ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಚಾಧಿಕರಣಂ ವ್ಯಾಪಕನ್ದಧ್ನಿ ವೈ ಘೃತಮ್ । ತಿಲೇಷು ತೈಲಂ ದೇವಾರ್ಥಮೌಪಶ್ಲೇಷಿಕಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೫೪.

ಆಧಾರವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ—ತುಪ್ಪವು ಪಾತ್ರೆಗೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವಂತೆ; ಎಳ್ಳಿನಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ದೇವರಿಗಾಗಿ ಇರುವುದನ್ನು 'ಔಪಶ್ಲೇಷಿಕ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗೃಹೇ ತಿಷ್ಠೇತ್ ಕಪಿರ್ವೃಕ್ಷೇ ಸ್ಮೃತಂ ವೈಷಯಿಕಂ ಯಥಾ । ಜಲೇ ಮತ್ಸ್ಯೋ ವನೇ ಸಿಂಹಃ ಸ್ಮೃತಂ ಸಾಮೀಪ್ಯಕಂ ಯಥಾ ।। ೩೫೪.

ಮಂಗ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು 'ವಿಷಯಿಕ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮೀನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ಸಿಂಹ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು 'ಸಾಮೀಪ್ಯ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗಙ್ಗಾಯಾಂ ಘೋಷೋ ವಸತಿ ಔಪಚಾರಿಕಮೀದೃಶಂ । ತೃತೀಯಾ ವಾಥ ವಾ ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಮೃತಾಽನಭಿಹಿತೇ ತಥಾ ।। ೩೫೪.

ಗಂಗೆಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿ ಇರುವುದನ್ನು 'ಔಪಚಾರಿಕ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಮೂರನೆಯದು ಅಥವಾ ಆರನೆಯ ವಿಭಕ್ತಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ವಿಷ್ಣುಃ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯತೇ ಲೋಕೈರ್ಗನ್ತವ್ಯನ್ತೇನ ತಸ್ಯ ವಾ । ಪ್ರಥಮಾಽಭಿಹಿತಕರ್ತ್ತೃ ಕರ್ಮ್ಮಣೋಃ ಪ್ರಣಮೇದ್ಧರಿಮ್ ।। ೩೫೪.

ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಲೋಕಗಳು ಪೂಜಿಸುತ್ತವೆ, ಇಚ್ಛಿತವಾದುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಅದರಿಂದ; ಕರ್ತನನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದಾಗ ಪ್ರಥಮ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು, ಕರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಹರಿಯನ್ನು ನಮಿಸಬೇಕು.

ಹೇತೌ ತೃತೀಯಾ ಚಾನ್ನೇನ ವಸೇದ್ ವೃಕ್ಷಾಯ ವೈ ಜಲಂ । ಚತುರ್ಥೀ ತಾದರ್ಥ್ಯೇಽಭಿಹಿತಾ ಪಞ್ಚಮೀ ಪರ್ಯ್ಯುಪಾಙ್ಮುಖೈಃ ।। ೩೫೪.

ಕಾರಣಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ವಿಭಕ್ತಿ: ಅನ್ನದಿಂದ; ಮರಕ್ಕಾಗಿ ನೀರು; ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ, ಹೇಳಿದಾಗ; ಐದನೆಯದು ಎದುರಿಗೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ಯೋಗೇ ವೃಷ್ಟಃ ಪರಿ ಗ್ರಾಮಾದ್ದೇವೋಽಯಂ ಬಲವತ್ ಪುರಾ । ಪೂರ್ವ್ವೋ ಗ್ರಾಮಾದೃತೇ ವಿಷ್ಣೋರ್ನ ಮುಕ್ತಿರಿತರೋ ಹರೇಃ ।। ೩೫೪.

ಈ ದೇವರು, ಪುರಾತನ ಕಾಲದಿಂದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದು, ಗ್ರಾಮದ ಹೊರಗೆ ಯೋಗದಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಗ್ರಾಮವನ್ನಲ್ಲದೆ, ಹರಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮುಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಪೃಥಗ್ವಿನಾದ್ಯೈಸ್ತೃತೀಯಾ ಪಞ್ಚಮೀ ಚ ತಥಾ ಭವೇತ್ । ಪೃಥಗ್ಗ್ರಾಮಾದ್ವಿಹಾರೇಣ ವಿನಾ ಶ್ರಿಶ್ಚ ಶ್ರೀಯಾ ಶ್ರಇಯಃ ।। ೩೫೪.

ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಾಧನದಿಂದ, ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಇರದು.

ಕರ್ಮ್ಮಪ್ರವಚನೀಯಾಖ್ಯೈರ್ದ್ವಿತೀಯಾ ಯೋಗತೋ ಭವೇತ್ । ಅನ್ವರ್ಜ್ಜುನಞ್ಚ ಯೋದ್ಧಾರೋ ಹ್ಯಭಿತೋ ಗ್ರಾಮಮೀರಿತಂ ।। ೩೫೪.

ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪಠಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಯೋಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಜೊತೆ ಯೋಧರು ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಸುತ್ತುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಮಃ ಸ್ವಾಹಾಸ್ವಧಾಸ್ವಸ್ತಿವಷಡಾದ್ಯೈಶ್ಚತುರ್ಥ್ಯಪಿ । ನಮೋ ದೇವಾಯ ತೇ ಸ್ವಸ್ತಿ ತುಮರ್ಥಾದ್ಭಾವವಾಚಿನಃ ।। ೩೫೪.

ನಮಃ, ಸ್ವಾಹಾ, ಸ್ವಧಾ, ಸ್ವಸ್ತಿ, ವಷಟ್ ಇವುಗಳಿಂದ ಚತುರ್ಥೀ ವಿಭಕ್ತಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದೇವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ' ಎಂಬುದರ ಮೂಲಕ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಾಕಾಯ ಪಕ್ತಯೇ ಯಾತಿ ತೃತೀಯಾ ಸಹಯೋಗಕೇ । ಹೇತ್ವರ್ಥೇ ಕುತ್ಸಿತೇಽಙ್ಗೇ ಸಾ ತೃತೀಯಾ ಚ ವಿಶೇಷಣೇ ।। ೩೫೪.

ಅಡುಗೆಗೆ ಅಥವಾ ಅಡುಗೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ, ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಜೊತೆಯಾಗಿರುವಾಗ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಹೀನ ಅಂಗಕ್ಕೆ, ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷಣಕ್ಕೆ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತಾಽಗಾತ್ಸಹ ಪುತ್ರೇಣ ಕಾಣೋಽಕ್ಷ್ಣಾ ಗದಯಾ ಹರಿಃ । ಅರ್ಥೇನ ನಿವಸೇಕದ್‌ಭೃತ್ಯಃ ಕಾಲೇ ಭಾವೇ ಚ ಸಪ್ತಮೀ ।। ೩೫೪.

ತಂದೆ ಮಗನೊಂದಿಗೆ ಹೋದನು; ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದವನು ಒಂದು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ; ಹರಿಯು ಗದೆಯೊಂದಿಗೆ; ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ, ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ, ಸೇವಕನಿಗೆ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ವಿಷ್ಣೌ ನತೇ ಭವೇನ್ಮುಕ್ತಿರ್ವಸನ್ತೇ ಸ ಗತೋ ಹರಿಮ್ । ನೃಣಾಂ ಸ್ವಾಮೀ ನೃಷು ಸ್ವಾಮೀ ನೃಣಾಮೀಶಃ ಸತಾಮ್ಪತಿಃ ।। ೩೫೪.

ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹರಿಯನ್ನು ಸೇರಿದನು; ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ, ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಾಮಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಅಧಿಪತಿ.

ನೃಣಾಂ ಸಾಕ್ಷೀ ನೃಷು ಸಾಕ್ಷೀ ಗೋಷು ನಾಥೋ ಗವಾಮ್ಪತಿಃ । ಗೋಷು ಸೂತೋ ಗವಾಂ ಸೂತೋ ರಾಜ್ಞಾಂ ದಾಯಾದಕೋಽಸ್ವಿಹ ।। ೩೫೪.

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿ, ಮನುಷ್ಯರ ಸಾಕ್ಷಿ; ಹಸುವಿನಲ್ಲಿ ನಾಥ, ಹಸುಗಳ ಪತಿ; ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿ, ಹಸುಗಳ ಸಾರಥಿ; ರಾಜರ ವಾರಸುದಾರನು ಇಲ್ಲಿ.

ಅನ್ನಸ್ಯ೧ ಹೇತೋರ್ವಸತಿ ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಮೃತ್ಯರ್ಥಕರ್ಮಣಿ । ಮಾತುಃ ಸ್ಮರತಿ ಗೋಪ್ತಾರಂ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕರ್ತೃಕರ್ಮಣೋಃ ೩೫೪.

ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಉಪಯೋಗ; ತಾಯಿಯ ರಕ್ಷಕರನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸದಾ ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಇದು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ಕನ್ಧ ಉವಾಚ ಷೋಢ಼ಾ ಸಮಾಸಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಅಷ್ಟಾವಿಂಶಾತಿಧಾ ಪುನಃ । ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯವಿಭಾಗೇನ ಲುಗಲೋಪೇನ ಚ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೫೫.

ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಈಗ ಷೋಢಾ ಸಮಾಸವನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ, ಪದ ಲೋಪದಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಕುಮ್ಭಕಾರಶ್ಚ ನಿತ್ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೇಮಕಾರಾದಿಕಸ್ತಥಾ । ರಾಜ್ಞಃ ಪುಮಾನ್‌ರಾಜಪುಮಾನ್ ನಿತ್ಯೋಽಯಞ್ಚ ಸಮಾಸಕಃ ।। ೩೫೫.

ಮಡಕೆಗಾರನು ನಿತ್ಯನು, ಹದಿನೆಯಗಾರನೂ ಹಾಗೆಯೇ; ರಾಜನ ಪುರುಷ, ರಾಜಪುರುಷ, ಈ ಸಮಾಸವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕಷ್ಟಶ್ರಿತೋ ಲುಕ್‌ಸಮಾಸಃ ಕಣ್ಠೇಕಾಲಾದಿಕಸ್ತ್ವಲುಕ್ । ಸ್ಯಾದಷ್ಟಧಾ ತತ್‌ಪುರುಷಃ ಪ್ರಥಮಾದ್ಯಸುಪಾ ಸಹ ।। ೩೫೫.

ಪದ ಲೋಪದಿಂದ ಆಗುವ ಸಮಾಸವನ್ನು ಲುಕ್ ಸಮಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಷ್ಟಾಶ್ರಿತ; ಗಂಟಲು, ಕಾಲ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ವಲುಕ್; ಈ ರೀತಿ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವು ಎಂಟು ವಿಧ, ಪ್ರಥಮಾ ಮತ್ತು ಅಸುಪಾ ಜೊತೆಗೆ.

ಪ್ರಥಮಾತತ್‌ಪುರುಷೋಽಯಂ ಪೂರ್ವ್ವಂ ಕಾಯಸ್ಯ ವಿಗ್ರಹೇ । ಪೂರ್ವಕಾಯೋಽಪರಕಾಯೋ ಹ್ಯಧರೋತ್ತರಕಾಯಕಃ ।। ೩೫೫.

ಇದು ಪ್ರಥಮ ತತ್ಪುರುಷ, ದೇಹದ ವಿಭಜನೆಗೆ ಮೊದಲನೆಯದು; ಪೂರ್ವ ದೇಹ, ಅಪರ ದೇಹ, ಕೆಳ ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ದೇಹ.

ಅರ್ದ್ಧಂ ಕಣಾಯಾ ಅರ್ದ್ಧಕಣಾ ಭಿಕ್ಷಾತುರ್ಯ್ಯಮಥೇದೃಶಮ್ । ಆಪನ್ನಜೀವಿಕಸ್ತದ್ವತ್ ದ್ವಿತೀಯಾ ಚಾಧರಾಶ್ರಿತಃ ।। ೩೫೫.

ಕಣದ ಅರ್ಧವನ್ನು ಅರ್ಧಕಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಭಿಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಬೇಡುವವನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ; ಜೀವನವನ್ನು ಪಡೆದವನೂ ಹಾಗೆ; ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಕೆಳಗಿನದಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ವರ್ಷಮ್ಭೋಗ್ಯೋ ವರ್ಷಭೋಗ್ಯೋ ಧಾನ್ಯಾರ್ಥಶ್ಚ ತೃತೀಯಯಾ । ಚತುರ್ಥೋ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷಣುಬಲಿರ್ವೃಕಭೀತಿಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀ ।। ೩೫೫.

ವರ್ಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನನ್ನು ವರ್ಷಭೋಗ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಧಾನ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ; ನಾಲ್ಕನೆಯದು ವಿಷಣುಬಲಿ, ಐದನೆಯದು ಕರಡಿಯ ಭಯಕ್ಕೆ.

ರಾಜ್ಞಃ ಪುಮಾನ್ ರಾಜಪುಮಾನ್ ಷಷ್ಠೀ ವೃಕ್ಷಫಲಂ ತಥಾ । ಸಪ್ತಮೀ ಚಾಕ್ಷಶೌಣ್ಡೋಽಯಮಹಿತೋ ನಞ್‌ಸಮಾಸಕಃ ।। ೩೫೫.

ರಾಜನ ಪುರುಷ, ರಾಜಪುರುಷ, ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ; ಮರದ ಹಣ್ಣು ಕೂಡ; ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಆಕ್ಷಶೌಂಡ, ಅಮಹಿತ ಎಂಬುದು ನಕಾರ ಸಮಾಸ.

ಕರ್ಮಧಾರಯಃ ಸಪ್ತಧಾ ನೀಲೋತ್ಪಲಮುಖಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ವಿಶೇಷಣಪೂರ್ವ್ವಪದೋ ವಿಶೇಷ್ಯೋತ್ತರತಸ್ತಥಾ ।। ೩೫೫.

ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸವು ಏಳು ವಿಧ, ನೀಲೋತ್ಪಲಮುಖ ಮುಂತಾದವು; ವಿಶೇಷಣ ಪದ ಮೊದಲು, ವಿಶೇಷ್ಯ ಪದ ನಂತರ ಬರುತ್ತದೆ.

ವೈಯಾಕರಣಖಸೂಚಿಃ ಶೀತೋಷ್ಣಂ ದ್ವಿಪದಂ ಶುಭಮ್ । ಉಪಮಾನಪೂರ್ವಪದಃ ಶಙ್ಖಪಾಣ್ಡರ ಇತ್ಯಪಿ ।। ೩೫೫.

ವ್ಯಾಕರಣಜ್ಞನ ನಖ ಸೂಚಿ, ಶೀತೋಷ್ಣ, ಎರಡು ಕಾಲು, ಶುಭ; ಉಪಮೆಯ ಪದ ಮೊದಲು ಬರುವದು, ಶಂಖಪಾಂಡರ ಎಂಬಂತೆ.

ಉಪಮಾನೋತ್ತರಪದಃ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಇತ್ಯಪಿ । ಸಮ್ಭಾವನಾಪೂರ್ವಪದೋ ಗುಣವೃದ್ಧಿರಿತೀದೃಶಮ್ ।। ೩೫೫.

ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಪದವನ್ನು 'ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಹುಲಿ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ, ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದವು ಅಂದಾಜು ಸೂಚಿಸುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗುಣ ಇತಿ ವೃದ್ಧಿರ್ವಾಚ್ಯಾ ಸುಹೃದೇವ ಸುಬನ್ಧುಕಃ । ಸವಧಾರಣಪೂರ್ವಪದೋ ಬಹುವ್ರೀಹಿಶ್ಚ ಸಪ್ತಧಾ ।। ೩೫೫.

ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು 'ಸ್ನೇಹಿತ' ಅಥವಾ 'ಹತ್ತಿರದ ಬಂಧು' ಎಂಬ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಆ ಬಾಹುವ್ರಿಹಿ ಸಮಾಸವು ಏಳು ವಿಧಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಪದಶ್ಚ ಬಹುವ್ರೀಹಿರಾರೂಢ಼ಭವನೋ ನರಃ । ಅರ್ಚ್ಚಿತಾಶೇಷಪೂರ್ವ್ವೋಽಯಂ ಬಹ್ವಙ್‌ಘ್ರಿಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೩೫೫.

ಬಾಹುವ್ರಿಹಿ ಸಮಾಸವು ಎರಡು ಕಾಲುಗಳಿರುವಂತೆ, 'ಮನೆಗೆ ಹತ್ತಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ' ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದವು 'ಎಲ್ಲರೂ ಗೌರವಿಸಿದ' ಎಂದಾದರೆ, ಅದನ್ನು 'ಅನೇಕ ಅಂಗಗಳಿರುವ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಏತೇ ವಿಪ್ರಾಶ್ಚೋಪದಶಾಃ ಸಙ್‌ಖ್ಯೋತ್ತರಪದಸ್ತ್ವಯಮ್ । ಸಙ್‌ಖ್ಯೋಭಯಪದೋ ಯದ್ವದ್‌ದ್ವಿತ್ರಾ ದ್ವ್ಯೇಕತ್ರಯೋ ನರಃ ।। ೩೫೫.

ಈವುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ಉಪದಶಗಳು. ಇದೊಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯ ನಂತರದ ಪದವಿರುವ ಸಮಾಸ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 'ಎರಡು', 'ಮೂರು', ಅಥವಾ 'ಒಂದು' ಎಂಬುದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಹಪೂರ್ಷಪದೋಽಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸಮೂಲೋದ್‌ಧೃತಕಸ್ತರುಃ । ವ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ ಕೇಶಾಕೇಶಿ ನಖಾನಖಿ ।। ೩೫೫.

ಇದು 'ಒಟ್ಟಿಗೆ' ಎಂಬ ಮೊದಲು ಪದವಿರುವ ಸಮಾಸ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ 'ಮೂಲಸಹಿತವಾಗಿ ಎಳೆದ ಮರ'. ಹಿಂತಿರುಗುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು 'ಕೂದಲು-ಕೂದಲು', 'ನಖ-ನಖ' ಎಂಬಂತೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ದಿಗ್ಲಕ್ಷ್ಯಾ ಸ್ಯಾದ್ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ್ವಾ ದ್ವಿಗುರಾಭಾಷಿತೋ ದ್ವಿಧಾ । ಏಕವದ್ಭಾವಿ ದ್ವಿಶ್ರೃಙ್ಗಂ ಪಞ್ಚಮೂಲೀ ತ್ವನೇಕಧಾ ।। ೩೫೫.

ದಿಕ್ಕು ಸೂಚಿಸುವ ಸಮಾಸ 'ಪೂರ್ವ-ದಕ್ಷಿಣ' ಎಂಬಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ 'ಎರಡು ಕೊಂಬು', 'ಐದು ಬೇರು', ಹಾಗೆಯೇ 'ಅನೇಕ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ.