ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಪಿತಾಽಗಾತ್ಸಹ ಪುತ್ರೇಣ ಕಾಣೋಽಕ್ಷ್ಣಾ ಗದಯಾ ಹರಿಃ । ಅರ್ಥೇನ ನಿವಸೇಕದ್‌ಭೃತ್ಯಃ ಕಾಲೇ ಭಾವೇ ಚ ಸಪ್ತಮೀ ।। ೩೫೪.

ತಂದೆ ಮಗನೊಂದಿಗೆ ಹೋದನು; ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದವನು ಒಂದು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ; ಹರಿಯು ಗದೆಯೊಂದಿಗೆ; ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ, ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ, ಸೇವಕನಿಗೆ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ವಿಷ್ಣೌ ನತೇ ಭವೇನ್ಮುಕ್ತಿರ್ವಸನ್ತೇ ಸ ಗತೋ ಹರಿಮ್ । ನೃಣಾಂ ಸ್ವಾಮೀ ನೃಷು ಸ್ವಾಮೀ ನೃಣಾಮೀಶಃ ಸತಾಮ್ಪತಿಃ ।। ೩೫೪.

ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹರಿಯನ್ನು ಸೇರಿದನು; ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ, ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಾಮಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಅಧಿಪತಿ.

ನೃಣಾಂ ಸಾಕ್ಷೀ ನೃಷು ಸಾಕ್ಷೀ ಗೋಷು ನಾಥೋ ಗವಾಮ್ಪತಿಃ । ಗೋಷು ಸೂತೋ ಗವಾಂ ಸೂತೋ ರಾಜ್ಞಾಂ ದಾಯಾದಕೋಽಸ್ವಿಹ ।। ೩೫೪.

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿ, ಮನುಷ್ಯರ ಸಾಕ್ಷಿ; ಹಸುವಿನಲ್ಲಿ ನಾಥ, ಹಸುಗಳ ಪತಿ; ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿ, ಹಸುಗಳ ಸಾರಥಿ; ರಾಜರ ವಾರಸುದಾರನು ಇಲ್ಲಿ.

ಅನ್ನಸ್ಯ೧ ಹೇತೋರ್ವಸತಿ ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಮೃತ್ಯರ್ಥಕರ್ಮಣಿ । ಮಾತುಃ ಸ್ಮರತಿ ಗೋಪ್ತಾರಂ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕರ್ತೃಕರ್ಮಣೋಃ ೩೫೪.

ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಉಪಯೋಗ; ತಾಯಿಯ ರಕ್ಷಕರನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸದಾ ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಇದು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ಕನ್ಧ ಉವಾಚ ಷೋಢ಼ಾ ಸಮಾಸಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಅಷ್ಟಾವಿಂಶಾತಿಧಾ ಪುನಃ । ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯವಿಭಾಗೇನ ಲುಗಲೋಪೇನ ಚ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೫೫.

ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಈಗ ಷೋಢಾ ಸಮಾಸವನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ, ಪದ ಲೋಪದಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಕುಮ್ಭಕಾರಶ್ಚ ನಿತ್ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೇಮಕಾರಾದಿಕಸ್ತಥಾ । ರಾಜ್ಞಃ ಪುಮಾನ್‌ರಾಜಪುಮಾನ್ ನಿತ್ಯೋಽಯಞ್ಚ ಸಮಾಸಕಃ ।। ೩೫೫.

ಮಡಕೆಗಾರನು ನಿತ್ಯನು, ಹದಿನೆಯಗಾರನೂ ಹಾಗೆಯೇ; ರಾಜನ ಪುರುಷ, ರಾಜಪುರುಷ, ಈ ಸಮಾಸವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕಷ್ಟಶ್ರಿತೋ ಲುಕ್‌ಸಮಾಸಃ ಕಣ್ಠೇಕಾಲಾದಿಕಸ್ತ್ವಲುಕ್ । ಸ್ಯಾದಷ್ಟಧಾ ತತ್‌ಪುರುಷಃ ಪ್ರಥಮಾದ್ಯಸುಪಾ ಸಹ ।। ೩೫೫.

ಪದ ಲೋಪದಿಂದ ಆಗುವ ಸಮಾಸವನ್ನು ಲುಕ್ ಸಮಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಷ್ಟಾಶ್ರಿತ; ಗಂಟಲು, ಕಾಲ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ವಲುಕ್; ಈ ರೀತಿ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವು ಎಂಟು ವಿಧ, ಪ್ರಥಮಾ ಮತ್ತು ಅಸುಪಾ ಜೊತೆಗೆ.

ಪ್ರಥಮಾತತ್‌ಪುರುಷೋಽಯಂ ಪೂರ್ವ್ವಂ ಕಾಯಸ್ಯ ವಿಗ್ರಹೇ । ಪೂರ್ವಕಾಯೋಽಪರಕಾಯೋ ಹ್ಯಧರೋತ್ತರಕಾಯಕಃ ।। ೩೫೫.

ಇದು ಪ್ರಥಮ ತತ್ಪುರುಷ, ದೇಹದ ವಿಭಜನೆಗೆ ಮೊದಲನೆಯದು; ಪೂರ್ವ ದೇಹ, ಅಪರ ದೇಹ, ಕೆಳ ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ದೇಹ.

ಅರ್ದ್ಧಂ ಕಣಾಯಾ ಅರ್ದ್ಧಕಣಾ ಭಿಕ್ಷಾತುರ್ಯ್ಯಮಥೇದೃಶಮ್ । ಆಪನ್ನಜೀವಿಕಸ್ತದ್ವತ್ ದ್ವಿತೀಯಾ ಚಾಧರಾಶ್ರಿತಃ ।। ೩೫೫.

ಕಣದ ಅರ್ಧವನ್ನು ಅರ್ಧಕಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಭಿಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಬೇಡುವವನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ; ಜೀವನವನ್ನು ಪಡೆದವನೂ ಹಾಗೆ; ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಕೆಳಗಿನದಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ವರ್ಷಮ್ಭೋಗ್ಯೋ ವರ್ಷಭೋಗ್ಯೋ ಧಾನ್ಯಾರ್ಥಶ್ಚ ತೃತೀಯಯಾ । ಚತುರ್ಥೋ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷಣುಬಲಿರ್ವೃಕಭೀತಿಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀ ।। ೩೫೫.

ವರ್ಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನನ್ನು ವರ್ಷಭೋಗ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಧಾನ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ; ನಾಲ್ಕನೆಯದು ವಿಷಣುಬಲಿ, ಐದನೆಯದು ಕರಡಿಯ ಭಯಕ್ಕೆ.

ರಾಜ್ಞಃ ಪುಮಾನ್ ರಾಜಪುಮಾನ್ ಷಷ್ಠೀ ವೃಕ್ಷಫಲಂ ತಥಾ । ಸಪ್ತಮೀ ಚಾಕ್ಷಶೌಣ್ಡೋಽಯಮಹಿತೋ ನಞ್‌ಸಮಾಸಕಃ ।। ೩೫೫.

ರಾಜನ ಪುರುಷ, ರಾಜಪುರುಷ, ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ; ಮರದ ಹಣ್ಣು ಕೂಡ; ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಆಕ್ಷಶೌಂಡ, ಅಮಹಿತ ಎಂಬುದು ನಕಾರ ಸಮಾಸ.

ಕರ್ಮಧಾರಯಃ ಸಪ್ತಧಾ ನೀಲೋತ್ಪಲಮುಖಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ವಿಶೇಷಣಪೂರ್ವ್ವಪದೋ ವಿಶೇಷ್ಯೋತ್ತರತಸ್ತಥಾ ।। ೩೫೫.

ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸವು ಏಳು ವಿಧ, ನೀಲೋತ್ಪಲಮುಖ ಮುಂತಾದವು; ವಿಶೇಷಣ ಪದ ಮೊದಲು, ವಿಶೇಷ್ಯ ಪದ ನಂತರ ಬರುತ್ತದೆ.

ವೈಯಾಕರಣಖಸೂಚಿಃ ಶೀತೋಷ್ಣಂ ದ್ವಿಪದಂ ಶುಭಮ್ । ಉಪಮಾನಪೂರ್ವಪದಃ ಶಙ್ಖಪಾಣ್ಡರ ಇತ್ಯಪಿ ।। ೩೫೫.

ವ್ಯಾಕರಣಜ್ಞನ ನಖ ಸೂಚಿ, ಶೀತೋಷ್ಣ, ಎರಡು ಕಾಲು, ಶುಭ; ಉಪಮೆಯ ಪದ ಮೊದಲು ಬರುವದು, ಶಂಖಪಾಂಡರ ಎಂಬಂತೆ.

ಉಪಮಾನೋತ್ತರಪದಃ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಇತ್ಯಪಿ । ಸಮ್ಭಾವನಾಪೂರ್ವಪದೋ ಗುಣವೃದ್ಧಿರಿತೀದೃಶಮ್ ।। ೩೫೫.

ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಪದವನ್ನು 'ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಹುಲಿ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ, ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದವು ಅಂದಾಜು ಸೂಚಿಸುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗುಣ ಇತಿ ವೃದ್ಧಿರ್ವಾಚ್ಯಾ ಸುಹೃದೇವ ಸುಬನ್ಧುಕಃ । ಸವಧಾರಣಪೂರ್ವಪದೋ ಬಹುವ್ರೀಹಿಶ್ಚ ಸಪ್ತಧಾ ।। ೩೫೫.

ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು 'ಸ್ನೇಹಿತ' ಅಥವಾ 'ಹತ್ತಿರದ ಬಂಧು' ಎಂಬ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಆ ಬಾಹುವ್ರಿಹಿ ಸಮಾಸವು ಏಳು ವಿಧಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಪದಶ್ಚ ಬಹುವ್ರೀಹಿರಾರೂಢ಼ಭವನೋ ನರಃ । ಅರ್ಚ್ಚಿತಾಶೇಷಪೂರ್ವ್ವೋಽಯಂ ಬಹ್ವಙ್‌ಘ್ರಿಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೩೫೫.

ಬಾಹುವ್ರಿಹಿ ಸಮಾಸವು ಎರಡು ಕಾಲುಗಳಿರುವಂತೆ, 'ಮನೆಗೆ ಹತ್ತಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ' ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದವು 'ಎಲ್ಲರೂ ಗೌರವಿಸಿದ' ಎಂದಾದರೆ, ಅದನ್ನು 'ಅನೇಕ ಅಂಗಗಳಿರುವ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಏತೇ ವಿಪ್ರಾಶ್ಚೋಪದಶಾಃ ಸಙ್‌ಖ್ಯೋತ್ತರಪದಸ್ತ್ವಯಮ್ । ಸಙ್‌ಖ್ಯೋಭಯಪದೋ ಯದ್ವದ್‌ದ್ವಿತ್ರಾ ದ್ವ್ಯೇಕತ್ರಯೋ ನರಃ ।। ೩೫೫.

ಈವುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ಉಪದಶಗಳು. ಇದೊಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯ ನಂತರದ ಪದವಿರುವ ಸಮಾಸ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 'ಎರಡು', 'ಮೂರು', ಅಥವಾ 'ಒಂದು' ಎಂಬುದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಹಪೂರ್ಷಪದೋಽಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸಮೂಲೋದ್‌ಧೃತಕಸ್ತರುಃ । ವ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ ಕೇಶಾಕೇಶಿ ನಖಾನಖಿ ।। ೩೫೫.

ಇದು 'ಒಟ್ಟಿಗೆ' ಎಂಬ ಮೊದಲು ಪದವಿರುವ ಸಮಾಸ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ 'ಮೂಲಸಹಿತವಾಗಿ ಎಳೆದ ಮರ'. ಹಿಂತಿರುಗುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು 'ಕೂದಲು-ಕೂದಲು', 'ನಖ-ನಖ' ಎಂಬಂತೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ದಿಗ್ಲಕ್ಷ್ಯಾ ಸ್ಯಾದ್ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ್ವಾ ದ್ವಿಗುರಾಭಾಷಿತೋ ದ್ವಿಧಾ । ಏಕವದ್ಭಾವಿ ದ್ವಿಶ್ರೃಙ್ಗಂ ಪಞ್ಚಮೂಲೀ ತ್ವನೇಕಧಾ ।। ೩೫೫.

ದಿಕ್ಕು ಸೂಚಿಸುವ ಸಮಾಸ 'ಪೂರ್ವ-ದಕ್ಷಿಣ' ಎಂಬಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ 'ಎರಡು ಕೊಂಬು', 'ಐದು ಬೇರು', ಹಾಗೆಯೇ 'ಅನೇಕ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ.

ದ್ವನ್ದ್ವಃ ಸಮಾಸೋ ದ್ವಿವಿಖಧೋ ಹೀತರೇತರಯೋಗಕಃ । ರುದ್ರವಿಷ್ಣೂ ಸಮಾಹಾರೋ ಭೇರೀಪಟಹಮೀದೃಶಮ್ ।। ೩೫೫.

ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸವು ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ 'ರುದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು', ಅಥವಾ 'ಡೋಲು ಮತ್ತು ಪಹಣ' ಎಂಬ ಸಂಯೋಜನೆ.

ದ್ವಿಧಾಖ್ಯಾತೋಽವ್ಯಯೀಭಾವೋ ನಾಮಪೂರ್ವಪದೋ ಯಥಾ । ಶಾಕಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಶಾಕಪ್ರತಿ ಯಥಾಽವ್ಯಯಪೂರ್ವ್ಯಕಃ ।। ೩೫೫.

'ಎರಡು ವಿಧ' ಎಂಬ ಸಮಾಸವನ್ನು ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ಪದವು ನಾಮಪದವಾಗಿದ್ದರೆ, 'ಹುಳಿಯ ಪ್ರಮಾಣ', ಅಥವಾ 'ಹುಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ, ಮೊದಲು ಪದವು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದ್ದರೆ.

ಉಪಕುಮ್ಭಞ್ಚೋಪರಥ್ಯಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಚತುರ್ವಿಂಧಃ । ಉತ್ತರಪದಾರ್ಥಮುಖ್ಯೋ ದ್ವನ್ದ್ವಶ್ಚೋಭಯಮುಖ್ಯಕಃ ೩೫೫.

ಉಪಕುಂಭ ಮತ್ತು ಉಪರಥ್ಯ ಎಂಬುವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ನಂತರದ ಪದವೇ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಸ್ಕನ್ದ ಉವಾಚ ತದ್ಧಿತಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸಾಮಾನ್ಯವೃತ್ತಿರೀದೃಶೀ । ಲ ವ್ಯಂಸಲೋ ವತ್ಸಲಃ ಸ್ಯಾದಿಲಚಿ ಸ್ಯಾತ್ತೂ ಫೇನಿಲಂ ।। ೩೫೬.

ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳಿದನು: ತದ್ದಿತ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಮೂರು ವಿಧಗಳೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, 'ಲವ್ಯಂಸಲ' ಎಂದರೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಿರುವವನು, 'ಇಲಚ್' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಫೆನಿಲ' ಎಂದರೆ ನುರಿತಿರುವುದು.

ಲೋಮಶಃ ಸೇ ಪಾಮನೋ ನೇ ಇಲಚಿ ಸ್ಯಾತ್ತು ಪಿಚ್ಛಿಲಂ । ಅಣಿ ಪ್ರಾಜ್ಞ ಆರ್ಚ್ಚಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ದನ್ತಾದುರಚಿ ದನ್ತುರಃ ।। ೩೫೬.

ಲೋಮಶ ಎಂದರೆ ಕೂದಲಿರುವವನು, ಪಾಮನೋ ಎಂದರೆ ಕೂದಲು ಇಲ್ಲದವನು. 'ಇಲಚ್' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಪಿಚ್ಚಿಲ' ಎಂದರೆ ಅಂಟುಪಡುವುದು. 'ಅಣಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಪ್ರಾಜ್ಞ' ಎಂದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯು, 'ಆರ್ಚಕ' ಎಂದರೆ ಪೂಜಾರಿ, 'ದುರಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ದಂತುರ' ಎಂದರೆ ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವವನು.

ರೇ ಸ್ಯಾಮ್ಮಧುರಂ ಸುಶಿರಂ ರೇ ಸ್ಯಾತ್ ಕೇಶರ ಈದೃಶಃ । ಹಿರಣ್ಯಂ ಯೇ ಮಾಲವೋ ವೇ ವಲಚಿ ಸ್ಯಾದ್ರಜಸ್ವಲಃ ।। ೩೫೬.

'ರೆ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಮಧುರ' ಎಂದರೆ ಸಿಹಿಯಾದುದು, 'ಸುಶಿರ' ಎಂದರೆ ಒಳಗೆ ಬೊತ್ತಾದುದು. 'ರೆ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಕೇಶರ' ಎಂದರೆ ಕೇಶದಂತಿರುವುದು. 'ಹಿರಣ್ಯ' ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನ, 'ಮಾಲವ' ಎಂದರೆ ಮಾಲವ ದೇಶದವನು, 'ವಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ರಜಸ್ವಲ' ಎಂದರೆ ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು.

ಇನೋ ಧನೋ ಕರೀ ಹಸ್ತೀ ಧನಿಕಂ ಟಿಕನೋರಿತಂ । ಪಯಸ್ವೀ ವಿನಿ ಮಾಯಾವೀ ಊರ್ಣಾಯುರ್ಯುಚಿ ಈರಿತಂ ।। ೩೫೬.

'ಇನೋ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಧನೋ' ಎಂದರೆ ಧನಿಕನು, 'ಕರಿ' ಎಂದರೆ ಆನೆ. 'ಧನಿಕ' ಎಂದರೆ ಶ್ರೀಮಂತ, 'ಟಿಕನೋರಿ' ಎಂದರೆ ಗುರುತು ಹಾಕಿದ. 'ಪಯಸ್ವೀ' ಎಂದರೆ ಹಾಲುಳ್ಳವನು, 'ವಿನಿಮಾಯಾವೀ' ಎಂದರೆ ಮಾಯಾಜಾಲಗಾರ, 'ಊರ್ಣಾಯು' ಎಂದರೆ ಉಣ್ಣೆ ಇರುವವನು, 'ಯುಚಿ' ಎಂದರೆ ಹೇಳಿದ.

ವಾಗ್ಮೀ ಮಿನಿ ಆಲಚಿ ಸ್ಯಾದ್ವಾಚಾಲಶ್ಚಾಟಚೀರಿತಂ । ಫಲಿನೋ ವರ್ಹಿಣಃ ಕೇಕೀ ವೃನ್ದಾರಕಸ್ತಯಾ ಕನಿ ।। ೩೫೬.

'ವಾಗ್ಮೀ' ಎಂದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು, 'ಮಿನಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ. 'ಆಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ವಾಚಾಲ' ಎಂದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನು, 'ಚಾಟಚೀರಿತ' ಎಂದರೆ ಹೊಗಳುವವನು. 'ಫಲಿನ' ಎಂದರೆ ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವ, 'ವರ್ಹಿಣ' ಎಂದರೆ ನವಿಲು, 'ಕೇಕೀ' ಕೂಡ ನವಿಲು, 'ವೃಂದಾರಕ' ಎಂದರೆ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದವನು, 'ಕನಿ' ಎಂದರೆ ಚಿಕ್ಕದು.

ಆಲುಚಿ ಶೀತನ್ನ ಸಹತೇ ಶೀತಾಲುಃ ಶ್ವಾಲುರೀದೃಶಃ । ಹಿಮಾಲುರಾಲುಚಿ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಹಿಮಂ ನ ಸಹತೇ ತಥಾ ।। ೩೫೬.

'ಆಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ 'ಶೀತನ್ನ' ಎಂದರೆ ಚಳಿಯನ್ನು ಸಹಿಸದವನು, 'ಶೀತಾಲು' ಎಂದರೆ ಚಳಿಗೆ ಸಹಿಸುವವನು, 'ಶ್ವಾಲು' ಎಂದರೆ ನಾಯಿಯಂತಿರುವವನು. 'ಹಿಮಾಲು' ಎಂದರೆ ಹಿಮವನ್ನು ಸಹಿಸದವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಇತರರು.

ರೂಪಂ ವಾತಾದುಲಚಿ ಸ್ಯಾದ್ ವಾತುಲಶ್ಚಾನಪತ್ಯಕೇ । ವಾಶಿಷ್ಠಃ ಕೌರವೋ ವಾಸಃ ಪಾಞ್ಚಾಲಃ ಸೋಸ್ಯ ವಾಸಕಃ ।। ೩೫೬.

'ರೂಪಂ' ಪದಕ್ಕೆ 'ವಾತಾದುಲಚಿ' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾದುದು, 'ವಾತುಲ' ಎಂದರೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು, 'ಅನಪತ್ಯಕ' ಎಂದರೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನು. 'ವಾಶಿಷ್ಠ' ಎಂದರೆ ವಸಿಷ್ಠನ ವಂಶದವನು, 'ಕೌರವ' ಎಂದರೆ ಕುರು ವಂಶದವನು, 'ವಾಸ' ಎಂದರೆ ವಾಸಸ್ಥಾನ, 'ಪಾಂಚಾಲ' ಎಂದರೆ ಪಂಚಾಲ ದೇಶದವನು, 'ವಾಸಕ' ಎಂದರೆ ನಿವಾಸಿ.