ಎಂದರೆ ಮಥುರೆಯವನು. 'ವೆತ್ತಿ' ಎಂದರೆ ಗೊತ್ತಿರುವವನು, 'ಅಧೀತೆ' ಎಂದರೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವನು, 'ಚಾಂದ್ರಕ' ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ. 'ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮ' ಎಂದರೆ ಕ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಡುವುದು, 'ಕ್ರಮಕ' ಎಂದರೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುವವನು, 'ನರ' ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯ, 'ಚಕ್ರಾಮ' ಎಂದರೆ ನಡೆಯುವವನು, 'ಕೌಶಕ' ಎಂದರೆ ಕೋಸಲದವನು.

ಪ್ರಿಯಙ್ಗೂನಾಂ ಭವಂ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಪ್ರೈಯಙ್ಗವೀನಕಂ ಖಞಿ । ಮೌದ್‌ಗೀನಂ ಸೌದ್ರವೀಣಞ್ಚ ವೈದೇಹಶ್ಚಾನಪತ್ಯಕೇ ।। ೩೫೬.

'ಪ್ರಿಯಂಗು' ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಂದದ್ದು 'ಪ್ರಿಯಂಗು ಮೂಲ', 'ಕ್ಷೇತ್ರ' ಎಂದರೆ ಹೊಲ, 'ಪ್ರಿಯಂಗವೀನಕ' ಎಂದರೆ ಪ್ರಿಯಂಗುವಿಗೆ ಸೇರಿದ, 'ಖಣಿ' ಎಂದರೆ ಗಣಿಗಾರ. 'ಮೌದ್ಗೀನ' ಎಂದರೆ ಮೂದ್ಗೀನನಿಗೆ ಸೇರಿದ, 'ಸೌದ್ರವೀನ' ಎಂದರೆ ಸೌದ್ರನಿಗೆ ಸೇರಿದ, 'ವೈದೇಹ' ಎಂದರೆ ವೈದೇಹ ದೇಶದವನು, 'ಅನಪತ್ಯಕ' ಎಂದರೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನು.

ಇಞಿ ದಾಕ್ಷಿರ್ದಾಶರಥಿಃ ಕಚಿ ನಾರಾಯಣಾದಿಕಂ । ಆಶ್ವಾಯನಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಫಞಿ ಯಚಿ ಗಾರ್ಗ್ಯಶ್ಚ ವಾತ್ಸಕಃ ।। ೩೫೬.

ಇಣಿ ಎಂಬುದು ದಕ್ಷನು, ದಾಶರಥಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಶ್ವಾಯನನಿಗೆ ಫ ಎಂಬುದು, ಗಾರ್ಗ್ಯನಿಗೆ ವಾತ್ಸಕ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಢಕಿ ಸ್ಯಾದ್ವೈನತೇಯಾದಿಶ್ಚಾಟಕೇರಸ್ತಥೈರಕಿ । ಢ್ರಕಿ ಗೌಧೇರಕೋ ರೂಪಂ ಗೌವಾರಶ್ಚಾರಕೀರಿತಂ ।। ೩೫೬.

ಢಕಿ ಎಂದರೆ ವೈನತೇಯ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಚಾಟಕೇರ ಮತ್ತು ಐರಕಿ ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಢ್ರಕಿ ಎಂದರೆ ಗೌಢೇರಕ, ಗೌವಾರ ಎಂಬುದನ್ನು ಆರಕೀರಿತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ಷತ್ರಿಯೋ ಘೇ ಕುಲೀನಃ ಖೇ ಣ್ಯೇ ಕೌರವ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಯತಿ ಮೂರ್ದ್ಧನ್ಯಮುಖ್ಯಾದಿಃ ಸುಗನ್ಧಿರಿತಿ ರೂಪಕಂ ।। ೩೫೬.

ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಘೆ ಎಂಬುದು, ಕುಲೀನನಿಗೆ ಖೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಣ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಕೌರವರಂತಹ ವಂಶಗಳು. ಯತಿ ಎಂದರೆ ಮುಖ್ಯ ಯತಿಗಳು, ಸುಗಂಧಿ ಎಂಬುದು ಒಂದು ರೂಪ.

ತಾರಕಾದಿಭ್ಯ ಇತಚಿ ನಭಸ್ತಾರಕಿತಾದಯಃ । ಅನಙಿ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಕುಣ್ಡಾಧ್ನೀ ಪುಷ್ಪಧನ್ವಸುಧನವನೀ ।। ೩೫೬.

ತಾರಕ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಇತಚಿ ಎಂಬುದು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತಹ ಆಕಾಶದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಣಿ ಎಂದರೆ ಕುಂಡ, ಧ್ನಿ, ಪುಷ್ಪಧನು, ಸುಧನ್ವ, ವನೀ ಎಂಬವರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಚಞ್ಚುಪಿ ವಿತ್ತಚಞ್ಚುಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿತ್ತಮಸ್ಯ ಚ ಶಬ್ದಕೇ । ಚಣಪಿ ಸ್ಯಾತ್ ಕೇಶಚಣಃ ರೂಪೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪಟರೂಪಕಮ್ ।। ೩೫೬.

ಚಂಚುಪಿ ಎಂದರೆ 'ಧನಚಂಚು', ವಿತ್ತಚಂಚು ಎಂಬುದು ಧನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪದ. ಚಣಪಿ ಎಂದರೆ 'ಕೇಶಚಣ', ಪಟರೂಪಕ ಎಂಬುದು ಒಂದು ರೂಪ.

ಈಯಸೌ ಚ ಪಟೀಯಾನ್ ಸ್ಯಾತ್ ತರಪ್ಯಕ್ಷತರಾದಿಕಮ್ । ಪಚತಿತರಾಞ್ಚ ತರಪಿ ತಮಪ್ಯಟತಿತಮಾಮಪಿ ।। ೩೫೬.

ಈಯಸೌ ಎಂದರೆ 'ಹೆಚ್ಚು', ಪಟೀಯಾನ್ ಎಂದರೆ 'ಅತ್ಯಂತ'. ತರಪ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇತರ ರೂಪಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪಚತಿತರಾಂ, ತರಪಿ, ತಮಪ್ಯಟತಿತಮಾಂ ಕೂಡ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಮೃದ್ವೀತಮಾ ಕಲ್ಪಪಿ ಸ್ಯಾದಿನ್ದ್ರಕಲ್ಪೋಽರ್ಕಕಲ್ಪಕಃ । ರಾಜದೇಶೀಯೋ ದೇಶೀಯೇ ದೇಶ್ಯೇ ದೇಶ್ಯಾದಿರೂಪಕಮ್ ।। ೩೫೬.

ಮೃದುವೀತಮಾ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಪಿ ಎಂದರೆ ಹೋಲಿಕೆಯ ಅರ್ಥ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ 'ಇಂದ್ರನಂತೆ', 'ಸೂರ್ಯನಂತೆ'. ರಾಜದೇಶೀಯ, ದೇಶೀಯ, ದೇಶ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ರೂಪಗಳು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಟುಜಾತೀಯೋ ಜಾತೀಯೇ ಜಾನುಮಾತ್ರಞ್ಚ ಮಾತ್ರಚಿ । ಊರುದ್ವಯಸೋ ದ್ವಯಸಚಿ ಊರುದಘ್ನಞ್ಚ ದಘ್ನಚಿ ।। ೩೫೬.

ಪಟುಜಾತೀಯ ಎಂದರೆ ಪಟು ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವನು, ಜಾತೀಯ ಎಂದರೆ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವನು, ಜಾನುಮಾತ್ರ ಎಂದರೆ ಮೊಣಕಾಲಿನ ಮಟ್ಟಿಗೆ, ಮಾತ್ರಚಿ ಎಂದರೆ ಅಳತೆ. ಊರುದ್ವಯಸ ಎಂದರೆ ಎರಡು ತೊಡೆಯಿಗೆ ಸೇರಿದ, ದ್ವಯಸಚಿ ಎಂದರೆ ಎರಡು, ಊರುದಘ್ನ ಎಂದರೆ ತೊಡೆಯ ಮಟ್ಟಿಗೆ, ದಘ್ನಚಿ ಎಂದರೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿ.